Rakibolana

A

Apoapsis

The point of an orbit farthest from the central body, at distance a(1 + e). Ny aphelion dia eo amin’ny ilany avaratry ny Masoandro, ary ny apogee eo amin’ny ilany andrefan’ny Tany.

Lamina r_a = a (1 + e)

Jereo koa: Periapsis

N

Ny tondriky ny periapsis (ω)

Ny zoro, voaisa ao amin’ny lafin’ny orbita avy amin’ny node miakatra, ka hatramin’ny periapsis.

Lamina ϖ = Ω + ω

Aiza: ϖ longitude of periapsis; Ω ny halaviran'ny node miakatra

Jereo koa: Ny halavan'ny node miakatra (Ω), Periapsis

A

Astronomical unit (au)

Ny halavirana eo amin’ny Masoandro sy ny Tany dia 149.597.870.700 metatra, izay antsasaky ny halaviran’ny Tany amin’ny Masoandro. Defined by IAU 2012 Resolution B2.

Jereo koa: Hafanana, Taona-andro

F

Fiovam-pejy (fihodinana mankany amin'ny tena izy)

Ny zorony eo amin’ny axis spin an’ny vatana sy ny mifamatotra amin’ny orbital plane. Earth’s is about 23.44°, which causes the seasons. Uranus’s is about 98°.

Jereo koa: Fihenan-danja, Solstice, Equinox

B

Bortle scale

Ny fiteny sinoa dia fiteny sino-tibetana izay fiteny sino-tibetana nofaritan’i John E. Bortle in Sky & Telescope (2001), from class 1 (excellent dark site, stars to magnitude 7.6 to 8.0) to class 9 (inner city, magnitude 4.0 at best).

Jereo koa: Haben'ny sary, Fandotoana ny hazavana

H

Hafainganan'ny orbita mivezivezy

Ny hafainganam-pandeha ilaina amin’ny orbita mivezivezy amin’ny halavirana r. Just above Earth’s surface it is about 7.9 km/s.

Lamina v_c = √(μ / r)

Aiza: μ Gravity; r distance from center

Jereo koa: Hafainganan'ny fivoahana, Fitambarana

C

Constellation

One of 88 officially defined regions of the sky (IAU, 1922 to 1930), named after a traditional star pattern such as Orion. Ny kintana ao amin’ny fikambanana dia matetika manana halavirana samihafa.

Jereo koa: Haben'ny sary

F

Fihenan-danja

Ny zoron’ny teboka iray eo amin’ny lanitra avaratra (+) na atsimo (-) ny equator, izay mitovy amin’ny latitud ao amin’ny lanitra. The Sun’s declination swings between +23.44° and −23.44° over the year.

Lamina sin δ = sin ε · sin λ

Aiza: δ Ny fihenan'ny masoandro; ε ny fihodinana mankany amin'ny toerana misy ny ecliptique; λ Longitude ecliptique du Soleil

Jereo koa: Fiovam-pejy (fihodinana mankany amin'ny tena izy), Solstice

D

Delta-v

Ny fiovan’ny hafainganan’ny fiara, amin’ny km/s. Ny vola ampiasain’ny fiaramanidina any an-danitra izany: ny tsirairay amin’ireo hetsika dia mandany delta-v, ary ny entona mampihetsika ny raketa no mamaritra ny habetsaky ny angovo azony.

Lamina Δv = v_e ln(m₀ / m_f)

Aiza: v_e hafainganam-pandehan'ny fivoahana; m₀, m_f ny haben'ny voalohany sy farany

Jereo koa: Fandefasana Hohmann, Effet Oberth

P

Planète

A body that orbits the Sun and is nearly round, but has not cleared its orbital neighbourhood and is not a moon (IAU 2006). Ohatra: Ceres, Pluto, Eris, Haumea, Makemake.

Jereo koa: Planète, Kuiper belt

F

Fihodinan'ny foibe (e)

Ny 0 dia ny faribolana, eo anelanelan’ny 0 sy 1 ny ellipse, 1 ny parabola ary mihoatra ny 1 ny hyperbole.

Jereo koa: Ellipse, Periapsis

E

Eclipse

Rehefa miditra ao anatin’ny aloky ny iray ny vatana iray. Ny masoandro dia miseho amin’ny endrika zoro (eclipse) rehefa mivoaka ny volana. Ny volana dia midika hoe: ny masoandro (na ny masoandro) ny volana (na ny volana).

Jereo koa: Node, Ombra sy penumbra

Ecliptique

Ny lanitra dia ny faritra eo amin’ny habakabaka izay ahitana ny masoandro sy ny kintana rehetra. Ny orbita dia ny toerana misy ny zavatra iray eo amin’ny rafi-masoandro. Ny fironany indray dia 23.44 degre.

Jereo koa: Fiovam-pejy (fihodinana mankany amin'ny tena izy), Fihodinana mankany amin'ny farany ambony, Node

Ellipse

Ny fizarazaran’ny soratra dia ny fizarazaran’ny teny amin’ny alalan’ny famaritana ny isan’ny litera (na ny isa) ao anatin’ny teny iray. Ny orbita voafaritra dia ellipse miaraka amin’ny vatana afovoany ao amin’ny iray ny fototry (lalàna voalohany Kepler).

Lamina r = a(1 − e²) / (1 + e cos ν)

Aiza: a semi-major axis; e Fisaka; ν true anomaly

Jereo koa: Fihodinan'ny foibe (e), Semi-major axis (a)

Equinox

Ny fotoana rehefa miampita ny equator (deklinasyona 0°) ny masoandro, manodidina ny 20 Martsa sy 22 Septambra. Ny andro sy ny alina dia mitovy daholo na aiza na aiza.

Jereo koa: Solstice, Fihenan-danja

H

Hafainganan'ny fivoahana

Ny hafainganam-pandeha ambany indrindra izay ahafahana miala amin’ny vatana iray manana hery ny vatana iray manana hery. Ny halavirana amin’ny masoandro dia 2 ora ny halaviran’ny masoandro amin’ny masoandro. Ny velarantanin’ilay tanàna dia 11,2 kilometatra toradroa.

Lamina v_esc = √(2μ / r)

Jereo koa: Hafainganan'ny orbita mivezivezy, Arika miloko

F

Freefall

Fihetsika eo ambanin’ny hery mavesatra irery. Ny mpizahatany an’habakabaka ao amin’ny orbit dia mahatsapa fa tsy misy lanja satria izy ireo sy ny sambony any an-danitra dia miakatra malalaka miaraka, fa tsy noho ny tsy fisian’ny vesatry ny tany.

Jereo koa: Orbit, Gravity

Fiankinan-doha amin'ny tosidra (μ)

Ny fitambaram-behivavy sy ny lahy dia mitovy amin’ny karazany, na ny lahy na ny vavy. Ny soratra dia tsy mitovy amin’ny G na ny M. Earth: 398,600.4 km³/s²; Sun: 1.32712 × 10¹¹ km³/s².

Lamina μ = G M

Jereo koa: Gravity, Fitambarana

G

Gravity

Ny fifampikasohana eo amin’ny vahoaka. Ny fizarazaran’ny hery dia mitovy amin’ny haben’ny tanjaka ary mifamatotra amin’ny halavirana eo amin’izy roa.

Lamina F = G M m / r²

Aiza: G 6.67430 × 10⁻¹¹ m³ kg⁻¹ s⁻² (CODATA 2018); M, m ny roa; r distance between centers

Jereo koa: Fiankinan-doha amin'ny tosidra (μ), Freefall

F

Fandefasana Hohmann

Ny fitambarana roa dia mizara ny fananany amin’ny alalan’ny fifangaroan’ny herinaratra roa, izay miteraka ny fihenjanana eo amin’ny roa.

Lamina a_t = (r₁ + r₂) / 2

Jereo koa: Delta-v, Fitambarana

Fihodinana mankany amin'ny farany ambony

Ny fihodinana ifotony dia ny fihodinan’ny masoandro amin’ny lanitra (na ny planeta) iray manontolo. Above 90° the orbit is retrograde.

Jereo koa: Ny halavan'ny node miakatra (Ω), Retrograde

L

Lalàna fahatelon'i Kepler

Ny kaody fototra dia ny kaody tokana ho an’ny faritra rehetra ao amin’ny habakabaka. Ny taona dia mizara ho roa, ny taona ao amin’ny tetiandro hebreo sy ny taona ao amin’ny tetiandro grika.

Lamina T² / a³ = 4π² / μ

Aiza: T orbital period; a semi-major axis; μ G(M + m)

Jereo koa: Orbital period, Semi-major axis (a)

K

Kuiper belt

A region of icy bodies beyond Neptune, from about 30 to 50 au from the Sun. Ny Pluto, Haumea ary Makemake dia mivezivezy ao amin’io faritra io.

Jereo koa: Asteroide, Planète

F

Fandotoana ny hazavana

Ny hazavana artifisialy be loatra na tsy voatokana tsara, indrindra ny hazavan’ny lanitra izay manafina ireo kintana. Miantraika amin’ny biby sy ny fandaniana angovo ihany koa izany.

Jereo koa: Bortle scale

H

Hafanana

Ny fotoana dia ny halavirana mankany amin’ny fotoan-dehibe. Ny halavan’ny masoandro dia 8 minitra sy 19 segondra eo ho eo. Ny famantarana ny fotoana dia ny ora amin’ny alalan’ny famantaranandro.

Lamina t = d / c

Aiza: d distance; c hafainganam-pandehan'ny hazavana, 299.792.458 km/s

Jereo koa: Astronomical unit (au)

T

Taona-andro

The distance light travels in vacuum in one Julian year (365.25 days): about 9.46 trillion km, or 63,241 au. Ny halavirana no tena zava-dehibe fa tsy ny fotoana.

Lamina 1 ly = c × 365.25 × 86,400 s

Aiza: c hafainganam-pandehan'ny hazavana, 299.792.458 km/s

Jereo koa: Astronomical unit (au), Hafanana

N

Ny halavan'ny node miakatra (Ω)

Ny zorony, voaisa ao amin’ny lanitra miainga avy amin’ny toerana misy ny lanitra ka hatrany amin’ny toerana izay mampitohy ny lanitra sy ny tany ny orbita.

Jereo koa: Node, Fihodinana mankany amin'ny farany ambony, Ny tondriky ny periapsis (ω)

H

Haben'ny sary

Ny logaritma dia ny isa tokana izay midika hoe ny isa kely kokoa no mamirapiratra kokoa. Five magnitudes are exactly a factor of 100 in brightness.

Lamina m₁ − m₂ = −2.5 log₁₀(F₁ / F₂)

Aiza: m _Mahatratra:; F fikorianan'ny maso

Jereo koa: Bortle scale

A

Asteroide

The region between the orbits of Mars and Jupiter, roughly 2.2 to 3.3 au from the Sun, where most known asteroids orbit. Ny zavatra lehibe indrindra ao amin’ny atody dia ny solika, ary ny zavamaniry lehibe indrindra dia ny voankazo.

Jereo koa: Kuiper belt, Planète

F

Fiovan'ny salan'isa (M)

An angle that increases uniformly with time, 360° per orbit. The actual position follows from Kepler’s equation.

Lamina M = E − e sin E

Aiza: E tsy fitoviana miavaka; e Fisaka

Jereo koa: Fihodinan'ny foibe (e)

N

Node

Ny iray amin’ireo teboka roa izay misy ny orbita mikoriana amin’ny sehatra ifandraisana. Ny fahazazana dia rehefa misy ny volana vaovao na feno eo akaikin’ny node iray.

Jereo koa: Ny halavan'ny node miakatra (Ω), Eclipse

E

Effet Oberth

Ny fiovan’ny toetrandro (na ny fiovana amin’ny toetr’andro) dia miteraka fiovan’ny toetr’andro. Ny fihenan’ny haavony dia midika fa ny halavirana lavitra kokoa no tsy azo atao.

Lamina Δv = √(v∞² + v_esc²) − v_c

Aiza: v∞ hyperbolic excess speed; v_esc Hafainganan'ny fivoahana rehefa voasokitra; v_c Hafainganan'ny fihodinan'ny rakitra

Jereo koa: Delta-v, Hafainganan'ny fivoahana

O

Orbit

Ny làlan’ny vatana iray mivezivezy eo ambanin’ny hery mavesatra avy amin’ny hafa. Ny fiteny grika dia manana fiteny roa, ny iray dia ny fiteny grika (na grika latina) ary ny iray kosa ny fiteny grika (na grika latina).

Jereo koa: Ellipse, Lalàna fahatelon'i Kepler, Freefall

Orbital period

Ny fotoana ilain’ny fihodinan-tany iray. Ny fotoana sidereal dia ny fotoana rehefa mijery ny kintana; ny fotoana synodika dia ny fotoana rehefa mijery ny zavatra hafa mandeha, toy ny masoandro raha hita avy eo amin’ny tany.

Lamina T = 2π √(a³/μ)

Aiza: a semi-major axis; μ ny famaritana ny fihenan'ny lanja

Jereo koa: Lalàna fahatelon'i Kepler, volana

P

Periapsis

The point of an orbit closest to the central body, at distance a(1 − e). Ny perihelion dia eo amin’ny ilany avaratry ny Masoandro, ary ny perigee eo amin’ny ilany andrefan’ny Tany.

Lamina r_p = a (1 − e)

Jereo koa: Apoapsis, Perihelion

Perihelion

Ny lanitra dia ny faritra manodidina ny Masoandro izay akaiky indrindra amin’ny Tany. Ny velarantanin’ilay tanàna dia 147,1 kilometatra toradroa. Ny renivohiny dia Alep.

Jereo koa: Periapsis, Apoapsis

Planète

Ny 2006 IAU famaritana, ny vatana izay mivezivezy manodidina ny masoandro, dia be loatra mba ho eo amin’ny manodidina ny boribory eo ambanin’ny lanjany manokana, ary efa nahavita nanadio ny manodidina ny orbits. The solar system has eight.

Jereo koa: Planète, Orbit

R

Retrograde

Ny fihodinana na ny fihodinan’ny masoandro dia mifanohitra amin’ny làlana mankany amin’ny ankamaroan’ny zavatra ao amin’ny rafitra. Ny planeta Venus dia miova amin’ny fomba retrograde; ny Triton sy ny Halley’s Comet dia miova amin’ny fomba retrograde (mihodina amin’ny 90°).

Jereo koa: Fihodinana mankany amin'ny farany ambony, Andron'ny masoandro

S

Semi-major axis (a)

Ny antsasaky ny halavan’ny ellipse. Ny toetrany dia ny halavany, ny lanjany ary ny haavony.

Lamina a = (r_p + r_a) / 2

Aiza: r_p _Habe:; r_a _Haavo:

Jereo koa: Lalàna fahatelon'i Kepler, Ellipse

A

Andron'ny kintana

Ny fotoana iainan’ny zavatra iray miverimberina rehefa mitaha amin’ireo kintana lavitra. For Earth: 23 h 56 min 4.09 s.

Jereo koa: Andron'ny masoandro

S

Sidereal month

The time the Moon takes to orbit Earth once relative to the stars: 27.322 days.

Jereo koa: volana

A

Andron'ny masoandro

Ny fotoana avy amin’ny iray tolakandro ka hatramin’ny manaraka, izany hoe ny fihodinan’ny iray mifandray amin’ny masoandro. Ny andron’ny kintana dia tsy mitovy amin’ny andron’ny masoandro satria mivezivezy eo amin’ny lafin’ny orbita ihany koa ny vatana.

Lamina 1/P_solar = 1/P_rot − 1/P_orb

Aiza: P_rot Ny vanim-potoanan'ny fihodinan'ny kintana (tsy miova raha miverina); P_orb orbital period

Jereo koa: Andron'ny kintana, Retrograde

S

Solstice

Ny fotoana rehefa tonga any amin’ny farany avaratra (manodidina ny 21 Jona) na atsimo (manodidina ny 21 Desambra) ny fihodinan’ny masoandro. Ny andro farany dia ny andro fohy indrindra sy ny andro lava indrindra.

Jereo koa: Equinox, Fihenan-danja

A

Arika miloko

Ny herinaratra orbital isaky ny tokana ny lanja. Ny fiteny anglisy dia mampiasa ny teny hoe “parallel” (fifaninanana), “hyperbolic” (mihoatra) ary “parallelized” (mifanandrify).

Lamina ε = v²/2 − μ/r = −μ / (2a)

Jereo koa: Fitambarana, Hafainganan'ny fivoahana

V

volana

The time between two identical Moon phases, e.g. new Moon to new Moon: 29.531 days on average.

Lamina 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year

Aiza: P_sid volana sidereal, 27.322 andro; P_year taona sideraly, 365.256 andro

Jereo koa: Sidereal month

O

Ombra sy penumbra

Ny umbra dia ny faritra maizina ao afovoan’ny aloky ny masoandro izay afen’ny loharanon-jiro tanteraka; ny penumbra kosa dia ny faritra ivelany izay ampahany fotsiny no afen’ny jiro.

Jereo koa: Eclipse

F

Fitambarana

Ny halavirana amin’ny masoandro dia miankina amin’ny halavan’ny masoandro. Ny angovo dia ny fitahirizana ny angovo.

Lamina v = √(μ (2/r − 1/a))

Aiza: μ Gravity; r current distance; a semi-major axis

Jereo koa: Arika miloko, Hafainganan'ny orbita mivezivezy

Ireo fitaovana sy lesona dia mampiasa modely tsotra ho an'ny fianarana ihany. Tsy tokony ampiasaina amin'ny fitaterana, ny famolavolana iraka na fanapahan-kevitra momba ny asa izy ireo. Maimaimpoana ary tsy misy fankatoavana ireo fahazoan-dàlana. Vakio ny fanambarana momba ny votoaty ara-panabeazana