Qolqaa'imni

A

A_faan

The point of an orbit farthest from the central body, at distance a(1 + e). Akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas,

Fooruma r_a = a (1 + e)

Argee: Periapsis

Argiraamii periapsis (ω)

Aangoo, kan ka’e dachii orbiittii irraa gara noodutti fiigichaa jiru.

Fooruma ϖ = Ω + ω

Akka: ϖ Longituuda periapsis; Ω Longituuda nodo asuma

Argee: Longituuda nooda fuula (Ω), Periapsis

Astronomical unit (au)

Wanti dheerinaaf kenname kun miila 149,597,870,700 ta’a, kan walfakkaatu jaalala saalaa gidduu jiru. IAU 2012 Resolution B2.

Argee: Sa'aa, Ji'a-dhaamsa

J

Jijjiirama axii (obliquity)

Jijjiiramaa gidduu galaana jijjirama fi kan perpetual akka plane orbiittii isaa. Dhugumatti kan addunyaa 23.44°, kan sababa ji’oota ta’e. Uraanus’s kan 98°.

Argee: Digrii, Solstice, Ekinooksii

Jijjiirama Bortle

Skala-jaarraa sadii ofirratti hundaa’e kan caala galaana guyyaa irratti dhiyaate John E. Bortle in Sky & Telescope (2001), akka kitaaba 1 (site cidhiidhinaa, xiyyaarota gammachuu 7.6 fi 8.0) akka kitaaba 9 (caffee magaalaa, gammachuu 4.0).

Argee: Magniitii, Poolisii

D

Daandiin dabalataa

Jijjiiramaa akka orbii dabalataa fi garagalchuu r. Akkasumas, kan dabree lafaa 7.9 km/s dha.

Fooruma v_c = √(μ / r)

Akka: μ Parameetirii; r Distance from center

Argee: Jijjiirama fuula, Eekwaashinii vis-viva

Q

Q_aabaa

Akka tokko ta’e naannoolee samaa 88 kan rasmiyeeffataman (IAU, 1922-1930), kan maqaan isaa erga galmee ittisa ittisaa akka Orion. Wallaaleen konstellaashinii keessatti baay’ee gara garaan walfakkaatu.

Argee: Magniitii

D

Digrii

Aangoo bakka tokkotti saalaa kibbaa (+) ykn baatii (-) ikwitaatora saalaa, laatoo saalaa kan walfakkaatu. Dhimmi Naannoo Nageenya gidduu jiru +23.44° fi -23.44° yoo ta’u.

Fooruma sin δ = sin ε · sin λ

Akka: δ Dekil'aansi; ε Oblikkii ekliptikaa; λ Longituuda Ekliptikaa

Argee: Jijjiirama axii (obliquity), Solstice

Delta-v

Fakkeenyaaf, kan km/s. Kunis karoora daandiin gara-qabeessa: manoeuvre tokko tokkoo delta-v’n walfakkaata, fi propellantii roketiin yoo ta’e.

Fooruma Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

Akka: v_e fuula; m₀, m_f Masrii jalqabaa fi dhumaa

Argee: Hohmann, Akkaataa

Daandiin

Akkaataa tokko Naannoo Taayitaa Naannotii fi akkasumaan fuula dabree, garuu naannoo isaa hin kabajinneera fi loon hin ta’u (IAU 2006). Akkasumas: Seeris, Plutoon, Eriis, Haumeea, Makemake.

Argee: Daandiin, Kuipeer

S

Sagantaa

Akkamatti orbiittii itti fufe: 0 akka daaraa, 0 fi 1 gidduu akka ellipsii, 1 akka paraboolii fi ol’aannaa 1 akka hiiperbolaatti.

Argee: Ellipse, Periapsis

E

Eclipse

Akkasumas, yeroo tokko tokko qaaman kiiloo tokkoof ga’u. Eklipsii taayitaa: sammuu loonii dachii irratti dabre (waggaa haaraa keessatti). Dhugumatti, guyyaan kan uumamu yoo ta’e, guyyaan kun guyyaa bara baraa (guyyaa guyyaa) ta’a.

Argee: Node, Umbra fi Penumbra

Ekliptika

Filannoon obboleeyyan Diinaa Kaabaa fi Kibbaa taayitaa Taayitaa, fi ji’a guyyaa taayitaa taayitaa sammuu saalaa. Kunis daandiin tarreeffama kan ta’e yoo ta’u, kan faayidaa obboleeyyan sistiimii sunny. Inni 23.44° akka ekuaatorra addunyaatti ittii fide.

Argee: Jijjiirama axii (obliquity), Inkilinshiinii (i), Node

Ellipse

Korbii dhiifama, seera dhibeewwan kan waltajjii isaanii gara dhibeewwan lamaan (focaali) itti fufuu ta’e. Orbiitota wal-qabatee ellipses ta’an kan qabu bakkoota caalmaa tokko (Qoda Keplera jalqabaa).

Fooruma r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

Akka: a Ardii; e Eegannoo; ν fuula

Argee: Sagantaa, Semin-major axis (a)

Ekinooksii

Waggaa tokko yoo naannoon ekuaatorra samaa (deklinasyon 0°) qabdu, 20 Maarsaa fi 22 September. Haadha fi guyyaan isaa kan wal fakkaatu ta’a.

Argee: Solstice, Digrii

J

Jijjiirama fuula

Akkasumas, yeroon isaa kan cimina ta’e yoo ta’e, fuula isaa kan cimina ta’e. Kun √2 saffisaa dabalataa yeroo itti jijjirama irra jiru. Sa’aa addunyaa: 11.2 km/s

Fooruma v_esc = √(2μ / r)

Argee: Daandiin dabalataa, Enjii orbii

B

Bu'aa

Jijjiiramaa ergaa irra. Astronautonni yeroo obiirtii jirutti waan hin qabaniif walfakkaatuun irra deddeebi’u sababii isaan fi meeshaaleen isaanii gara galaanaatti dhufan waliin walfakkaatan, osoo hin tahin sababii walfakkaatuun hin jiru.

Argee: Orbii, Jijjiirama

P

Parameetirii Graavitaayitii (μ)

Akkasumas, kan wal’aantummaa isaa fi kan masaa isaa, μ = GM. Kanniin kan ka’e waan ta’eef G fi M qofatu kan itti fayyadamu. Dhukkubni: 398,600.4 km³/s²; Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

Fooruma μ = G M

Argee: Jijjiirama, Eekwaashinii vis-viva

J

Jijjiirama

Akkasumas, wal-qabatee. Akka ibsa Newton’s’tti, humnaa kan walfakkaatu yoo ta’e masaan lamaan fi walfakkaatuun walfakkaata akka kaadiraatti garaagarummaa isaanii.

Fooruma F = G M m / r²

Akka: G 6.67430 × 10⁻¹¹ m³ kg⁻¹ s⁻² (CODATA 2018); M, m fuula duraa; r Distance between cities

Argee: Parameetirii Graavitaayitii (μ), Bu'aa

H

Hohmann

Injineriyaa-miniimmii-diibdee-qabsiisuuf gidduu tarree, orbiitota koplanar, sammuu ellipse tokko tokkoon kan wal qabsiisu.

Fooruma a_t = (r₁ + r₂) / 2

Argee: Delta-v, Eekwaashinii vis-viva

I

Inkilinshiinii (i)

Tiiltiin pilee orbii kan walqabatee fi pilee referansii (eekliptikaa akka plaaneetaa, ekuatoraa akka satelliitaatti). Kaa’ee 90° orbiitiin retrograde’e.

Argee: Longituuda nooda fuula (Ω), Retrograde

D

Dhimmii Keplera

Suuraa’ii yeroo orbiitii kan walfakkaatu yoo ta’e, kuubiin axii semis marii guddaan. Dabalataanis, yeroo T waggaatti fi a waggaatti, T² = a³.

Fooruma T² / a³ = 4π² / μ

Akka: T Orbital period; a Ardii; μ G(M + m)

Argee: Orbital period, Semin-major axis (a)

K

Kuipeer

Bahaa Nepitoon, gara 30 fi 50 AU akka ta’e irraa kaasee. Pluto, Haumea fi Makemakes kan itti wareegaman.

Argee: Asteroid belt, Daandiin

P

Poolisii

Caala namaa kan baay’ee ykn sirreessa, gaarummaan caalaa sammuu ittin buluu fi ittin galaa. Kunis jireenya bara baraa tti bu’aa qaba.

Argee: Jijjiirama Bortle

S

Sa'aa

Waggaa’iin nuura akka jaalatu yeroon ni barbaachisa. Dhugaa sun yeroo 8 daqiiqaa fi sekondii 19 fudhata akka Dhukkubbiitti dhufan. Amaloota gara galaanatti ergaa’uun yeroo nurraa hin gahin.

Fooruma t = d / c

Akka: d Distaansii; c Daandiin nuura, 299,792.458 km/s

Argee: Astronomical unit (au)

J

Ji'a-dhaamsa

Jarriin nuuraatti deemee kan deemee yeroo waggaa Juliana tokko (365.25 guyyaa): 9.46 triliyon km, ykn 63,241 AU. Inni yeroo hin tahin, garaagarummaa tokko malee.

Fooruma 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

Akka: c Daandiin nuura, 299,792.458 km/s

Argee: Astronomical unit (au), Sa'aa

L

Longituuda nooda fuula (Ω)

Aangoo, kan ka’e fuula referansii irraa gara fuula referensii, akka tarree orbiitiin fuula kibbaatti ga’u.

Argee: Node, Inkilinshiinii (i), Argiraamii periapsis (ω)

M

Magniitii

Skala logarithmikii jaalalaa, yoo fuulawwan cimaan cimina guddaan. Magnitudewwan dhibba tokkoon tokkoon isaanii fakkii 100 ta’e qaba.

Fooruma m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

Akka: m Magnitude; F Fuula hin beekkamne

Argee: Jijjiirama Bortle

A

Asteroid belt

Bahaa gidduutti Maariyaas fi Yupiter, akkasuma 2.2 fi 3.3 AU ka Naannoo Taayitaa irraa, bakka asteroyidni baay’een kan beekaman yookaan itti fufuu. Fakkeenyaaf, kan inni guddaan gara galaana keessaatti hin jiru; kan guddaan immoo gara galaana dachii Seresiitti.

Argee: Kuipeer, Daandiin

Aanoolaayii (M)

Koonkolaa’in kan yeroon hir’atu, 360° per orbit. Poozishiniin dhabdamtu kan ka’e ekuaayirasii Kepler’ii.

Fooruma M = E − e sin E

Akka: E Annoolaayii; e Eegannoo

Argee: Sagantaa

N

Node

tokko tarree tokkoon tokkoon yookaan sadii keessaa kan duraan fuula tokkoon tokkoon itti fufuu danda’u. Nootota Lola’aa kan akka ekliptikaa; eklipsii yoo ta’e yeroo lolli haaraan ykn guutuun gara nootaatti dhufuu dha.

Argee: Longituuda nooda fuula (Ω), Eclipse

A

Akkaataa

Akkasumas, yeroo saayinsii fi teknolojiin itti fufeen, akkaataan wal’aantummaa isaa kan uumame ta’ee jira. Akkasumas, gara orbiitii gadii fiduu kan dhibee hin qabu yoo ta’e.

Fooruma Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

Akka: v∞ Daandiin hyperbolic; v_esc Fuula ba'ii yeroo bu'uu; v_c Fageenya dabalataa bakka bu'uu keessatti

Argee: Delta-v, Jijjiirama fuula

O

Orbii

Jireenya tokko yoo xiqqaate tokko gara garaa kan biraa irra ga’u. Akkasumas, yoo ta’e gogaa lamaa, kan ta’u seentiika koniikii: ellips (bu’aa), paraboolii ykn iyperbolaa (bu’aa).

Argee: Ellipse, Dhimmii Keplera, Bu'aa

Orbital period

Waggaa tokko duraa Yeroo sidiraalaa itti fufuun itti fufee jira; yeroo sinodii itti fufe kan ta’e haala uumama biraa kan jijjirama, akka Nageenyaas kan irraa eegamu.

Fooruma T = 2π √(a³/μ)

Akka: a Ardii; μ Parameetirii dabalataa

Argee: Dhimmii Keplera, Bitootessa

P

Periapsis

The point of an orbit closest to the central body, at distance a(1 − e). Akkasumas, akkasumas yeroo Naannoo Dachii fi Kaabaa gidduu jirutti, kan itti fufuu ta’e.

Fooruma r_p = a (1 − e)

Argee: A_faan, Perihelion

Perihelion

Akkasumas, kan tarree keessaa tokko yoo tarree keessatti argamuu barbaadde, tarree kana keessatti galmeewwan akkasii ni mul’ata: Dhukkubni isa ga’a bara Jannaaru 147.1 miliyoona kiilomeetiraatti. Akkasumas, kan gadi fageenyaan aphelion.

Argee: Periapsis, A_faan

D

Daandiin

Akka yaada IAU 2006’tti, obboleessa Naannoo Taayitaa Naannotii keessatti argamu, kan baay’ee guddaa ta’e akka tarree itti fufuudhaaf gara garaa isaa, fi bakka itti jiranii orbiittii isaa keessaa baasuuf. Sistiimii sammuu keessattis afurii qaba.

Argee: Daandiin, Orbii

R

Retrograde

Jijjiiramaa fi dhuunfachuun gara jaarraa tokkoo ol akka walqabatee. Veenus fuula duraa dhuguu; Tritoon fi Halley’s Comet fuula duraa dhugu (gaafa 90°).

Argee: Inkilinshiinii (i), Haadha Sa'aa

S

Semin-major axis (a)

Dhimmii daayiraamerii ellipsoo ta’e. Inni baay’ina, enjii fi yeroo orbiittii ittisa.

Fooruma a = (r_p + r_a) / 2

Akka: r_p Diinaapsis; r_a Diinaa

Argee: Dhimmii Keplera, Ellipse

H

Haadha

Waggaa tokkotti yeroo tokkotti jijjirama itti fufsiisuun kan ka’e kuulee gara-garaa. Dhugumatti: 23 h 56 min 4.09 s

Argee: Haadha Sa'aa

A

Aakhira

Waggaa tokkotti Lola’n akka Dhuumaa galatti dhuunfatu yeroo tokkoof kan walqabatee ittisa xiqqaa: 27.322 guyyaa.

Argee: Bitootessa

H

Haadha Sa'aa

Waggaa tokko duraa fi guyyaa tokkoo booda, kan ta’e wareegama tokko yookaan yeroo tokkotti akka Nageenyaatti. Kunis kan wal fakkaata guyyaa sidiraatiin sababii obboleessa kunnis yoo xiqqaate orbii isaa keessatti dhaqqabuudha.

Fooruma 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

Akka: P_rot Waggaa dabree (negatiiwii yoo retrograde ta'e); P_orb Orbital period

Argee: Haadha, Retrograde

S

Solstice

Waggaa tokko yoo tarree sun akka guutu waa’ee isaa kan itti fufee jiru kibbaa (bara 21 ji’a June) ykn kibbaa (bara 21 diseembaara) Kan akka guyyaa dheeraa fi ga’aa.

Argee: Ekinooksii, Digrii

E

Enjii orbii

Enjii orbiitii akka yunitii masaa. Negatiivii fi bound (elliptiiki) orbiitota, safuu fi paraboolii escape, poositif fi hyperbolic.

Fooruma ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

Argee: Eekwaashinii vis-viva, Jijjiirama fuula

B

Bitootessa

Waggaa gidduutti faayidaa ji’oota lamaan, akka. ji’a haaraa fi ji’a haaraa: guyyaa 29.531 kan caalu.

Fooruma 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

Akka: P_sid sidereal month, 27.322 days; P_year waggaa sidiraalaa, 365.256 guyyaa

Argee: Aakhira

U

Umbra fi Penumbra

Umbran kan ta’e bakka cirra keessa jiru yoo ta’u, iddoo itti nuura galmee tokko fuudhe; Penumbran kan ta’e bakka cirra keessaa hin jirre yoo ta’u.

Argee: Eclipse

E

Eekwaashinii vis-viva

Ijaala orbiitii akkasitti kennaa, gara jaalalaa fi fuula orbiitii. Injinerii conservation kan agarsiisu.

Fooruma v = √(μ (2/r − 1/a))

Akka: μ Parameetirii; r Diinaa; a Ardii

Argee: Enjii orbii, Daandiin dabalataa

Intarneetii fi fuulawwan kunniin akka barnootaatti fayyadamu. Kanneen kanas akka navigate, mission planning ykn hojiirra oolchuu hin dandeenyetti fayyadamuu qaba. Sardiiwwanis kan hin qabneefi hin akreditee ta'aniidha. Akkasumas, dubbisi haala barnootaa