Gloss

A

Apoapsis

The point of an orbit farthest from the central body, at distance a(1 + e). M’malo mwake, kuzungulira dzuwa kumatchedwa aphelion, ndipo kuzungulira dziko lapansi apogee.

Fomu r_a = a (1 + e)

Onaninso: Periapsis

K

Kuyankha kwa periapsis (ω)

Mtundu wa mpweya wochokera kumwamba umapita ku dziko lapansi, ndipo amapita ku malo otentha.

Fomu ϖ = Ω + ω

Kumene: ϖ longitude of periapsis; Ω longitude of the ascending node

Onaninso: Kutalika kwa node yotsika (Ω), Periapsis

A

Astronomical unit (au)

Mtundu wa mtunda wodziwika bwino ndi 149,597,870,700 mamita, pafupifupi mtunda pakati pa dziko lapansi ndi dzuwa. Kuchokera pa 2012, adalengezedwa kuti ndi B2.

Onaninso: Kuwala, Kuwala

Axial kuwala (obliquity)

Mtundu wa mpweya wozungulira ndi mtundu wa mpweya womwe umayenda m’mphepete mwa nyanja. Mtundu wa 23.44° ndi wodziwika bwino kwambiri, chifukwa cha kuwala kwake. Mtsinje wa Irtysh uli ndi mtunda wa makilomita 98.

Onaninso: Kuwala, Solstice, Equinox

B

Bortle scale

Mtengo wa zisanu-zambiri za usiku-kuwala kuwala kwa dzuwa adayambitsidwa ndi John E. Bortle mu Sky & Telescope (2001), kuchokera ku gulu 1 (malo owala kwambiri, magalasi a kukula kwa 7.6 mpaka 8.0) kupita ku gulu 9 (mzinda wamkati, kukula kwa 4.0).

Onaninso: Kuwala, Kuwononga kwa dzuwa

K

Kuzungulira

Kuthamanga kofunikira kwa orbit ya chilumba pa mtunda wa r. Just above Earth’s surface it is about 7.9 km/s.

Fomu v_c = √(μ / r)

Kumene: μ Kusintha kwa gravity; r Kuchokera ku tawuni

Onaninso: Kutuluka, Vis-viva equation

Kuwala

Mmodzi mwamadera 88 odziwika bwino a kumwamba (IAU, 1922 mpaka 1930), dzina lake limachokera pa mtundu wa nyenyezi monga Orion. Matenda a m’mimba amadziwika kwambiri panthawi ya zaka zosiyanasiyana.

Onaninso: Kuwala

Kuwala

Azimuth ya malo m’nyanja yakumadzulo (+) kapena kumadzulo (-) kwa celestial equator, yomwe ndi yofanana ndi latitude ya m’nyanja. The Sun’s declination swings between +23.44° and −23.44° over the year.

Fomu sin δ = sin ε · sin λ

Kumene: δ Kuwala kwa dzuwa; ε Kuwala kwa ekliptiki; λ Kuwala kwa dzuwa

Onaninso: Axial kuwala (obliquity), Solstice

D

Delta-v

Kusintha kwa ma velocity, m’ma km / s. Kuphatikiza apo, pali njira zina zogwiritsira ntchito ma satellites: Ma satellite amagwiritsa ntchito ma radar kuti adziwe komwe kuli malo oyenera.

Fomu Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

Kumene: v_e Kuthamanga kwa exhaust koyenera; m₀, m_f Kuyambira ndi kumapeto maselo

Onaninso: Kusinthanitsa kwa Hohmann, Oberth zotsatira

Dwarf planet

Mwezi ndi chinthu chomwe chimazungulira dzuwa ndipo chili chozungulira, koma sichidzachotsa malo ake ozungulira ndipo si mwezi (IAU 2006). Zithunzi: Ceres, Pluto, Eris, Haumea, Makemake.

Onaninso: Planet, Kuwala kwa Kuiper

K

Kuwala kwa dzuwa

Kutalika kwa orbit ndi: 0 kwa mzere, pakati pa 0 ndi 1 kwa ellipse, 1 kwa parabola ndi pamwamba pa 1 kwa hyperbola.

Onaninso: Mzere, Periapsis

E

Eclipse

Pamene thupi limodzi limapita m’chithunzi cha wina. Kuwala kwa dzuwa: Mwezi umagwa pansi pa dziko lapansi (pa mwezi watsopano). Mwezi umakhala wowala kwambiri pamene umapita m’kati mwa nyanja (kuchokera kumwamba).

Onaninso: Node, Umbra ndi penumbra

Ecliptic

M’madera ena, mwezi umawoneka ngati mbale ya dzuwa ndipo nthawi zina umaoneka ngati mbale ya dziko lapansi. M’malo mwake, ndi malo odziwika bwino a ma satellites a Solar System. Ili ndi kutalika kwa makilomita 23.44 kuchokera kudera lakum’mawa la dzikolo.

Onaninso: Axial kuwala (obliquity), Kuwala, Node

M

Mzere

Kuzungulira kotseka, mndandanda wa zidutswa zomwe maulendo a zidutswa ziwiri zosasinthika (zofooka) amawonjezera mpaka ku constant. Ma orbits ogwirizana ndi ma ellipses ndi thupi lapakati pamodzi (lamulo loyamba la Kepler).

Fomu r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

Kumene: a axis; e excentricity; ν true anomaly

Onaninso: Kuwala kwa dzuwa, Semi-mkulu axis (a)

E

Equinox

Mphindi imene dzuwa limadutsa pa equator ya celestial (declination 0 °), pakati pa 20 March ndi 22 September. M’masiku otentha kwambiri, tsiku ndi usiku zimafanana.

Onaninso: Solstice, Kuwala

K

Kutuluka

Mphamvu yosagwira ntchito imatha kuwononga thupi la munthu, ndipo thupi lopanda mphamvu limatha kuwononga thupi la munthu. Ndi √2 nthawi ya chigawo cha mtunda pamodzi ndi mtunda. Mtunda wopita kumwamba: 11.2 km/s.

Fomu v_esc = √(2μ / r)

Onaninso: Kuzungulira, Kuwala kwa dzuwa

Kugwa kwaulere

Kuyenda pansi pa gravity yekha. Astronauts mu orbit amaona kuti palibe kulemera chifukwa iwo ndi ndege zawo zakunja ali m’matumba opanda malire limodzi, si chifukwa cha gravity yosapezeka.

Onaninso: Orbit, Kuwala

M

Malingana ndi

Kukula kwa thupi ndi kuchuluka kwa maselo a m’thupi kumadalira kukula kwa thupi. Izi zimachitika mosiyana kwambiri ndi m’madera a ku Ulaya kapena America. Dziko: 398,600.4 km³/s²; Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

Fomu μ = G M

Onaninso: Kuwala, Vis-viva equation

K

Kuwala

Kuchititsa chidwi pakati pa anthu ambiri. M’malamulo a Newton, mphamvu yamagetsi ndi yofanana ndi kutalika kwa mtunda pakati pa mayunitsi awiriwa.

Fomu F = G M m / r²

Kumene: G 6.67430 × 10⁻¹¹ m³ kg⁻¹ s⁻² (CODATA 2018); M, m mamiliyoni awiri; r distance between centers

Onaninso: Malingana ndi, Kugwa kwaulere

Kusinthanitsa kwa Hohmann

M’madera ena, mapiri amadzimadzi amapangidwa ndi miyala yambiri yopanda malire pakati pa mapiri awiri osiyana, omwe ali m’mphepete mwa mtsinje.

Fomu a_t = (r₁ + r₂) / 2

Onaninso: Delta-v, Vis-viva equation

Kuwala

Kuwala kwa mwezi Above 90° the orbit is retrograde.

Onaninso: Kutalika kwa node yotsika (Ω), Kumbuyo

C

Chilamulo cha Keplero

Kuzungulira kwa mwezi kumadalira kuwala kwake, komwe kumasiyana ndi kutalika kwa axis yake. Pafupi ndi dzuwa, ndi T mu zaka ndi a mu au, T² = a³.

Fomu T² / a³ = 4π² / μ

Kumene: T orbital period; a axis; μ G(M + m)

Onaninso: Mphindi, Semi-mkulu axis (a)

K

Kuwala kwa Kuiper

M’madera a m’mphepete mwa Neptune, kuchokera pa 30 mpaka 50 AU kuchokera ku dzuwa. Pluto, Haumea ndi Makemake amayenda m’mapiriwa.

Onaninso: Main asteroid belt, Dwarf planet

Kuwononga kwa dzuwa

Kuwala kwachilengedwe kochuluka kapena kosayenera, makamaka glow ya dzuwa yomwe imateteza mawonedwe a nyenyezi. Amathandizanso kuchepetsa kusowa kwa madzi komanso kuchepetsa kutentha.

Onaninso: Bortle scale

Kuwala

Nthawi yowala iyenera kuyenda pambali pa nthawi yomweyo. Mdima wa dzuwa umatenga pafupifupi mphindi 8 ndi masekondi 19 kuti ufike padziko lapansi. Malamulo a ndege za kunyanja amachepa ndi nthawi ya dzuwa.

Fomu t = d / c

Kumene: d Kutalika; c Kuthamanga kwa mpweya, 299,792.458 km/s

Onaninso: Astronomical unit (au)

Kuwala

Mtunda womwe mwanga umayenda m’chipinda chosagwira m’tsiku limodzi la Julian (365.25 masiku): pafupifupi ma trilioni 9.46 km, kapena 63.241 au. Ndi mtunda, si nthawi.

Fomu 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

Kumene: c Kuthamanga kwa mpweya, 299,792.458 km/s

Onaninso: Astronomical unit (au), Kuwala

Kutalika kwa node yotsika (Ω)

Kuchokera pa liwiro la kuwala, liwiro la mpweya ndilofunika kwambiri pofuna kudziwa ngati pali mtunda wokwanira pakati pa dziko lapansi ndi dzuwa.

Onaninso: Node, Kuwala, Kuyankha kwa periapsis (ω)

Kuwala

Logarithmic scale of brightness, where smaller numbers are brighter. Ma magnitudes asanu ndi awiri ndi 100 mwamphamvu.

Fomu m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

Kumene: m magnitude; F Kuwala

Onaninso: Bortle scale

M

Main asteroid belt

M’chigawo cha pakati pa ma orbit a Mars ndi Jupiter, pafupifupi 2.2 mpaka 3.3 au kuchokera ku dzuwa, komwe ambiri mwa asteroids amadziwika kuti amayenda. Kumbali ina, nyanja yamadzi ndi yovuta kwambiri kuyendera; malo otetezeka kwambiri ndi m’mphepete mwa nyanja.

Onaninso: Kuwala kwa Kuiper, Dwarf planet

Mtengo anomaly (M)

Angolu yomwe imawonjezeka mofanana ndi nthawi, 360° pa orbit. Kuwala kwa chilengedwe kumadalira kuwala kwa Kepler.

Fomu M = E − e sin E

Kumene: E anomaly excentric; e excentricity

Onaninso: Kuwala kwa dzuwa

N

Node

Mmodzi mwa maziko awiri omwe orbit imapita ku malire a ndege yoyang’anira. Mwezi umakhala wowala kwambiri pamene mwezi uli wamkulu, ndipo umawoneka wofiira kapena wofiira nthawi zina.

Onaninso: Kutalika kwa node yotsika (Ω), Eclipse

O

Oberth zotsatira

Kutentha komwe kumachitika pamene ndege yakunja imayenda mofulumira kwambiri (m’mphepete mwa gravity) kumasintha mphamvu yake yozungulira kwambiri. Kuchokera pa orbital pansi chifukwa chake kumawononga pang’ono kuposa kuwala kwamphamvu yomwe mukufuna kutali.

Fomu Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

Kumene: v∞ hyperbolic excess speed; v_esc Kutuluka kwa mpweya; v_c Kuzungulira liwiro pa kuwononga

Onaninso: Delta-v, Kutuluka

Orbit

Mtundu wa thupi lomwe limayenda pansi pa kupweteka kwa wina. M’madera awiri a thupi ndi gawo la conic: ellipse (kutseka), parabola kapena hyperbola (otsegulira).

Onaninso: Mzere, Chilamulo cha Keplero, Kugwa kwaulere

M

Mphindi

Nthawi yofunika kuti mukwaniritse orbit imodzi. M’madera ena, nthawi ya sidereal imawerengedwa motsutsana ndi maonekedwe a nyenyezi; nthawi ya synodic imawerengedwa motsutsana ndi chinthu china choyenda, monga dzuwa lomwe limawoneka kuchokera padziko lapansi.

Fomu T = 2π √(a³/μ)

Kumene: a axis; μ Kuwala kwa thupi lapakati

Onaninso: Chilamulo cha Keplero, Mwezi wa synodic

P

Periapsis

The point of an orbit closest to the central body, at distance a(1 − e). M’mbali mwa dzuwa ndi perihelion, m’mbali mwa dziko lapansi ndi perigee.

Fomu r_p = a (1 − e)

Onaninso: Apoapsis, Perihelion

Perihelion

Mtundu wa nyengo Mwezi wa January ndi mwezi woyamba kuzungulira dziko lapansi, ndipo umadutsa pa 147.1 miliyoni km. M’mbali mwake pali amphitheatre.

Onaninso: Periapsis, Apoapsis

Planet

Kuyambira mu 2006, IAU yasankha kuti “planeti” ndi chinthu chomwe chimayenda m’mphepete mwa dzuwa, ndipo chili cholimba kwambiri kuti chikhale chozungulira pansi pa kupweteka kwake, komanso kuti chikuchotsa malo ozungulira orbit yake. The solar system has eight.

Onaninso: Dwarf planet, Orbit

K

Kumbuyo

Kuyenda kapena kuzungulira m’njira yotsutsana ndi mabungwe ambiri mu dongosolo. Venus imayenda mozungulira; Triton ndi Halley’s Comet amayenda mozungulira (kukwera kwa 90°).

Onaninso: Kuwala, tsiku la dzuwa

S

Semi-mkulu axis (a)

Half of the longest diameter of an ellipse. Izi zimadalira kukula kwa nyanja, mphamvu yake ndi nthawi yomwe imayenda.

Fomu a = (r_p + r_a) / 2

Kumene: r_p Kutalika kwa periapsis; r_a apoapsis distance

Onaninso: Chilamulo cha Keplero, Mzere

T

Tsiku la Sidereal

Nthawi imene thupi limatenga kuti lizungulire kamodzi mogwirizana ndi mafano ozungulira. For Earth: 23 h 56 min 4.09 s.

Onaninso: tsiku la dzuwa

M

Mwezi

Nthawi imene Mwezi umatenga kuti upite kuzungulira dziko lapansi kamodzi motsutsana ndi ma stellar: 27.322 masiku.

Onaninso: Mwezi wa synodic

T

tsiku la dzuwa

Nthawi kuchokera kumadzulo kwa tsiku limodzi mpaka lachiwiri, i.e. rotation imodzi yokhudzana ndi dzuwa. Zimasiyana ndi tsiku la sideri chifukwa thupi limayendanso m’mphepete mwake.

Fomu 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

Kumene: P_rot nthawi yozungulira ya siderali (yoyipa ngati ikugwiritsidwa ntchito mobwerezabwereza); P_orb orbital period

Onaninso: Tsiku la Sidereal, Kumbuyo

S

Solstice

Mphindi imene dzuwa limafika kumbali yake yakumadzulo (kuzungulira 21 June) kapena kumadzulo (kuzungulira 21 December). Izi zimachititsa kuti masiku azikhale ofupi komanso otalika.

Onaninso: Equinox, Kuwala

K

Kuwala kwa dzuwa

Kuwala kwa dzuwa ndi mphamvu yamagetsi yokhayo yomwe imapezeka. Kuipa kwa ma orbits ogwirizana (eliptical), sitima ya parabolic, yopindulitsa kwa hyperbolic.

Fomu ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

Onaninso: Vis-viva equation, Kutuluka

M

Mwezi wa synodic

Nthawi pakati pa miyezi iwiri yofanana, monga mwezi watsopano mpaka mwezi watsopano: 29.531 masiku mwachitsanzo.

Fomu 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

Kumene: P_sid Mwezi wa Sidereal, 27.322 masiku; P_year chaka cha siderali, 365.256 masiku

Onaninso: Mwezi

U

Umbra ndi penumbra

Umbra ndi gawo lofiira lapakati pa chithunzi chomwe chimateteza mpweya wowala; penumbra ndi gawo lakunja lomwe limateteza mpweya wowala.

Onaninso: Eclipse

V

Vis-viva equation

Amasonyeza kuwala kwa mpweya wozungulira panthawi ya mtunda wa maola angapo. Izi zimachititsa kuti mphamvu ziwonjezeke.

Fomu v = √(μ (2/r − 1/a))

Kumene: μ Kusintha kwa gravity; r Kutalika kwatsopano; a axis

Onaninso: Kuwala kwa dzuwa, Kuzungulira

Zipangizo ndi zitsanzo zimagwiritsa ntchito mapangidwe osinthidwa kuti aziphunzira okha. Sayenera kugwiritsidwa ntchito poyendetsa, kupanga miyezo kapena kukhazikitsa njira iliyonse yogwiritsira ntchito. Onani zoletsa za masamba ophunzitsa