Луғат

А

Апоапс

А(1 + e) масофада жойлашган марказий жисмдан энг узоқдаги орбита нуқтаси. (Оятдаги «фазо» сўзи ер юзидаги барча нарсаларни ўз ичига олади.

Формула r_a = a (1 + e)

Шунингдек кўринг: Периапс

П

Периапснинг аргументи (ω)

Бу бурчак, орбита чизиғида кўтарилаётган нуқтадан перигелийгача ўлчанган.

Формула ϖ = Ω + ω

Қаерда: ϖ узунлик; Ω кўтарилаётган нуқтанинг узунлиги

Шунингдек кўринг: Ўсиб бораётган нуқтанинг узунлиги (Ω), Периапс

А

Астрономик бирлик (au)

Бу узунлик бирлиги аниқ 149,597,870,700 метр деб белгиланган. Бу тахминан Ер ва Қуёш ўртасидаги ўртача масофадир. IAU 2012 резолюцияси B2 томонидан белгиланган.

Шунингдек кўринг: Ёруғлик вақти, Ёруғлик йили

Ў

Ўлчамли бурилиш (оғирлик)

Жисмнинг айланиш оси ва унинг орбита чизиғи ўртасидаги бурчак. Ернинг бурчагидаги бурчак 23,44°. Бу эса мавсумларга сабаб бўлади. Ураннинг атиги 98°.

Шунингдек кўринг: Деклинация, Қуёш ботиши, Эквинокс

Б

Бортл ўлчамлари

John E томонидан тақдим этилган тунги осмон қоронғулигининг тўққиз даражали шкаласи. Bortle in Sky & Telescope (2001), from class 1 (excellent dark site, stars to magnitude 7.6 to 8.0) to class 9 (inner city, magnitude 4.0 at best).

Шунингдек кўринг: Magnitude, Ёруғлик ифлосланиши

Т

Тўртбурчак орбита тезлиги

R масофадаги айлана орбита учун зарур тезлик. Унинг тезлиги Ер юзидан юқорида 7,9 км/с.

Формула v_c = √(μ / r)

Қаерда: μ Гравитацион параметр; r марказидан

Шунингдек кўринг: Тезлик, Vis-viva тенгламаси

Б

Буржлар

Осмоннинг 88 та расмий белгиланган ҳудудларидан бири (IAU, 1922-1930), Орион каби анъанавий юлдуз шаклидан кейин номланган. (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг улкан мўъжизаси бўлмиш нурни одамларга кўрсатиш ҳақида сўз кетмоқда.)

Шунингдек кўринг: Magnitude

Д

Деклинация

Осмондаги нуқтанинг бурчаги осмон экваторидан шимол (+) ёки жануб (−), осмоннинг кенглигига тенг. Қуёшнинг йиллик эгри чизиғи остидаги бурилиш даражаси +23.44° ва −23.44° орасида ўзгаради.

Формула sin δ = sin ε · sin λ

Қаерда: δ Қуёшнинг эгри чизиғи; ε эклиптиканинг эгрилиги; λ Қуёшнинг эклиптик узунлиги

Шунингдек кўринг: Ўлчамли бурилиш (оғирлик), Қуёш ботиши

D

Delta-v

тезликдаги ўзгариш, км/с. У космик парвозлар учун пул бирлигидир: ҳар бир маневр delta-v қийматига эга, ва ракетанинг двигателини қанча бўлишини белгилайди.

Формула Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

Қаерда: v_e самарали чиқарилиш тезлиги; m₀, m_f бошланғич ва якуний масса

Шунингдек кўринг: Хоманн кўчириш, Оберт эффекти

Қ

Қирол сайёра

A body that orbits the Sun and is nearly round, but has not cleared its orbital neighbourhood and is not a moon (IAU 2006). Мисоллар: Ceres, Pluto, Eris, Haumea, Makemake.

Шунингдек кўринг: Сайёра, Куипер белбоғи

Э

Экцентриклик (e)

Орбита қанчалик чўзилгани: 0 доира учун, 0 ва 1 орасида эллипс учун, 1 парабола учун ва 1дан юқори гипербола учун.

Шунингдек кўринг: Эллипс, Периапс

Қ

Қизил

Бир жон бошқа жоннинг соясига ўтиши. (Оятдаги «қуёш тутилиши»дан мурод қуёшнинг тўлиқ бир йиллик айланишидир. (Оятдаги «қуёш тутилиши»дан мурод қуёшнинг тўлиқ ботишидир.

Шунингдек кўринг: Нуқта, Соя ва полусоя

Э

Эклиптика

Ернинг Қуёш атрофидаги орбитасининг равнинаси ва осмон бўйлаб Қуёшнинг кўринадиган йиллик йўли. Бу қуёш тизими жисмларининг орбиталари учун оддий мисол режаси. У Ернинг экваторига нисбатан 23,44° бурчак остида жойлашган.

Шунингдек кўринг: Ўлчамли бурилиш (оғирлик), Ўлчам (i), Нуқта

Эллипс

Бу оятда Аллоҳ таоло инсонни яратганидан буён унга берган неъматларини баён қилмоқда. Инсоннинг табиати, табиати билан боғлиқ бўлган нарсаларни ҳам баён қилмоқда. Бундоқ орбиталар бир фокусда марказлашган жисм билан эллипслардир (Кеплернинг биринчи қонуни).

Формула r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

Қаерда: a ярми катта оси; e Экцентриклик; ν тўғри аномалия

Шунингдек кўринг: Экцентриклик (e), Ярим катта оси (a)

Эквинокс

Қуёш осмон экваторини кесиб ўтган вақт (0° га бурилиш), тахминан 20 март ва 22 сентябрь. Кеча ва кундуз баробардир.

Шунингдек кўринг: Қуёш ботиши, Деклинация

Т

Тезлик

Қудратсиз жисмнинг гравитацион жисмдан яхшилик билан чиқиб кетиши учун минимал тезлиги. Бу √2 марта тенг масофадаги айланма тезликдир. Ер юзаси тезлиги: 11.2 км/с

Формула v_esc = √(2μ / r)

Шунингдек кўринг: Тўртбурчак орбита тезлиги, Айрим орбитал энергия

О

Оддий тушиш

Фақатгина гравитацион ҳаракат. Бундай бўлишини Аллоҳ таолонинг Ўзи билади. У зот осмонлару ердаги нарсаларни ўта яхши билгувчидир.

Шунингдек кўринг: Орбита, Гравитацион

Г

Гравитацион параметр (μ)

Буни Аллоҳ таоло Ўзининг қудрати билан амалга оширади. Унинг иродаси ва ҳикмати ила бўладиган ишдир.) У фақатгина G ёки M дан кўра аниқроқ ўлчанган. Ер: 398,600.4 км³/с²; Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

Формула μ = G M

Шунингдек кўринг: Гравитацион, Vis-viva тенгламаси

Гравитацион

Массалар ўртасидаги диққатга сазовор жой. (Яъни, бирор нарсани кўтариб юрувчи куч, қувват фақат унинг ўзигагина хосдир. Бу кучнинг бошқа нарсаларга нисбатан бўлиши мумкин бўлмагани учун ҳам, бу куч Аллоҳ таоло томонидан бўлади.

Формула F = G M m / r²

Қаерда: G 6.67430 × 10⁻¹¹ м³ кг⁻¹ с⁻² (CODATA 2018); M, m Иккита тош; r марказлар орасидаги масофа

Шунингдек кўринг: Гравитацион параметр (μ), Оддий тушиш

Х

Хоманн кўчириш

Иккита айлана, копланар орбиталар орасидаги минимал энергияли иккита ёниш ўтказуви, иккаласига ҳам тегадиган эллипсни ярми бўйлаб.

Формула a_t = (r₁ + r₂) / 2

Шунингдек кўринг: Delta-v, Vis-viva тенгламаси

Ў

Ўлчам (i)

Орбита чизиғининг асос чизиғига нисбатан бурилиши (планеталар учун экватор, сайёралар учун экватор). 90°дан юқорида орбита ортга қараб ҳаракатланади.

Шунингдек кўринг: Ўсиб бораётган нуқтанинг узунлиги (Ω), Ретроград

K

Kepler'нинг учинчи қонуни

Орбита даврининг квадрати асосий ярим айланманинг кубига пропорционалдир. (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло Қуёшнинг атрофидаги ҳаракатини, яъни, унинг ҳар бир жойда айланишини баён қилмоқда.)

Формула T² / a³ = 4π² / μ

Қаерда: T Орбитал давр; a ярми катта оси; μ G(M + m)

Шунингдек кўринг: Орбита даври, Ярим катта оси (a)

К

Куипер белбоғи

Нептундан ташқаридаги музли жисмлар ҳудуди, Қуёшдан 30-50 а. б. масофада У ерда Плутон, Хаумеа ва Макемаке айланмоқда.

Шунингдек кўринг: Астероидли қутб, Қирол сайёра

Ё

Ёруғлик ифлосланиши

Жуда кўп ёки хато йўналтирилган суюқ ёруғлик, айниқса юлдузларни яшириш учун осмоннинг ёрқинлиги. У ҳайвонот дунёсига ҳам таъсир қилади ва қувватни сарфлайди.

Шунингдек кўринг: Бортл ўлчамлари

Ёруғлик вақти

Осмондаги нур бир вақтнинг ўзида маълум масофани босиб ўтиши керак. Қуёш нури Ерга етиб бориши учун 8 дақиқа ва 19 сония вақт кетади. Космик кемаларга буйруқлар ёруғлик вақти билан кечиктирилади.

Формула t = d / c

Қаерда: d масофа; c ёруғлик тезлиги, 299,792.458 км/с

Шунингдек кўринг: Астрономик бирлик (au)

Ёруғлик йили

The distance light travels in vacuum in one Julian year (365.25 days): about 9.46 trillion km, or 63,241 au. У узоқ, вақт эмас.

Формула 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

Қаерда: c ёруғлик тезлиги, 299,792.458 км/с

Шунингдек кўринг: Астрономик бирлик (au), Ёруғлик вақти

Ў

Ўсиб бораётган нуқтанинг узунлиги (Ω)

Бу бурчак, таянч режасида таянч йўналишидан орбитанинг шимолга қараб кетаётган режани кесиб ўтадиган нуқтагача ўлчанган.

Шунингдек кўринг: Нуқта, Ўлчам (i), Периапснинг аргументи (ω)

M

Magnitude

Ёруғликнинг логарифмик шкаласи, кичикроқ рақамлар ёрқинроқ бўлади. Бешта катталик аниқ равшанликда 100 га тенг.

Формула m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

Қаерда: m катталик; F кузатилаётган оқим

Шунингдек кўринг: Бортл ўлчамлари

А

Астероидли қутб

Марс ва Юпитер орбиталари орасидаги ҳудуд, қуёшдан тахминан 2.2-3.3 а.б. масофада, кўпчилик астероидлар орбита қиладиган жой. (Оятдаги «катта» сўзи Қуръони Каримда кўп марта келган, лекин бу ерда у фақат Аллоҳ таолонинг Ўзигагина нисбат берилмоқда.)

Шунингдек кўринг: Куипер белбоғи, Қирол сайёра

Ў

Ўртача аномалия (M)

Ҳар бир орбита учун вақт билан тенг равишда ошадиган бурчак, 360°. Фойдали позиция Kepler тенгламаси асосида аниқланади.

Формула M = E − e sin E

Қаерда: E эксцентрик аномалия; e Экцентриклик

Шунингдек кўринг: Экцентриклик (e)

Н

Нуқта

Орбита асос чизиғини кесиб ўтадиган икки нуқтадан бири. (Оятдаги «қиёмат куни» сўзи қиёматнинг қачон бўлишини билдиради. Бу вақтда Ер юзида Аллоҳ таолонинг изнисиз ҳеч ким яшаб, ибодат қила олмайди.

Шунингдек кўринг: Ўсиб бораётган нуқтанинг узунлиги (Ω), Қизил

О

Оберт эффекти

(Оятдаги «кўприк» сўзи, Қуръони Каримда зикр қилинганидек, ер юзидаги барча нарсаларни ўраб турган осмонни англатади.) Шунинг учун ҳам орбитадан чиқиб кетиш нархи сиз узоқроқда хоҳлаган тезликдан камроқ туради.

Формула Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

Қаерда: v∞ гипербола тезлиги; v_esc Ёзишда қочиш тезлиги; v_c Ёзишда айланма тезлик

Шунингдек кўринг: Delta-v, Тезлик

Орбита

Бу, бошқа бир жонзотнинг гравитацион таъсирида ҳаракатланаётган жисм йўлидир. (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло инсонни яратгандан сўнг унга турли неъматларни бергани, турли сифатларни ато этганини баён қилмоқда.

Шунингдек кўринг: Эллипс, Kepler'нинг учинчи қонуни, Оддий тушиш

Орбита даври

Унинг бир айланиш учун сарфлаган вақти. (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло осмонлару ердаги нарсаларни яратгандан сўнг, уларни қандай яратганини баён қилмоқда. Қуръони Каримда эса, бу ҳақиқат янада равшанроқ тарзда баён қилинмоқда.)

Формула T = 2π √(a³/μ)

Қаерда: a ярми катта оси; μ марказий жисмнинг гравитацион параметри

Шунингдек кўринг: Kepler'нинг учинчи қонуни, Синод ойи

П

Периапс

Орбитанинг марказий жисмга энг яқин нуқтаси, a(1 − e) масофада. (Оятдаги «кўз» сўзи Қуёшнинг ўзига нисбатан ишлатилади.)

Формула r_p = a (1 − e)

Шунингдек кўринг: Апоапс, Перигей

Перигей

Қуёш атрофидаги орбитанинг қуёшга энг яқин нуқтаси. Ер унинг ёнидан январнинг бошида 147,1 миллион км масофада ўтади. Унинг энг узоқ нуқтаси афелийдир.

Шунингдек кўринг: Периапс, Апоапс

С

Сайёра

By the 2006 IAU definition, a body that orbits the Sun, is massive enough to be nearly round under its own gravity, and has cleared the neighbourhood around its orbit. Қуёш тизимида саккизта бор.

Шунингдек кўринг: Қирол сайёра, Орбита

Р

Ретроград

Юклаш ёки айлантириш, тизимдаги кўплаб жисмларга қарама-қарши йўналишда. Венера орқага бурилади; Тритон ва Халлей кометаси орбитаси орқага (90° дан юқори эгилиш)

Шунингдек кўринг: Ўлчам (i), Қуёш куни

Я

Ярим катта оси (a)

Эллипснинг энг узун диаметрининг ярми. У орбита катталигини, унинг қувватини ва даврини белгилайди.

Формула a = (r_p + r_a) / 2

Қаерда: r_p Периапс масофаси; r_a Апоапс масофаси

Шунингдек кўринг: Kepler'нинг учинчи қонуни, Эллипс

С

Сидерик кун

Қайси объект узоқ юлдузларга нисбатан бир марта айланиши учун сарфланган вақт. Ер учун: 23 соат 56 дақиқа 4,09 сония

Шунингдек кўринг: Қуёш куни

О

Ой

Ойнинг юлдузлар атрофида бир марта айланиши учун кетадиган вақт: 27.322 кун

Шунингдек кўринг: Синод ойи

Қ

Қуёш куни

(Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг маъноларини одамларга тушунарли қилиб баён қилмоқда.) (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг улкан мўъжиза эканини, инсоният учун улуғ неъмат эканини баён қилмоқда.)

Формула 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

Қаерда: P_rot юлдуз айланиш даври (агар ретроград бўлса, манфий); P_orb Орбитал давр

Шунингдек кўринг: Сидерик кун, Ретроград

Қуёш ботиши

Қуёшнинг энг узоқ шимол (21 июнь атрофида) ёки жануб (21 декабрь атрофида) деклинациясига етган вақт. У энг узун ва энг қисқа кунларни беради.

Шунингдек кўринг: Эквинокс, Деклинация

А

Айрим орбитал энергия

Масса бирлиги учун орбитал энергия. Negative for bound (elliptical) orbits, zero for parabolic escape, positive for hyperbolic.

Формула ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

Шунингдек кўринг: Vis-viva тенгламаси, Тезлик

С

Синод ойи

Иккита бир хил ой фазалари орасидаги вақт, яъни янги ойдан янги ойгача: ўртача 29.531 кун.

Формула 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

Қаерда: P_sid сидерал ой, 27.322 кунлар; P_year юлдуз йил, 365.256 кун

Шунингдек кўринг: Ой

Соя ва полусоя

(Аллоҳ таоло Ўзининг улуғлиги ва қудратига далолат қилувчи оят-белгиларни Қуръони Каримда кўплаб бор қилиб қўйган. Уларнинг энг улуғи, энг улуғворлари Аллоҳнинг зотидир.

Шунингдек кўринг: Қизил

V

Vis-viva тенгламаси

Орбита катталигидан орқага қайтиш тезлигини кўрсатади. У энергияни сақлаш қонунини ифодалайди.

Формула v = √(μ (2/r − 1/a))

Қаерда: μ Гравитацион параметр; r ҳозирги масофа; a ярми катта оси

Шунингдек кўринг: Айрим орбитал энергия, Тўртбурчак орбита тезлиги

Асбоблар ва дарсликлар фақатгина ўрганиш учун соддалаштирилган моделларни қўллашади. Улар навигация, вазифани режалаштириш ёки бошқа операциявий қарорлар учун фойдаланилмаслиги керак. Сертификатлар бепул ва аккредитацияланмаган. Маълумотлар мазмунини ўқинг