Ukugqwala okubonakalayo
Sivikela lokho esikubonayo, okungenzeka ukuthi sikwazi ukukwenza nsuku zonke. Okungenzeka ukuthi kuthinta isimo sengqondo sethu, ukuphepha kwethu kanye nokuzinikela kwethu endaweni ethile.
NASA
Ukugqwala okubonakalayo kuyinhlekelele nezingqinamba ezithinta izindawo lapho sihlala khona: ukudlwengula emafuleni, izitimela nezikhumbuzo, izinhlelo ezinzima zokuphatha indawo kanye nemigwaqo, nokungcindezi yokuthi akukho muntu olungisa. Kunzima ukuyenza ibe yisihloko sezindaba ngoba ayithobeli umuntu ngokuqondile. Kodwa-ke, kubiza abantu imali eningi, kuguqula indlela abantu abacabanga ngayo ngokuphephile, futhi izindawo abantu abazithandayo kakhulu, amapaki, iziqhingi nezigodi ezishisayo, zihlala ziyizindawo lapho ilawulwa khona.
Yini ebalulekile, nokuthi yini engabalulekile
Akukho konke okucace ngamehlo ukuthi kubangela ukukhishwa kwegesi. Idolobha lizobe liphila.
- Amaphawu namabhodi ezithombe, abekwe kahle, yingxenye yesakhiwo sedolobha. Amaphawu esitolo, ama-cinema marquees, amabhodi emakethe kanye nezikwerethi ezikhanyayo zeTokyo noma iTimes Square ziyingxenye yokwenza isixeko sizive siphila, sisize abantu bathole indlela yabo, futhi sixhase bhizinisi lasekhaya. Okubalulekile wukuba khona nokulinganiselwa: amaphawu ahlonza ubuciko, ahlala ngaphandle kwefenisha yendawo yokuhlala kanye nemibono ejwayelekile, futhi angeke abe mnyama kakhulu noma asebenze ukuze abambeze abantu abashayela. Izimiso ezifanele zokuphawula, hhayi izithintelo, yizimpendulo ezindaweni eziningi.
- Izinhlamvu zesikhala eziqokiwe kanye ne-street art eziyenziwe ngegunya lomnikazi zingashintsha idonga elimnyama libe yindawo yokuphawula.
- Ukulimala kwe-graffiti, ehlotshiswe noma i-scraped ngaphandle kwegunya kumpahla yabanye abantu, ukuthutha kwabantu kanye nelifa, iyisimo esivame kakhulu futhi esibiza kakhulu sokulimala okubonakalayo emigwaqweni emikhulu.
- Izinsizakusebenza ze-Energy nezeTelecoms: amapayini okudlulisa, ama-overhead power lines kanye nezintambo ezihamba phambili zesikhala, ezingakwazi ukuphatha indawo nomhlaba wezindawo zokuhlala.
- Ukungakhathali: amafulethi ashiyekile, izitsha zesikhala ezilahlekile, udoti kanye nokudonsa izinhlanzi.
I-Graffiti: izinkinga ezibiza kakhulu kubantu bonke
Ukulimala kwe-graffiti kuvame ukubhekwa njengokushoda komuntu siqu. Abantu abakhokhela ukuthenga nokuhlala ngale nto babhekana nayo ngendlela ehlukile. I-tag ngayinye esiteshini sesitimela, indawo yokuzivikela yebhasi, isikole noma isitolo kufanele yenziwe lula, ifakwe umbala noma ishintshwe, futhi lemali ivela kumaphakheji, amathoyizi, izindlu nokuthengiswa: kusuka kuwo wonke umuntu.
Imali ekhokhwayo
- Ibhasi laseJalimane, Deutsche Bahn, ibeka ukulimala kusuka ku-graffiti ngo €12 million ngonyaka, futhi yashicilela izimo ezingu-32,000 zokudlwengula esiteshini sayo ngo-2024 (I-blog yebhasi, 2025).
- i-London izifunda ezi spend mayelana £7 million ngonyaka on graffiti kanye nezinkampani zayo zokuthutha ngaphezulu £6 million, ngaphambi kokubalwa ukushintshana acid-etched Underground windows, okuyinto ingafaka £10 million ngaphezulu. I-London Assembly ilinganisela ukuthi inani eliphelele lezimali zeLondon ngaphezu kwezigidi ezingama-£100 ngonyaka (I-London Assembly, ngo-2002).
- E-United States, inani lezigidigidi ezingama-$12 ngonyaka livame ukubhalwa encwadini yomthetho, nakuba ubalo lwayo lwakuqala alushicilelwanga (Weisel, US Department of Justice, 2009). Noma ngabe yikuphi inani eliphelele, imiphakathi, amabhange okuhamba ngendiza, izikole kanye nezinhlangano ezincane zonke zithatha izimali.
Izindleko zidlula kakhulu ukuhlanza. Izitimela nezimoto zithathwa ngaphandle kokusetshenziswa ukuze zihlanzwe, ingilazi ethosiwe nge-asidi kufanele ishintshwe ngaphezu kokuhlanzwa, futhi ukususwa okukhethekile kwetshe elidala, amapulangwe negolide kungalimaza indawo efanele ukuvikela. Ezindaweni eziwumlando nezikhumbuzo, izinsuku ezimbili zokweluka ngepeyinti zingadala ukulimala okuqhubekayo kumathuluzi ahlala isikhathi eside.

Iyini eyenza abantu
I-graffiti enzima ishintsha indlela indawo ebukeka ngayo. Abahlali kanye nabangani bafunda lokhu njengesibonakaliso sokuthi akukho muntu ophethe: izifundo zocwaningo nezendawo zixhuma ngokuqhubekayo ukungqubuzana okubonakalayo, kufaka phakathi i-graffiti ne-litter, nobuhlungu obukhulu bokuhlukunyezwa, ukuthembeka okuphansi kwabangikazi kanye nokuhlonishwa okungalungile kwesifunda (Sampson and Raudenbush, 2004). Abantu ababona indawo yabo engaphansi komhlaba njengengalungile babike ukukhathazeka, ubuhlungu kanye nokucindezeleka okukhulu, ikakhulukazi ngoba ukungalingani kwenza kube nzima ukuthembela (Ross noMirowsky, 2009); kucwaningo olulodwa, impilo ebi yabantu basezindaweni eziphansi zomhlaba icaciswe ngokugcwele yinkinga nengozi ebonakalayo (Ross noMirowsky, 2001). Ukuqinisa izindawo kusiza: empilweni engekho emthethweni ePhiladelphia, ukuhlanza nokuluhlaza izitolo ezivulekile kunciphise izibalo zabahlali zokubulala ngephesenti le-39 futhi zizizwa zingaphephile ziphuma ngaphandle ngophesenti le-58 (Branas et al., 2018), futhi zanciphisa imizwa yokukhathazeka phakathi kwabahlali abasenyakatho (South et al., 2018). Ubuhlungu obunjalo bukhulu kakhulu kubantu abangakwazi ukushintsha indawo yokuhlala: abantu abadala, izingane kanye nezihlobo ezithola imali encane.
Ingabe ukungqubuzana kusakazeka?
Ngo-1982 uJames Q. UWilson noGeorge Kelling baphikisana e The Atlantic ukuthi ukungqubuzana okubonakalayo, okushiwo ukuthi akushoki, kukhombisa ukuthi akukho muntu okhathazekile futhi kwenza kube nzima kakhulu ukukhohlisa: imibono ye “ifenisha elahlekile” (Wilson noKelling, 1982). Ubufakazi obunamandla kakhulu bokuhlolwa kwafika kancane kancane. Ezindaweni eziningi ezisebenza eGroningen, eNetherlands, abacwaningi baqhathaniswa nezimo ezifanayo ezigcinwe zihlanzekile futhi zagqugquzelwa nge-graffiti. Nge-graffiti emafuleni, inani labantu abashiya iflyer njengento elahlekile likhuphuke kusuka ku-33% kuya ku-69%, kanti inani labo abathonya umbhalo oqukethe imali yebhange ebonakalayo evela kwibhokisi leposi laphinda liphindeka ukusuka ku-13% kuye ku-27% (Keizer, Lindenberg and Steg, 2008).
Ucwaningo luxoxwa ngalo, futhi kubaluleke kakhulu ukuba nokuqonda okucacile mayelana nokuthi lubonisani. Isibonelo esicacile sokuthi ukungqubuzana kusakazeka kakhulu; sibonelo esicacile sokuthi ukuvikela ngokuqinile izigebengu ezincane kunciphisa ingozi yezobugebengu sincane kakhulu. Ucwaningo olungu-30 lwathola ukuthi amasu abhekene nezinkinga akhuphula ubugebengu ngokulinganisela, futhi ukuthi umphakathi kanye nohlelo lokuxazulula izinkinga, njengokuhlanza izindawo nokusebenzela abahlali, basebenza kahle kunabaqashi (Braga, Welsh and Schnell, 2015). Isifundo asiwukuba ugweme kakhulu, kodwa ukulungisa ngokushesha futhi uhlanganise iqembu.
Isixhumanisi esisuswayo ngalolusuku olunye yisinqumo sokungavunyelwa. Ithegi eshiyeka iminyaka emihlanu iyisimemezelo esivunyelwe.
Isebenza kanjani
- Ukukhipha ngokushesha. Uphumelela okudumile kakhulu yi-New York City’s subway. Kusuka ku-1984, lapho imoto ihlanzekile yagcinwa ihlanzekile: noma iyiphi i-graffiti entsha yasuswa ngaphakathi kwehora elilodwa noma imoto yathathwa ngaphandle kokusebenza, ngakho amabhasi amhlophe awasebenzi. NgoMeyi 1989 iflothi lonke lalingena nge-graffiti. Umbiko wezomthetho wase-US ukhombisa ukuthi ukususwa ngokushesha kunciphisa izithombe ezimnyama, futhi amadolobha amaningi manje afuna ukususa amathegi phakathi kwehora le-24 kuya kwelo-48, ngoba ukususwa ngokushesha kususa insizakalo yokubona (Weisel, 2009).
- Amadonga asemthethweni nama-murals agunyaziwe. I-Philadelphia’s Mural Arts Program yaqala ngo-1984 njenge-Philadelphia Anti-Graffiti Network, esebenza nababhali abancane be-graffiti ukudweba ama-murals endaweni (I-Philadelphia). Kuze kube manje, ikhiqize imisebenzi engaphezu kuka-4000 yezobuciko bomphakathi nemindeni yasendaweni, futhi yaba yisithombe sodolobha (City of Philadelphia). Izingqamuzana ezibekwe lapho abaculi bangadweba khona ngokusemthethweni zinikeza indawo efanele izitalente ngaphandle kokuzama ukuzibeka kuwo wonke umuntu.
- Isitayela esivikelayo. Ukugcoba okungangeni manzi kunoma yikuphi okungenzeka ukuthi kube khona i-graffiti, ukushayela okuhle, ukulima njengezitshalo ezihamba phambili ezigodini ezingasebenzi, kanye nezimo zomphakathi ezisetshenziswa kahle zenza ukuba nezinkinga zokudlidliza kube nzima futhi ukunakekelwa kube lula.
- Umphakathi unikazi. Ama-schemes okuthatha idolobha, amasonto okuhlanza ngokuzithandela kanye nezinhlelo zokuxhumanisa ezilula ziguqula abahlala endaweni ibe yibo abalondolozi bedolobha labo.

Ukufundisa izingane ukuthi umdanso ukhona kuphi
Abantwana bathanda ukudweba emafuleni, futhi lokho kwenzalo kubaluleke kakhulu. Okufanele bafunde wukuthi akusho ukuthi ukudweba akubi, kodwa ukuthi idonga liyikhaya lamuntu, futhi abanye abantu baphila ngento esiyibeka kuyo. Izikole, izimindeni kanye nezinhlangano zentsha zinga:
- Nceda ubeke umdanso endaweni. Amadonga asezikoleni, ama-hoardings abhekene nezizinda zokwakha, izitezi ezingaphansi kwamanzi kanye namasitezi emphakathini angaba yindawo yokufaka izithombe zesimanje ezilungiselelwe izingane, uma kunegunya futhi wonke umuntu evuma ukuthi kuzoba khona.
- Ukufundisa ukuvuma. Phambi kokudweba noma yini, buza umnikazi, futhi buza abangani abazobona yonke imihla. Ubuciko obubekwe abantu abakhethanga ukubusebenzisa akuyona insipho.
- Bonisa enye ingxenye. Mema umphathi, umshayeli webhasi noma umnikazi wesitolo ukuthi acacise ukuthi ukuhlanza i-tag kubiza malini futhi isikhathi esingakanani.
- Inikeze indawo yokuziveza. Amakilabhu obuciko, amaphrojekthi wencwadi yezithombe, amadonga asemthethweni kanye nezingqungquthela zokwakha izindlu zangasese zamphakathi zinikeza abaculi abancane indlela yokubona, futhi bathande lokhu.
- Hlanganisa ukuthi akukakho umuntu ofuna lokhu. Abanye abantu bafuna umbala kuwo wonke umgwaqo; abanye bakhetha itshe elilula, amapulangwe adala noma uhambo oluhle. Isixeko esihlukaniswe sidinga indawo yazo zombili.

Amapayipi, amapayipi namakhebula
Kuzo zonke izindlu zangasese eziveza umbono, ukuthuthwa kwengcindezi kuvame ukuba yisona esihlala isikhathi eside. Intambo yensimbi ingalawula umfula iminyaka eminingi; i-web yezingcingo eziphezulu zingamnyamaza idolobhana futhi zifihla izindlu zayo.

Izinhlelo zokudlulisa amandla eziphezulu ze-voltage zibalulekile: zihambisa amandla kusuka ezindaweni zokukhiqiza umoya, izitshalo zelanga kanye nezikhumulo zezindiza kuya lapho abantu behlala khona, futhi ukuguquka kwesimo sezulu kuzodinga ezinye eziningi zazo. Kodwa indlela nokuthi lapho zikhiwa khona zinto ezibalulekile kubantu abaphila ngazo. Ucwaningo lwempahla yendlu e-Quebec luthole ukuthi ukubukeka okuqondile kwepayini noma amakhebula ayo kunganciphisa intengo yekhaya ngo-5% kuya ku-20%, ngenkathi nje lisenyakatho ye-line corridor, ngaphandle kokubona, akunjalo (Des Rosiers, 2002). I-pylons ezindaweni ezivulekile nezihlahla zezwe ziphakathi kwezinhlanganisela ezibonakalayo kakhulu abantu abazenzayo.
Ukubopha ama-kebula kwenza kube lula ukubheka kodwa akuyona imali. Izindleko zokudluliswa kwe-Underground cables 5 kuya ku-10 izikhathi ngaphezu kwama-line aphezulu (ENTSO-E neEuropacable, 2010). Ngokuphila okuphelele, ibanga lincane: ucwaningo lwe-UK engineering lubeka ama-line aphezulu e-£2.2 kuya ku-£4.2 million ngekilomitha, ngaphezu kwe-£10.2 kuya ku-£24.1 million yekhebula elifunwayo, nomhlaba ongaphansi komhlaba okungu-4.7 izikhathi zezindleko zokuphila kundlela eyodwa yomzekelo (IET kanye neParsons Brinckerhoff, 2012). Izintambo eziboshwe zinzima kakhulu ukuzilungisa futhi zithole umgodi omde odlula emhlabani nasezimweni zokuphila. Ukwehlukaniswa kwemigqa ezindaweni ezihamba ngezinyawo, ama-utilities aseMelika akhombisa ukuthuthukiswa ngezansi komhlaba ngezikhathi eziyisihlanu kuya kweziyishumi kunezindleko zemigqa emisha engaphansi komhlaba, nakuba imigqa eqoshiwe incane kakhulu ukulimala ngenxa yesimo sezulu (Edison Electric Institute, 2013).
Isinqumo esifanele ukukhetha ngokucophelela: qoqa ama-line lapho adlula khona iziqhingi ezibalulekile kanye namadolobhana, ubeke ama-line amasha ngaphesheya kwezitezi ezikhona futhi uhambe kude nasekhaya, sebenzisa izithombe ze-pylon eziphansi, futhi uhlanze i-cabling yendlela uma kuqhutshwa izintaba. E-Great Britain, umphathi wabeka icala le-£500 million ukubeke ama-line akhona ngaphansi komhlaba ezindaweni ezikhuselwe; eDorset, amapayini angama-22 awela ngo-2022 ngemuva kokuthi i-8.8 km ye-line ifakwe phansi (National Grid, Visual Impact Provision).

Ezindaweni eziningi ezikhula ngokushesha, izinkinga zincane kodwa zikhona: ama-bundles wefoni, i-internet kanye nentambo yogesi exhunywe phakathi kwamapuleti namabhaluni, afakwa ngalinye futhi angeke asuswa. Zifihla amasakhiwo, zivala izihlahla, futhi zingaba yingozi yomlilo nokuphepha.

Izixazululo eziqinisekisiwe
Ukugqwala okubonakalayo akuyona inkathi. Izifunda, abaqhubi bezokushayela kanye nezizwe zonke zihlanze, zihlanjululwa futhi zikhanya, kanti abanye balinganisela ukuthi kwenzekani. Akukho muntu owenza lokhu ngokudlwengula abantu; bakwenza ngokushoza ndawonye ukuthi yini efanele eduze kwendlela, bese begcina kulokho.
- Idolobha laseNew York: imoto yesitimela esihlanzekile. Kusuka ngo-1984, lapho imoto yesitimela ehlanzekile, ayivunyelwanga ukushayela ngezithombe ezimhlophe: amathegi amasha asuswa phakathi kwehora elilodwa, noma imoto yathathwa ngaphandle kokusetshenziswa. NgoMeyi 1989 i-fleet yonke yayikhululekile nge-graffiti, ngoba ukudweba isitimela akusho ukuthi kuthole ababukeli (Weisel, 2009).
- Philadelphia: kusuka kunethiwekhi yokuvimbela i-graffiti kuya egumbini lokudweba elivulekile. Okuqala ngo-1984 njenge-Philadelphia Anti-Graffiti Network, esebenza nababhali abancane be-graffiti, wakhula waba yi-Mural Arts Philadelphia, eyakha ngaphezulu kwama-murals angama-4,000 namaqembu asendaweni (Mural Arts Philadelphia; City of Philadelphia). Kulesi sixeko, ukuhlolwa okungahleliwe kwathola ukuthi ukuhlanza nokugcoba izindlu ezingenalutho kunciphise izibalo zabahlali zokudlwengula ngo-39% futhi zibone ukuthi zingaphephile ukuya ngaphandle ngo-58% (Branas et al., 2018).
- São Paulo: isixeko esibeka umthetho wayo. Ngo-2006 izitezi zesixeko esikhulu saseBrazil zagqokwa ngamabhodi ezithombe kanye nezitolo ezinkulu, eziningi zazo zifakwe ngokungafanele (BBC News, 2006). Imithetho yedolobha elihlanzekile, esebenza kusukela ngoJanuwari 2007, yasusa amabhodi okubonisa angaphandle futhi yamisa umkhawulo wobukhulu bezimpawu zesitolo (Lei 14.223). Kusuka kuma-15,000 amabhodi ezithombe akhuphuka, futhi izifundo zithole ukuthi ngaphezulu kuka-70% kwabahlali bavuma (Adbusters, 2007). Idolobha lafunda isifundo: amaqembu aqala ukuhlanza wadweba phezu kwezithombe zesimanje ezigunyaziwe, futhi ngemuva kokubhikisha iSão Paulo yakha umlando wezinhlamvu zesikhala ogcinwe (Bloomberg, 2008). I-São Paulo ikhethe impendulo eqinile kakhulu engavamile yedolobhana elibi kakhulu; izindawo eziningi zikhetha izimiso ezinhle zobukhulu, indawo nokukhanya, okuyinto esixhasa ngayo kulekhasi.
- I-United States: imizila ebukekayo. Izifundazwe ezine zase-US kanye nezinhlangano ezingaphezu kuka-700 zikhethe ukungavumelani nebhodi lemiyalezo (Scenic America). Amanye amalungiselelo athile emithetho lapho uphawu luhlala khona.
- IBrithani enkulu: amapayini athathwe phansi. Umphathi ubeke icala le-£500 million ukubopha imizila ye-power ekhona emigwaqweni ephephile. E-Dorset, amapayini angama-22 awela ngo-2022 ngemuva kokuthi i-8.8 km yelayini ifakwe ngaphansi komhlaba (National Grid).
- Amadolobha amaningi anembali agcina ama-cables ekhanda lapho kwakhiwa kabusha izitezi, futhi abeka umthetho wobukhulu, umbala kanye nokukhangisa kwezibonakaliso eziphakathi kwazo.

Izinhlangano ezisebenza kulolu msebenzi
Lezi zinhlangano ezingathola inzuzo zishicilela lokho ezikwenzayo futhi zinezimpendulo ongabheka. Sicela ubheke umsebenzi wabo futhi, uma ufuna ukusiza, cabanga ngokunikeza kubo ngokuqondile ngewebhusayithi yabo. I Local Solar System Foundation ayisebenzisi noma iyiphi yazo futhi ayitholanga lutho kuzo. Phambi kokuba ukhokhe, funda izibalo zeminyaka kanye nezimali zohlelo ngalunye.
- Mural Arts Philadelphia (i-United States; umlingani wayo wokuqoqa imali, iPhiladelphia Mural Arts Advocates, yinkampani engatholanga inzuzo ngaphandle kwezimali). Ukwenza umdanso omphakathi ngezindawo ezishisayo, abantu abancane nalabo ababuya ejele, futhi wenza ama-murals angaphezu kuka-4000 kusukela ngo-1984.
- Keep Britain Tidy (i-United Kingdom, inhlangano yobuciko ebhalisiwe 1071737). Umsebenzi wokuqeda udoti nokulahleka, kanye nokusiza abantu ukuba bathande izindawo abahlala kuzo futhi basebenze kuzo, kufaka phakathi ukuhlanza ngokuzinikela.
- Keep America Beautiful (i-United States, inhlangano engathola inzuzo ngaphandle kwezimali). Iqhuba iGreat American Cleanup kanye nenethiwekhi yamaqembu ahlobene endawo ahlela ukuhlanzwa, ubuhle nocwaningo lwezilwane eziphila emhlabathini jikelele.
- Scenic America (i-United States, engatholakali ngezimali zezimali, yasungulwa ngo-1982). Isiza izinhlangano zokuvimbela izintaba ezibukekayo, ukubhala amamithetho ekhombisa izimpawu, nokubopha amapayipi aphezulu.
Ungasiza kanjani
- Ingxelo ye-graffiti nengozi ngokushesha. Izinkampani eziningi zokuthutha zinezinhlelo zokusebenza noma ama-line wefoni; ukubikezela ngokushesha kwenza kube lula ukukhipha ngokushesha.
- Susa amathegi ku-property yakho ngokushesha, noma ubuze ikomiti lakho ukuthi linikeza ukususwa mahhala.
- Xhuma noma uqale usuku lokuhlanza esiteshini sakho, epaki noma esiteshini.
- Susa amadonga asemthethweni kanye nama-murals agunyaziwe endaweni yakho, abekwe ngezinqumo nabantu abazohlala ngaphesheya kwawo.
- Xhumana nabantwana mayelana nokuthi kuphi okumelwe ukudweba, futhi usiza ukuthi bathole idonga, incwadi yezithombe noma iphrojekthi lapho umsebenzi wabo ungakhanya khona.
- Susa ukubopha kwamakhebula lapho izitezi ziqhutshwa, futhi ubuze ukuthi ama-powerlines amasha asendaweni yakho azodluliselwa kanjani.
- Hlola i-map. Umsebenzi womphakathi ngebhodi le-contribution board.
Izinsizakusebenza
- Keizer, Lindenberg noSteg (2008), Ukusakazeka kwezinkinga, Ulwazi 322
- Wilson noKelling (1982), Ifenisha elahlekile, The Atlantic
- Braga, Welsh noSchnell (2015), Ngabe ukukhathazeka komphakathi kunganciphisa ukubulala? Ukuhlolwa okuqhubekayo nokuhlolwa kwe-meta, Journal of Research in Crime and Delinquency 52
- Sampson noRaudenbush (2004), Ukubheka ukungalingani: ukukhathazeka kwendawo kanye nokuthuthukiswa komphakathi “kwefenisha elahlekile”, I-Social Psychology Quarterly 67
- URoss noMirowsky (2001), Inkinga yendawo, ukukhathazeka, kanye nempilo, Incwadi yokunakekelwa kwempilo nokuphathwa kwezenhlalo 42
- URoss noMirowsky (2009), Izinkinga zendawo yokuhlala, ukuqashwa okuphathelene nesimo sengqondo, nokukhathazeka, Journal of Health and Social Behavior 50
- I-Branas et al. (2018), Isikole esigcwele isikole sokuzama ukubuyisela indawo elahlekile, PNAS 115
- i-South et al. (2018), Effect of greening vacant land on mental health of community-dwelling adults, JAMA Network Open 1
- Weisel (2009), I-Graffiti, Amathuluzi Okungabaza Amaphoyisa No. 9, US Department of Justice
- I-London Assembly (2002), I-Graffiti eLondon
- I-Bahnblogstelle (2025), Ukulimala kwe-Deutsche Bahn graffiti
- Wikipedia, Leake Street, i-London’s legal graffiti tunnel
- I-Philadelphia, Imbali; Isixeko sase-Philadelphia, I-Philadelphia, i-Arts ye-Mural
- Des Rosiers (2002), Imizila ye-Power, ukucindezeleka okubonakalayo kanye namaxabiso endlu, Journal of Real Estate Research 23
- ENTSO-E ne Europacable (2010), Izinsizakusebenza kanye nezimo zezobuchwepheshe zokubopha ingxenye yamapayipi okuhambisa amandla aphezulu kakhulu
- IET kanye neParsons Brinckerhoff (2012), Izifundo Zokulinganiselwa Kwemali Yokuthunyelwa Kogesi
- I-Edison Electric Institute (2013), Ngaphesheya kokubona, Ngaphesheya kwengqondo 2012: ucwaningo olusha mayelana nokubopha amapayipi egesi aphezulu
- I-National Grid, Iphrojekthi yeDorset Visual Impact Provision
- Idolobha laseSão Paulo, imithetho 14.223 ka-2006, Lei Cidade Limpa
- Scenic America, Iziboniso ze-Billboard nezimpawu zokulawula kanye Imbali yethu
- Plummer (2006), Ama-ad men aseBrazil abhekana nokunqandwa kwe-billboard, BBC News
- Harris (2007), São Paulo: isixeko esingaba khona izikhangiso, Adbusters
- Winterstein (2008), Scrub São Paulo’s graffiti? Akekho ohamba ngokushesha, kusho uTate waseLondon, Bloomberg
- Imininingwane ye-charity kusuka ku- Charity Commission for England and Wales register kanye nesimo se-US esingasebenziyo kusuka ku- ProPublica Nonprofit Explorer