دەستەواژە

ئ

ئاپۆپس

خاڵێکی ئۆبێریت کە دوورترینە لە خانەی ناوەندی، لە دوری (a(1+e. لە دەوری خۆردا ناوی ئەفیلین و لە دەوری زه‌وی ناوەکەی ئاپۆجی.

فۆرمۆڵ r_a = a (1 + e)

هەروەها بڕوانە: پەڕەی _ناوچە

پ

پەڕەی ڕاڤەکردن

زۆنگەی، پێوانەکراوە لە شێوەی ئۆباڵیدا لە گرێی بەرزبوونەوە، بۆ پەریاپسیس.

فۆرمۆڵ ϖ = Ω + ω

لە کوێ: ϖ درێژی; Ω درێژی هێڵکاری

هەروەها بڕوانە: درێژی بەستەری بەرزبوونەوە (Ω), پەڕەی _ناوچە

ی

یەکەی ئەستێرەیی

یەکەی درێژی دیاری کراوە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ 149,597,870,700 مەتر، نزیکەی نێوانی نێوان زەوی و خۆر. 2012 IAU Resolution B2.

هەروەها بڕوانە: کاتی ڕووناکی, ساڵە ڕووناکەکان

ش

شێواندنی ئاسۆیی

زۆنگەی نێوان هێڵی جوڵەی شتەکەوە و ئەو شوێنەی کە بە پێچەوانەی ڕووکاری ئۆبێتەکەیەوەیە. 23.44 پلەی گەرمی زەوی هۆکاری گۆڕانکارییە کەشوهەواییەکانە 98° زاویەی خۆر.

هەروەها بڕوانە: شێواندن, خولگەی خۆر, یەکسان

ک

کێشی بورتڵ

نۆ پلەی جیاوازی تاریکی ئاسمانی شەو کە لەلایەن جۆن ئی . بورتڵ لە ئاسمان و تەلەسکۆپ (2001)، لە پۆلی 1 (شوێنی تاریکێکی باشە، ئەستێرە بە گەورەبوونی 7.6 بۆ 8.0) بۆ پۆلی 9 (شاری ناوەوەی، گەورەبوونی 4.0 لە باشترین).

هەروەها بڕوانە: Magnitude, پیسبوونی ڕووناکی

خ

خێرایی ئۆباڵی دابڕاو

خێرایی پێویست بۆ ئۆبێرێکی دابڕاو لە دووریی r. لە سەر ڕووکاری زەوی نزیکەی 7.9 کیلۆمەترە لە چرکەدا.

فۆرمۆڵ v_c = √(μ / r)

لە کوێ: μ پارامەتری جاڕدانی; r بەشی ناوەڕاست

هەروەها بڕوانە: خێرایی دەرچوون, هاوکێشەی ڤیسێ-لیڤۆ

خولگەی

یەکێکە لە 88 ناوچەی ناسراو بە رەسمی ئاسمان (IAU، 1922 تا 1930)، ناوی لەسەر ناوبراوراوە دوای شێوازی نەخشەیەکی کۆنی ئەستێرەکان وەک ئۆڕیۆن. لە ناو ئەستێرەکاندا، هەسارەکان بە گشتی لە دووری جیاوازدان.

هەروەها بڕوانە: Magnitude

ش

شێواندن

زۆنگەی خاڵێک لە ئاسماندا کە لە باکوورە (+) یان باشور (-) ی ئیستوودی ئاسمانیە، هاوتایەکی ئاسمانی درێژایی. 2344 پلەی سیلیزی یان 2344 پلە لە ژێر سێگۆشەدا.

فۆرمۆڵ sin δ = sin ε · sin λ

لە کوێ: δ خۆر; ε کێشی خۆر; λ درێژی خۆر

هەروەها بڕوانە: شێواندنی ئاسۆیی, خولگەی خۆر

د

دلتا-ڤی

گۆڕانکاری لە خێراییدا، بە کیلۆمەتر/سێک. ئەمە پارەی فڕۆکەوانی ئاسمانە: هەر مانۆڕێک دەگەڕێتەوە بۆ دلتا-ڤی، وە ڕاکتەکەش دیاری دەکات کە چەندی هەیە.

فۆرمۆڵ Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

لە کوێ: v_e خێرایی دەرچوونی کاریگەر; m₀, m_f کێشی سەرەتایی و کۆتایی

هەروەها بڕوانە: گواستنەوەی Hohmann, سەرنجدان

خ

خولگەی ناوەوەی

ئەو شتانەی کە دەوری خۆر دەکەن و نزیکەی خولەکێکیان هەیە، بەڵام هێشتا گەڕەکی دەورییان پاک نەکردووەتەوە و مانگ نین (IAU 2006). نمونە: سیرس، پلۆتۆن، ئیریس، هاومێیا، ماکەماکێ.

هەروەها بڕوانە: وڵاتی, کێیپەر

ن

ناپەسەندبوون

چەند درێژی ئۆبێتەکە: 0 بۆ دایرەیەک، نێوان 0 و 1 بۆ بیڵسێک، 1 بۆ پارابۆلێک و لە سەر 1 بۆ هیپێربۆلێک.

هەروەها بڕوانە: بیڕ, پەڕەی _ناوچە

ی

یەکەلیز

کاتێک که‌سێک ده‌چێت بۆ ژێر سێبه‌ری که‌سێکی تر زه‌وی و مانگ، دوو شتن کە لە یەکتر نزیکن. زه‌وی و مانگ، دوو شتن که له یه‌کتردا ده‌جوڵێن.

هەروەها بڕوانە: گرێ, سێبەری ناوەڕاست

یەڵپتیک

بەشی چوارەم: ڕووی زەوی لە دەوری خۆر، و ڕێڕەوی ساڵانەی خۆر لە ئاسماندا. ئەمانەش بە پێی کێشی خۆر لە نێوان دوو هەسارەدا دابەش دەبن. نزیکەی 23.44 پلە لە ئیستوودی زەویەوە هەڵدەگەڕێت.

هەروەها بڕوانە: شێواندنی ئاسۆیی, شێواندن, گرێ

ب

بیڕ

کێوی داخراو، کۆمەڵێک خاڵ کە دووریی نێوانیان بۆ دوو خاڵی دیاریکراو (بۆشایی) کۆدەبێتەوە بۆ یەک. ئۆبێرەکان بە بەستراو بن، بیڵبۆڵن لەگەڵ لەشێکی ناوەندی لە یەک فوکۆسدا (یەکەم یاسای کیپلەر).

فۆرمۆڵ r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

لە کوێ: a نیوە-هێز; e ناپەسەندبوون; ν ناڕێک

هەروەها بڕوانە: ناپەسەندبوون, نیوە-هێزی سەرەکی

ی

یەکسان

کاتێکی کە خۆر لە ئیستوودی ئاسماندا تێپەڕ دەبێت (دەقڵکردن 0°)، نزیکەی 20ی مارس و 22ی سێپتەمبەر. ڕۆژ و شه‌و له هه‌موو شوێنێکدا وه‌ک یه‌کن.

هەروەها بڕوانە: خولگەی خۆر, شێواندن

خ

خێرایی دەرچوون

خێرایی کەمتر لەوەی کە بە هۆیەوە جەستەیەکی بێ هێز جەستەی جاذبەی جێدەهێڵێت بۆ هەمیشە. √2 جار خێرایی دەوریە لە هەمان دووریی. خێرایی زەوی: 11.2 کیلۆمەتر لە چرکەدا

فۆرمۆڵ v_esc = √(2μ / r)

هەروەها بڕوانە: خێرایی ئۆباڵی دابڕاو, وزەی تایبەت

ه

هەڵهاتنی ئازاد

جوڵانەوە تەنها لە ژێر کاریگەری کێشکردندا. فڕۆکەوانەکان لە ئۆبێرتس هەست بە بێ کێش دەکەن چونکە ئەوان و فڕۆکەی ئاسمانییان لە هەڵاتنێکی ئازاددان، نەک لەبەرئەوەی جاذبە بوونی نییە.

هەروەها بڕوانە: ئۆبێر, خۆکێشان

پ

پارامەتری جاڕدانی (μ)

بەرهەمی کێشکردن و کڕینی کێشی جەستە، μ = GM. زۆر زیاتر لە G یان M بەتەنها پێوانە دەکرێت. زەوی: 398,600.4 کیلۆمەتری سێجا/سێکۆن؛ Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

فۆرمۆڵ μ = G M

هەروەها بڕوانە: خۆکێشان, هاوکێشەی ڤیسێ-لیڤۆ

خ

خۆکێشان

کێشی نێوان کۆمەڵەکان لە نوسینی نیوتندا هێزەکە هاوسەنگییە لەگەڵ دوو کێشەکان و هاوسەنگییەکی پێچەوانە هەیە لەگەڵ چوارگۆشەی دووریی نێوانیان.

فۆرمۆڵ F = G M m / r²

لە کوێ: G 6.67430 × 10⁻¹¹ میتر سێجا کیلۆگرام⁻¹ چرکە⁻² (CODATA 2018); M, m دوو کێشه; r ستاندارد

هەروەها بڕوانە: پارامەتری جاڕدانی (μ), هەڵهاتنی ئازاد

گ

گواستنەوەی Hohmann

کێشی گەردیلە لە نێوان دوو خولەکی یەکدا، بە پێی ڕێژەی کێشی گەردیلە لە نێوان دوو خولەکی یەکدا، دەگۆڕێت.

فۆرمۆڵ a_t = (r₁ + r₂) / 2

هەروەها بڕوانە: دلتا-ڤی, هاوکێشەی ڤیسێ-لیڤۆ

ش

شێواندن

کێشی هێڵکاری ئۆبێرتی لەبارەی هێڵکاری ڕەچاوکردنەوە (ئەکلیپتیک بۆ سەهۆڵەکان، ئیکۆن بۆ هەسارەکان). لە سەرووی 90 پلەوە، ئۆبێرایتەکە بە پێچەوانەوە دەخولێتەوە.

هەروەها بڕوانە: درێژی بەستەری بەرزبوونەوە (Ω), ڕیتۆرگڕاد

ی

یاسای سێیەمی کیپلەر

چوارگۆشەی ماوەی ئۆباڵی هاوسەنگییە لەگەڵ سێگۆشەی نیوە سەرەکیی مەوداکە. خۆر لە ڕووی جوگرافیاوە، لە نێوان دوو گۆی زەویدا دەخولێتەوە و بە پێی ڕێژەی کاتژمێرەکان، ڕۆژێک درێژتر دەبێتەوە.

فۆرمۆڵ T² / a³ = 4π² / μ

لە کوێ: T کاتی خۆر; a نیوە-هێز; μ ناپەسەند

هەروەها بڕوانە: کاتی خۆر, نیوە-هێزی سەرەکی

ک

کێیپەر

ناوچەیەکی بەستوو لە دەرەوەی نەپتون، نزیکەی 30 بۆ 50 AU لە خۆرەوە. پلۆتۆن، هاویمیا و ماکیماکیان لەوێوە دەخولێنەوە.

هەروەها بڕوانە: بەشی سەرەکی ئەستێرە, خولگەی ناوەوەی

پ

پیسبوونی ڕووناکی

ڕووناکی دروستکراوی زۆر یان هەڵە، بەتایبەتی ڕوناکی ئاسمان کە ئەستێرەکان دەشارێتەوە. هەروەها کاریگەری لەسەر ژیانی زیندەوەران هەیە و وزەش بەفیڕۆ دەدات.

هەروەها بڕوانە: کێشی بورتڵ

ک

کاتی ڕووناکی

کاتی ڕووناکی پێویستی بە گەشتکردنە بۆ دوورگەیەکی دیاریکراو. نزیکەی 8 خولەک و 19 چرکە دەخایەنێت تا ڕووناکی خۆر بگاتە زەوی. فەرمانەکان بۆ فڕۆکە ئاسمانییەکان دوادەخرێن بە هۆی کاتەکانی ڕووناکییەوە.

فۆرمۆڵ t = d / c

لە کوێ: d دوور; c خێرایی ڕوناکی، 299,792.458 کیلۆمەتر/س

هەروەها بڕوانە: یەکەی ئەستێرەیی

س

ساڵە ڕووناکەکان

دووریی گەشتکردنی ڕوناکی لە بێشوماردا لە یەک ساڵە جولیانییەکان (365.25 ڕۆژ): نزیکەی 9.46 تریلیۆن کیلۆمەتر، یان 63,241 AU. ئەوە دوورە، نەک کات.

فۆرمۆڵ 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

لە کوێ: c خێرایی ڕوناکی، 299,792.458 کیلۆمەتر/س

هەروەها بڕوانە: یەکەی ئەستێرەیی, کاتی ڕووناکی

د

درێژی بەستەری بەرزبوونەوە (Ω)

زۆنگەی، کە لە هێڵی ڕەچاوکردندا پێوانە دەکرێت لە ڕێڕەوی رەچاوکردنەوە بۆ ئەو خاڵەی کە ئۆبێریتەکە هێڵەکەی تێپەڕاندووە بەرەو باکوور.

هەروەها بڕوانە: گرێ, شێواندن, پەڕەی ڕاڤەکردن

M

Magnitude

پێوانەیەکی لوگاریتمی بۆ ڕووناکی، کە ژمارەی بچوکتر ڕووناکترە. پێنج گەورەبوون بەتەواوەتی فاکتەرێکی 100 لە ڕووناکیدا.

فۆرمۆڵ m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

لە کوێ: m _پڕ; F پەڕەی نوێ

هەروەها بڕوانە: کێشی بورتڵ

ب

بەشی سەرەکی ئەستێرە

ناوچەکە لە نێوان ئۆبێرەکانی مارس و شوباتدا، نزیکەی 2.2 بۆ 3.3 AU لە خۆرەوە، کە زۆربەی ئەستێرەکان تێیدا دەخولێن. سەرەڕای ناوبانگی، زۆربەی کات بۆشاییەکە بێ‌هێزە؛ گەورەترین شتە کە هەیەتی ئەویش سینەماکە.

هەروەها بڕوانە: کێیپەر, خولگەی ناوەوەی

ن

نێگەتیڤ

زۆنگەیەک کە بە یەکسان لەگەڵ کاتدا زیاد دەکات، 360° بۆ هەر ئۆبێرێک. دۆخی ڕاستەقینە لە هاوکێشەی کیپلەرەوە دێت.

فۆرمۆڵ M = E − e sin E

لە کوێ: E ناڕێک; e ناپەسەندبوون

هەروەها بڕوانە: ناپەسەندبوون

گ

گرێ

یەکێکە لە دوو خاڵ کە ئۆبێرێتێک تێیدا ڕووبەرێکی گەڕان دەبڕێت. مانگ لە ڕووی جوگرافیا و کاتەوە، بە دوو جۆر دابەش دەکرێت: مانگێکی ئاسایی و مانگێکی پڕ مانگ.

هەروەها بڕوانە: درێژی بەستەری بەرزبوونەوە (Ω), یەکەلیز

س

سەرنجدان

سووتانی کە لەوێدا دروست دەکرێت کە فڕۆکە ئاسمانیەکە بە خێرایی دەجوڵێت (لە قووڵایی کێڵگەی جاذبەدا) زۆرترین گۆڕانکاری بەسەر وزەی ئۆبێریتاڵیدا دێنێت. بۆیە وازهێنان لە ئۆبێرێکی نزم کەمتر لە خێراییەکەت دەگرێت کە تۆ دەیەوێت دوور بیت

فۆرمۆڵ Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

لە کوێ: v∞ خێرایی زیادە هیبربۆڵیکی; v_esc خێرایی دەرچوون لە کاتی سووتاندن; v_c خێرایی دابڕاو لە کاتی سووتاندندا

هەروەها بڕوانە: دلتا-ڤی, خێرایی دەرچوون

ئ

ئۆبێر

ڕێگای جوڵەی لەشێک لە ژێر کاریگەری هێزی گرانشی لاشەیەکی تردا In the two-body case it is a conic section: an ellipse (closed), a parabola or a hyperbola (open).

هەروەها بڕوانە: بیڕ, یاسای سێیەمی کیپلەر, هەڵهاتنی ئازاد

ک

کاتی خۆر

کاتەکە کە پێویست بوو بۆ تەواوکردنی یەک جوڵە. کاتێکی خولەکی پێوانە دەکرێت بە بەراورد لەگەڵ ئەستێرەکان؛ کاتی کۆبوونەوەش پێوەر دەکرێت بە بەراورد لەگەڵ جەستەیەکی جووڵێنەری تر، وەک خۆر کە لە زەویەوە دەبینرێت.

فۆرمۆڵ T = 2π √(a³/μ)

لە کوێ: a نیوە-هێز; μ پارامەتری جاڕدانی لەشێکی ناوەندی

هەروەها بڕوانە: یاسای سێیەمی کیپلەر, مانگی هاوسەنگی

پ

پەڕەی _ناوچە

خاڵێکی ئۆبێرێت کە نزیکترینە لە تەنەکە ناوەندیەکە، لە دووریی a (1 - e). زه‌وی لە خۆر نزیکتر دەبێتەوە و، ڕووی لێ دەڕوات.

فۆرمۆڵ r_p = a (1 − e)

هەروەها بڕوانە: ئاپۆپس, خولگەی هەتاو

خ

خولگەی هەتاو

خاڵێکی ئۆبێرڤی دەوروبەری خۆر نزیکترین بۆ خۆر. لە سەرەتای مانگی کانوونی یەکەمدا زەوی تێیدا تێپەڕ دەبێت بە نزیکەی 147.1 ملیۆن کیلۆمەتر. دوورترین خاڵ ئەفیلینە

هەروەها بڕوانە: پەڕەی _ناوچە, ئاپۆپس

و

وڵاتی

بە پێی پێناسەکەی ساڵی 2006ی یەکێتی نێودەوڵەتی زانایان، ئەو شتە کە دەخولێتەوە دەوری خۆر، زۆر گەورە دەبێت بۆ ئەوەی نزیکەی خولەکێکی بچووک بێت لە ژێر کاریگەریی خۆیدا و شوێنەکانی دەوروبەری دەورەکەی پاک کردۆتەوە. سیستەمی خۆر هەشت خولەکی هەیە

هەروەها بڕوانە: خولگەی ناوەوەی, ئۆبێر

ڕ

ڕیتۆرگڕاد

جوڵە یان دەخولێتەوە لە ڕێگەی دژ بە زۆربەی شتەکان لە سیستەمەکەدا. زەکەریا بە شێوەیەکی گەڕانەوەیە؛ تریتۆن و هەسارەی هالی بە شێوەیەکی گەڕانەوەیە (هەڵکشانی زیاتر لە 90 پلە).

هەروەها بڕوانە: شێواندن, ڕۆژ

ن

نیوە-هێزی سەرەکی

نیوەی درێژترین قەبارەی بیڕەکە . ئەمە قەبارەی ئۆبێرێت دیاری دەکات، وزەکەی و ماوەیەکە

فۆرمۆڵ a = (r_p + r_a) / 2

لە کوێ: r_p دووریی خولەک; r_a دووریی ئاپۆپسیس

هەروەها بڕوانە: یاسای سێیەمی کیپلەر, بیڕ

ڕ

ڕۆژێکی هەسارەیی

کاتەکە کە شتێک بۆ دەخولێتەوە یەکجار بە پێوەندی بە ئەستێرەیەکی دوورەوە. For Earth: 23 h 56 min 4.09 s.

هەروەها بڕوانە: ڕۆژ

م

مانگی هەتاو

کاتەکە کە مانگ بۆ دەوری زەوی دەگرێت، یەکجار بە پێوەندی لەگەڵ ئەستێرەکاندا: 27.322 ڕۆژ.

هەروەها بڕوانە: مانگی هاوسەنگی

ڕ

ڕۆژ

کات له‌ نێوان نیوه‌ڕۆی یه‌که‌م و دووه‌مدا، واتە: جارێک ده‌خولێته‌وه‌و به‌پێی خۆر ده‌گۆڕێت. ڕۆژێک لە مانگدا بە درێژایی ساڵ دەگۆڕێت، چونکە مانگ لەسەر خۆر دەخولێتەوە.

فۆرمۆڵ 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

لە کوێ: P_rot کاتی جوڵەی ئەستێرە (ناڕاستە ئەگەر گەڕاو بێت); P_orb کاتی خۆر

هەروەها بڕوانە: ڕۆژێکی هەسارەیی, ڕیتۆرگڕاد

خ

خولگەی خۆر

کاتێک خۆر دەگاتە دوورترین بەشی باکوور (بە نزیکەی 21ی مانگی شەش) یان باشور (بە نزیکەی 21ی مانگی دوو). ڕۆژە درێژەکان و کورتەکان نیشان دەدات.

هەروەها بڕوانە: یەکسان, شێواندن

و

وزەی تایبەت

وزەی ئۆبێریتاڵی بۆ هەر یەکە لە کێش. نەگبەت بۆ بەندکراو (ئیلیپیتیک) ئۆبێتەکان، سێو بۆ پارۆلیکی دەرچوون، پۆزەتیڤ بۆ هیپەربۆلیک.

فۆرمۆڵ ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

هەروەها بڕوانە: هاوکێشەی ڤیسێ-لیڤۆ, خێرایی دەرچوون

م

مانگی هاوسەنگی

کات لەنێوان دوو قۆناغی مانگدا، بۆ نمونە مانگی نوێ بۆ مانگی نوێ: بە ڕێژەی 29.531 ڕۆژ.

فۆرمۆڵ 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

لە کوێ: P_sid sidereal month, 27.322 days; P_year ساڵێکی هەسارەیی، 365.256 ڕۆژ

هەروەها بڕوانە: مانگی هەتاو

س

سێبەری ناوەڕاست

تاریکیی وه‌ک سێبه‌رێکی ناوه‌ڕاست و ڕووناکی به‌ ته‌واوی ده‌شارێته‌وه‌ سێبه‌ری تاریکترین شوێنه‌، که‌ ته‌نها به‌شێک له‌ خۆی ده‌گرێته‌وه‌.

هەروەها بڕوانە: یەکەلیز

ه

هاوکێشەی ڤیسێ-لیڤۆ

خێرایی ئۆباڵی دەدات بە هەر دوورێک لە قەبارەی ئۆباڵی خۆیەوە ئەمە پاراستنی وزەیە

فۆرمۆڵ v = √(μ (2/r − 1/a))

لە کوێ: μ پارامەتری جاڕدانی; r ئێستا; a نیوە-هێز

هەروەها بڕوانە: وزەی تایبەت, خێرایی ئۆباڵی دابڕاو

ئامرازەکان و وانەکان تەنها بۆ فێربوون بەکاردەهێنرێن. نابێت بەکاربهێنرێن بۆ گەڕان، پلانی ئەرک یان هەر بڕیارێکی کارگێڕی. گواستنەوەی بڕوانامە بێ پارەیەو پشتگیری ناکرێت نوسراوەکانی پەروەردەیی بخوێنەوە