शब्दकोष

ए

एपिसोड

याचे मुख्य कारण म्हणजे पृथ्वीच्या केंद्रापासून ते सर्वात जवळचे ग्रह (1. सूर्याच्या भोवती फिरणाऱ्या वस्तूला अॅफेलियन, पृथ्वीभोवती फिरणाऱ्या वस्तूला अपोजी असे म्हणतात.

सूत्र r_a = a (1 + e)

हेही बघा:

ॲ

ॲरिस्टॉटलचे तत्त्वज्ञान (इ.

या विमानतळावरुन मुंबई, पुणे, अहमदाबाद इत्यादी प्रमुख शहरांना थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे.

सूत्र ϖ = Ω + ω

कुठे: ϖ रेखांश:; Ω चढत्या नोडचा देशांतर

हेही बघा: चढत्या नोडचा देशांतर (Ω)

ख

खगोलीय एकक (au)

पृथ्वीपासून सूर्यापर्यंतचे अंतर 149,597,870,700 मीटर म्हणजेच पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्याच्या पृष्ठभागापर्यंतचे अंतर होय. Defined by IAU 2012 Resolution B2.

हेही बघा: प्रकाश- वेळ, प्रकाशवर्ष

अ

अक्षीय टेल्ट (ओबलिक्विटी)

याचे मुख्य कार्य म्हणजे शरीराच्या तापमानात वाढ करणे व शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी राखणे. पृथ्वीचे तापमान सुमारे 23.44 अंश सेल्शियस असते, ज्यामुळे ऋतू बदलतात. याचे क्षेत्रफळ सुमारे 98 चौ.

हेही बघा: विचलन, सूर्यास्त, एक्विनोक्स

ब

बोर्टल माप

याचे मूळ नाव जॉन एच. Bortle in Sky & Telescope (2001), from class 1 (excellent dark site, stars to magnitude 7.6 to 8.0) to class 9 (inner city, magnitude 4.0 at best).

हेही बघा: दृश्यमानता, प्रकाश प्रदूषण

व

वृत्तपत्रे

The speed needed for a circular orbit at distance r. Just above Earth’s surface it is about 7.9 km/s.

सूत्र v_c = √(μ / r)

कुठे: μ गुरुत्वाकर्षण; r ऍक्टिव्ह

हेही बघा: गती, Vis-viva equation

न

नक्षत्र

आकाशातील 88 अधिकृत क्षेत्रांपैकी एक (आयएयू, 1922 ते 1930), ज्याचे नाव पारंपारिक तार्‍याच्या आकारानुसार दिले गेले आहे. या तारकासमूहातील तारे साधारणपणे एकमेकांपासून खूप दूर आहेत.

हेही बघा: दृश्यमानता

व

विचलन

आकाशातील एका बिंदूचा कोन आकाशीय भूमध्य रेषेच्या उत्तर (+) किंवा दक्षिण (-) च्या दिशेने, आकाशातील अक्षांशाच्या समतुल्य. सूर्याचा अक्षांश +23.44° आणि −23.44° यामध्ये वर्षभर बदलतो.

सूत्र sin δ = sin ε · sin λ

कुठे: δ सूर्याचे विवर्तन; ε क्षितिजाच्या दिशेने; λ सूर्याचा अक्षांश

हेही बघा: अक्षीय टेल्ट (ओबलिक्विटी), सूर्यास्त

ड

डेल्टा- वी

Change in velocity, in km/s. It is the currency of spaceflight: every manoeuvre costs delta-v, and a rocket’s propellant sets how much it has.

सूत्र Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

कुठे: v_e प्रभावी उत्सर्जन वेग; m₀, m_f प्रारंभिक व अंतिम द्रव्यमान

हेही बघा: Hohmann transfer, ओव्हरहेड प्रभाव

ब

बटू ग्रह

सूर्याभोवती फिरणारे व जवळजवळ गोलाकार असलेले, पण त्याच्या परिभ्रमण परिसरात प्रवेश केलेले नसलेले आणि चंद्र न असलेले एक वस्तू (IAU 2006). उदाहरणार्थ: सेरेस, प्लूटो, एरिस, हाउमेआ, मॅकेमाके.

हेही बघा: ग्रह, कुइपर बेल्ट

ए

एक्सचेंज (e)

How stretched an orbit is: 0 for a circle, between 0 and 1 for an ellipse, 1 for a parabola and above 1 for a hyperbola.

हेही बघा: दीर्घवृत्त

स

सूर्यग्रहण

एक शरीर दुसऱ्याच्या छायेत जाते. सूर्यग्रहण : चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते (नवरात्रीच्या दिवशी). चंद्रग्रहण (Lunar Eclipse) : चंद्र पृथ्वीच्या छायातून जात असतो.

हेही बघा: नोड, अंबार व पेनुम्ब्रा

क

क्रांतिवृत्त

पृथ्वी सूर्याभोवती फिरत असताना, सूर्याच्या प्रकाशाने पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सर्व वस्तूंवर परिणाम होतो. हे सूर्यमालेतील सर्वात मोठे व सर्वांत तेजस्वी ग्रह आहेत. It is tilted about 23.44° to Earth’s equator.

हेही बघा: अक्षीय टेल्ट (ओबलिक्विटी), झुकणे (i), नोड

द

दीर्घवृत्त

या दोन प्रकारच्या कणांची (अणूंची) संख्या एकमेकांपासून किती अंतरावर आहे हे ठरविण्यासाठी त्यांना एकत्रितपणे ‘अणुक्रमांक’ असे म्हणतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे केप्लरचा पहिला नियम (Kepler’s first law).

सूत्र r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

कुठे: a अर्ध- मुख्य अक्ष; e विचलन; ν सत्य अनियमितता

हेही बघा: एक्सचेंज (e), अर्ध- मुख्य अक्ष (a)

ए

एक्विनोक्स

सूर्याच्या अक्षावरील स्थानावरून (अक्षीय विषुववृत्त 0°) पृथ्वीच्या अक्षावरील स्थानाकडे (अक्षीय विषुववृत्त 20 मार्च आणि 22 सप्टेंबर या काळात) पाहिले जाते. दिवस आणि रात्र हे सर्वत्र एकसारखे असतात.

हेही बघा: सूर्यास्त, विचलन

ग

गती

शरीरात असलेली ऊर्जा कमी होऊन शरीराची हालचाल थांबते व शरीराचा वेग कमी होतो. It is √2 times the circular speed at the same distance. Earth’s surface: 11.2 km/s.

सूत्र v_esc = √(2μ / r)

हेही बघा: वृत्तपत्रे, विशिष्ट कक्षीय ऊर्जा

म

मुक्त पडणे

एकट्याने चालत जावे लागते. याचे कारण म्हणजे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीवरील सर्व वस्तूंचे वजन कमी होते आणि त्यामुळे ते अंतराळात जातात.

हेही बघा: कक्ष, गुरुत्वाकर्षण

ग

गुरुत्वाकर्षण पॅरामीटर (μ)

याचे मूळ नाव जियोव्हानी ॲन्जेलो दि मेदिची (Giovanni Angelo dei Medi) असे होते. It is measured far more precisely than G or M alone. Earth: 398,600.4 km³/s²; Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

सूत्र μ = G M

हेही बघा: गुरुत्वाकर्षण, Vis-viva equation

गुरुत्वाकर्षण

याचे आकर्षण पर्यटकांना आहे. न्यूटनच्या नियमानुसार, बल हे दोन्ही वस्तुमानांच्या प्रमाणात असते आणि त्यांच्या अंतराच्या वर्गाशी उलट प्रमाणात असते.

सूत्र F = G M m / r²

कुठे: G 6.67430 × 10⁻¹¹ m³ kg⁻¹ s⁻² (CODATA 2018); M, m दोन द्रव्यमान; r त्रुटी:

हेही बघा: गुरुत्वाकर्षण पॅरामीटर (μ), मुक्त पडणे

H

Hohmann transfer

The minimum-energy two-burn transfer between two circular, coplanar orbits, along half of an ellipse touching both.

सूत्र a_t = (r₁ + r₂) / 2

हेही बघा: डेल्टा- वी, Vis-viva equation

झ

झुकणे (i)

संदर्भ कक्ष (ग्रहांसाठी, उपग्रहांसाठी भूमध्य रेखा) सह संबंधित कक्षा कक्षाचे झुकणे. 90° पेक्षा जास्त अंतरावरील कक्षेत हे क्षेपणास्त्र ठेवले जाते.

हेही बघा: चढत्या नोडचा देशांतर (Ω), उलटे

क

केप्लरचा तिसरा नियम

याचे कारण म्हणजे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या क्षेत्रामुळे त्याच्या पृष्ठभागावरील तापमानात वाढ होत असते. सूर्याच्या वर्तुळाभोवतीच्या प्रवासाची वर्षं T आणि au मध्ये लिहिली जातात.

सूत्र T² / a³ = 4π² / μ

कुठे: T कक्षीय काल; a अर्ध- मुख्य अक्ष; μ G( M + m)

हेही बघा: कक्षीय काल, अर्ध- मुख्य अक्ष (a)

कुइपर बेल्ट

याचे कारण म्हणजे, सूर्यापासून जवळजवळ 30 ते 50 AU अंतरावरील नेपच्यूनच्या बाहेरील बर्फाच्या वस्तूंचे क्षेत्र. प्लूटो, हाऊमेया आणि मॅकेमाके हे उपग्रह आहेत.

हेही बघा: मुख्य लेख: तारा, बटू ग्रह

प

प्रकाश प्रदूषण

या तारकासमूहातील इतर तारे, विशेषतः तेजस्वी तारे, अतिशय कमी प्रकाशमान असतात. त्यामुळे वनस्पतींचे नुकसान होते व पर्यावरणालाही हानी पोहोचते.

हेही बघा: बोर्टल माप

प्रकाश- वेळ

प्रकाशाच्या वेगाने प्रवास करताना त्यावर काही काळ अवलंबून राहावे लागते. सूर्याच्या प्रकाशाला पृथ्वीवर पोहोचण्यास सुमारे 8 मिनिट 19 सेकंद लागतात. या विमानतळावरुन आंतरराष्ट्रीय विमाने तसेच मालवाहतूकही होते.

सूत्र t = d / c

कुठे: d अंतर; c प्रकाशाची गती, 299,792.458 किमी/से

हेही बघा: खगोलीय एकक (au)

प्रकाशवर्ष

प्रकाशाची अंतरे शून्यात एका जुलियन वर्षात (365.25 दिवस): सुमारे 9.46 ट्रिलियन किमी, किंवा 63,241 AU. हा एक प्रकारचा प्रवास आहे, वेळ नाही.

सूत्र 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

कुठे: c प्रकाशाची गती, 299,792.458 किमी/से

हेही बघा: खगोलीय एकक (au), प्रकाश- वेळ

च

चढत्या नोडचा देशांतर (Ω)

या विमानतळावरुन उत्तरेकडे जाणारी सर्व विमाने कोकण रेल्वेच्या मार्गाने तर पूर्वेकडून येणारी सर्व विमाने ठाणे रेल्वेच्या मार्गाने जातात.

हेही बघा: नोड, झुकणे (i), ॲरिस्टॉटलचे तत्त्वज्ञान (इ.

द

दृश्यमानता

तेजपणाचे लॉगरिदमिक माप, ज्यात लहान संख्या अधिक तेज असतात. Five magnitudes are exactly a factor of 100 in brightness.

सूत्र m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

कुठे: m दृश्यमानता; F निरीक्षित प्रवाह

हेही बघा: बोर्टल माप

म

मुख्य लेख: तारा

मंगळ व बृहस्पतिच्या कक्षांमधील क्षेत्र, सूर्यापासून सुमारे 2.2 ते 3.3 AU, ज्यात सर्वात ज्ञात क्षुद्रग्रह परिक्रमा करतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे त्याच्या पृष्ठभागावरील सर्वात मोठा ग्रह, बृहस्पति हा पृथ्वीपासून सर्वात जवळचा ग्रह आहे.

हेही बघा: कुइपर बेल्ट, बटू ग्रह

स

सरासरी अनियमितता (M)

याचे क्षेत्रफळ 360 चौरस किमी इतके आहे. याचे कारण केप्लरच्या समीकरणात दिले आहे.

सूत्र M = E − e sin E

कुठे: E अपसरण; e विचलन

हेही बघा: एक्सचेंज (e)

न

नोड

या दोन विमानांतून एक विमान कोसळले तर दुसरे विमान खाली कोसळले. चंद्राच्या नद्या पृथ्वीच्या अक्षावर आहेत; चंद्रग्रहणे फक्त नवीन किंवा पूर्ण चंद्र एका नद्याजवळ येतो तेव्हाच होतात.

हेही बघा: चढत्या नोडचा देशांतर (Ω), सूर्यग्रहण

ओ

ओव्हरहेड प्रभाव

ज्या ठिकाणी अंतराळयान वेगाने (गर्भाशयाच्या खोलीत) फिरते तेथे झालेला स्फोट त्याच्या परिभ्रमण ऊर्जा सर्वात जास्त बदलतो. यामुळे कमी अंतरावरील विमाने जास्त वेगाने उडतात व कमी अंतरावरील विमाने जास्त वेगाने उडतात.

सूत्र Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

कुठे: v∞ हायपरबोलिक; v_esc बर्न वेळी बाहेर पडण्याची वेग; v_c बर्न वेळी वर्तुळाकार वेग

हेही बघा: डेल्टा- वी, गती

क

कक्ष

शरीराच्या एका भागात उष्णता निर्माण होऊन दुसऱ्या भागात तापमान वाढते. दोन शरीरांच्या प्रकरणात, तो एक कोनिक भाग आहे: एक दीर्घिका (बंद), एक पॅराबोला किंवा एक हाइपरबोला (उघड).

हेही बघा: दीर्घवृत्त, केप्लरचा तिसरा नियम, मुक्त पडणे

कक्षीय काल

एक कक्ष पूर्ण करण्यासाठी लागणारा वेळ. या तारकासमूहातील इतर तारे सूर्यापासून दूर आहेत, म्हणूनच पृथ्वीच्या वातावरणात सूर्यासारख्या दीर्घिकांच्या अस्तित्वाची शक्यता कमी आहे.

सूत्र T = 2π √(a³/μ)

कुठे: a अर्ध- मुख्य अक्ष; μ केंद्रबिंदूचे गुरुत्वाकर्षण पॅरामीटर

हेही बघा: केप्लरचा तिसरा नियम, सिनोडिक महिना

?

The point of an orbit closest to the central body, at distance a(1 − e). सूर्याच्या जवळ असणाऱ्या या भागाला परिभ्रमण (perihelion) म्हणतात.

सूत्र r_p = a (1 − e)

हेही बघा: एपिसोड, परिक्रमण

प

परिक्रमण

सूर्याच्या जवळून जाणारा ग्रह पृथ्वीच्या दिशेने फिरतो. Earth passes it in early January at about 147.1 million km. सर्वात जवळील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अकोले येथे आहे.

हेही बघा: एपिसोड

ग

ग्रह

By the 2006 IAU definition, a body that orbits the Sun, is massive enough to be nearly round under its own gravity, and has cleared the neighbourhood around its orbit. The solar system has eight.

हेही बघा: बटू ग्रह, कक्ष

उ

उलटे

या मार्गावरील सर्वात जास्त अंतर पार करून ते पुढे जाण्यासाठी या मार्गाने जाता येते. शुक्राचे चक्र उलटे फिरते; ट्राइटन व हॅलेचा धूमकेतूचे परिभ्रमण उलटे (90° च्या वर) असते.

हेही बघा: झुकणे (i), सौर दिवस

अ

अर्ध- मुख्य अक्ष (a)

Half of the longest diameter of an ellipse. याचे कारण म्हणजे त्याच्या आकारमान, वजन व उंचीमुळे.

सूत्र a = (r_p + r_a) / 2

कुठे: r_p परिभ्रमण अंतर; r_a ऍपोएप्सिस अंतर

हेही बघा: केप्लरचा तिसरा नियम, दीर्घवृत्त

त

तारकीय दिवस

या तार्‍याचा व्यास पृथ्वीच्या व्यासापेक्षा बराच मोठा असून तो सूर्यमालेतील सर्वात तेजस्वी तार्‍यांपैकी एक आहे. For Earth: 23 h 56 min 4.09 s.

हेही बघा: सौर दिवस

तारकीय महिना

चंद्र पृथ्वीच्या कक्षेत एकदा फिरण्यास तारे यांच्याशी संबंधित वेळ लागतो: 27.322 दिवस.

हेही बघा: सिनोडिक महिना

स

सौर दिवस

सूर्याच्या एका दिशेपासून दुसऱ्या दिशेला जाण्यासाठी लागणारा वेळ म्हणजेच सूर्याचे एक परिक्रमण. याचे कारण म्हणजे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे हे ग्रह आपल्याभोवती फिरत असतात.

सूत्र 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

कुठे: P_rot तारा फिरण्याची कालमर्यादा (उलट दिशेने असेल तर नकारात्मक); P_orb कक्षीय काल

हेही बघा: तारकीय दिवस, उलटे

सूर्यास्त

सूर्याच्या उत्तर (21 जून) किंवा दक्षिण (21 डिसेंबर) अक्षांशावरील सर्वात दूरच्या बिंदूवर पोहोचण्याची वेळ. हा सर्वात लहान व सर्वात लांब असा उपग्रह आहे.

हेही बघा: एक्विनोक्स, विचलन

व

विशिष्ट कक्षीय ऊर्जा

याचे मूळ नाव मेरिल मॅकआर्थर असे होते. याचे कारण म्हणजे, अणुकेंद्रीय (अणू) संयुगे, अणूच्या केंद्राभोवती फिरणारे इलेक्ट्रॉन, आणि अणूचा बाहेर पडणारा ऊर्जेचा प्रवाह.

सूत्र ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

हेही बघा: Vis-viva equation, गती

स

सिनोडिक महिना

चंद्राच्या दोन समान भागांमधील वेळ, इ. new Moon to new Moon: 29.531 days on average.

सूत्र 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

कुठे: P_sid sidereal month, 27.322 days; P_year तारकीय वर्ष, 365.256 दिवस

हेही बघा: तारकीय महिना

अ

अंबार व पेनुम्ब्रा

अंबर हा छायाचा काळोख असलेला मध्य भाग आहे, ज्यात प्रकाश स्रोत पूर्णपणे लपलेला आहे; पेनूम्ब्रा हा बाहेरील भाग आहे जिथे तो केवळ अंशतः लपलेला आहे.

हेही बघा: सूर्यग्रहण

V

Vis-viva equation

यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सर्वच भागात हवामान बदलते. त्यामुळे ऊर्जा बचत होते.

सूत्र v = √(μ (2/r − 1/a))

कुठे: μ गुरुत्वाकर्षण; r वर्तमान अंतर; a अर्ध- मुख्य अक्ष

हेही बघा: विशिष्ट कक्षीय ऊर्जा, वृत्तपत्रे

साधन व शिकवणी फक्त शिक्षणासाठी सोपे मॉडेल वापरतात. ते नेविगेशन, मिशन नियोजन किंवा कोणत्याही कार्यकारी निर्णयासाठी वापरले जाऊ नयेत. प्रमाणपत्र मोफत आणि मान्यता नसलेले आहे. शैक्षणिक विषयवस्तु प्रतिबंधक वाचा