Graafiiwwan Newton

Sagantaa kan tappeelii gara dachiitti fidu sagantaa tokko yoo ta’u, sagantaa kanas kan guyyaa fi dachii akka Naannoo isaanii keessatti argamuu danda’u. Isaak Newton’s waan guddaan yaada isaati kan jedhu yoo ta’e, siyaasa tokko kan isaan hundatti ibsa. Kana keessatti kannoon isaa yoo xiqqaate fiduu fi waan ta’eef beekuu dandeessa.

Lixaa yeroo hunda gara Dhuunaatti dabre. Kan hin jirre.

Akkaataa

Ball’aa dabree fi bu’a. Akkasumas, kan isa jaallatu, kan isa jaalatu, kan isa jaallatu, kan isa jaallatu. Isaak Newtonis gaaffii salphaa gaafate: yoo siin waan hunda jajjabinaan tuquu?

Akkasumas, kannoon tokko akka jirutti yaada. Jijjiirraa kannoonboolii fi kanniin yoo ta’e, kanniin yoo dabre, kanniin yoo dabre. Ji’a kana Sababa Dhuunyaan kubbaa miilaa ta’eef, Addunyaa caala caala bal’aa. Akka yeroon itti fufe, ciminaan akka bal’aan ofitti deebi’a. Balliin ni dabre, garuu hin du’u. Itti

Jijjiiramaa kannoon ol. Ji’a tokkoof, booda jajjabeessaa:

• Dhugumatti: gara boodatti deebi’a (qubba).
• Haala gaarii: kan itti deebi’u (qillee).
• Akkuma jabaa: kan bu’u fi hin deebine (qillee).

Kanaafuu sababni isaas astronautii daawwata. Isaanis gara garaa hin ta’in. Isaan, fi saayinsii isaanii, akka wal qabatutti Dhuumaa galatti dabre.

Fakkaata

Sheriita Newton’s Gravity Universe jedhutti, masaa tokko tokko masa biraa irratti jabaa:

F = G · M · m / r²

• F ammoo humna, M fi m immoo masaa’ii lamaa, r immoo gara garaan kan gidduu isaanii jiru.
• G is the gravitational constant: 6.674 × 10⁻¹¹ N m² kg⁻².

Fakkeenyaaf,

1. Dhugumatti, wantoota cidhaan jajjabina. Dhukkubsi masaa, jajjabina du’aa.
2. Jarriin itti bu’aa. Jarriin lakkaa’amuun jaalalaa gara kutaa tokkootti dabalchiisa. Kana jechuun dhaabbilee-kubbaa-inversii.

Kabala planeettoo, jajjabina wanta tokko dabree g = GM / r². Dhugumatti, kan akka 9.8 m/s² irratti argame. Akkasumas, yeroo garagalchiinsii gareewwan saayinsii addunyaa (kiraan 420 km), r% 7 qofatu guddaadha, kan jedhuu, jajjabina isaas akkasumas 88% ta’a.

Akka obboleeyyan dabalataa, jijjirama ciminaa akkasumatti akka itti fufuu barbaachisu ni kenna:

v_circular = √(GM / r)

Fakkeenyaaf, dachii irrattis 7.9 km/s dha. Fakkeenyaaf, balbala rifeetii irraa garagalchuu: 28,000 km/h.

Maastar

Akkasumas, G fi M wal-fakkaatuun hin fayyadamnu. Dhukkubni isaanii μ = GM, Parameetirii, kan ka’e toora fi baay’ee tarree guddaa irraa gara jijjirama loonii fi wayita gara galaanaatti. Dhugumatti, μ = 398,600.4355 km³ s⁻², kan beekamu akka bakkoota tokkoon tokkoo biliyoonaatti, yoo ta’u G isaas kan beekamu akka bakkoota 22 per million (CODATA 2018). Masjiina Dhuumaa galatti kan tarree keessatti ibsame μ yoo ta’e kan Gn qoodamu, fi kan hin beekamne G irraa argata.

Akkaataa kannoon jijjiruu fi bilisoomsuu ni danda’a rakkoowwan lamaaf. Lakkisuun horizontii irrati irratii r₀ waliin v dhaan momentum angoolaa h = r₀v fi obiiitii koniikii kennuuf:

r(ν) = p / (1 + e cos ν),   p = h² / μ,   e = |p / r₀ − 1|

where ν is the angle from periapsis. Yoo v gara jajjabina dabalataa hin caalu, bakka itti fufsiisuun akka apoapsis ta’u fi jijjirama inni keessa jiru; yoos ta’e immoo gara saalaa hin caalu, balliin cimina. Akka √(μ/r₀)tti, orbiitiin dabalataa (e=0) ti. Akka √(2μ/r₀)‘tti, paraboolii (e=1)‘tti deebi’a fi balliin bu’aa.

Sheriifni Newtonis kan ibsaa maaliif akka tarree alaabaa baay’ee jabaa ta’e: yoo ta’u, hin taanee osoo hin tahin yeroo dheeraaf humna balloottii fiigicha itti fufuu qaba, kan jedhu sababii rokitiin akka dabree atmosferaa irraa gara gadiitti akka fiigichiitu.