Bu saýtdaky käbir diller maşyn terjime edilip we hatalar içerip biler. Işle Orjinal inglizçe okalsyn
Şehir ýagtylary we Ay, dünýäniň gece tarapy üstünden, Halkara kosmos stansiýasyndan görlüp dur.
Red Initiative

Görkez

Biz eşidip we nefes alyp bilýän zatlarymyzy goraýarys. Her gün gören zadymyzy öz ruhumyza, howpsuzlyk duýgusymyza we bir ýere bolan buýsanjymyza meňzeş derejede şekillendirip bileris.

NASA

Görkezmeli zyýanlylyk biziň ýaşaýan ýerlerimizi peseldip duran zyýan we ýalňyşlykdyr: diwarlarda, poçtalarda we ýadygärliklerde vandalizm, landşaftlar we köçeler arkaly agyr infrastruktura, we hiç kim düzetmeýän gahar-gazabyň ýoklugy. Bu örän az başlyklar döredýär, sebäbi ol hiç kimiň göwnüne degmeýär. Emma bu halk üçin köp pul talap edýär, adamlaryň howpsuzlyk duýgusyny üýtgedýär we adamlar iň köp söýýän ýerleri, taryhy merkezler, parklar, sahilleri we sessiz çölüň, hemme ýerde kontrollykda saklanylýan ýerleridir.

Näme hasaplanýar, näme hasaplanmaýar

Gözüňi çekýän her zat zyýanly däl. Bir şäheriň ýaşamagy üçin, onuň ýaşaýşy gerekdir.

  • Işjeňlik bilen ýerleşdirlen nyşanlar we billbordlar şäheriň gurluşynyň bir bölegidir. Dükanlaryň nyşanlary, kinoteatrlaryň çäresi, bazaryň nyşanlary we Tokionyň ýa-da Taýms skweriniň ýagtylykly meýdançalary şäheri janly duýdurýan, adamlara ýoluny tapmakda kömek edýän we ýerli işiň ösmegine ýardam berýän zatlardan biridir. Meseläniň ýeri we ölçegidir: binagärlige hormat goýýan, ýaşaýyş jaýlarynyň pencerelerinden we tebigatyň gözelliklerinden daşda duran we sürüjileri ünsden düşürýän derejede ýagty ýa-da animasiýaly bolmadyk nyşanlar. Barlaglar däl, gowy işaret düzgünleri köp ýerlerde jogapdyr.
  • Göçürmeli diwar suratlary we köçe sungaty eýesiniň izni bilen edilen boş bir diwary bir nyşana öwürip biler.
  • Graffiti vandalizmi, beýleki adamlaryň emlägine, jemgyýetçilik ulaglaryna we mirasyna rugsatsyz boýalan ýa-da çyzylan, köp şäherlerde iň giňden ýaýran we gymmatly görnükli zyýanly maddalaryň görnüşidir.
  • Energiýa we telekom infrastrukturasy: geçiriji pylonlar, üsti-göni elektrik liniýalary we köçe kabelleriniň öwüşginleri, olar nesiller üçin ýer ýüzüne we köçelere eýelik edip biler.
  • Neglect: terk edilen binalar, bozulan köçe mebelleri, çig mal we uçup gidýän zatlar.

Graffiti: her kim üçin gymmatly bir mesele

Graffiti vandalizmi köplenç zyýansyz öz-özüni beýan etmek hökmünde ret edilýär. Oňa pul töläp, onuň bilen ýaşaýan adamlar ony başgaça görýärler. Poezd, awtobus duralgalary, mekdep ýa-da dükanlaryň öňünde goýlan her bir tag arassalanmalydyr, boýalyp ýa-da täzelenilmelidir we bu pullar bilet bahalaryndan, salgytlardan, kireýinden we bahalardan gelip çykýar: ähliden.

Neçe

  • Germany’s railway, Deutsche Bahn, puts the damage from graffiti at about €12 million a year, and recorded some 32,000 cases of vandalism across its network in 2024 (Bahnblogstelle, 2025).
  • London boroughs has spent about £7 million a year on graffiti and its transport companies more than £6 million, before counting the replacement of acid-etched Underground windows, which could add £10 million more. London Assambleýasy Londonyň ykdysadyýetine düşýän umumy çykdajylary ýylda 100 million funtdan gowrak hasaplady (London Assembly, 2002).
  • Amerika Birleşen Ştatlarynda, polisiýa düzgünlerinde her ýyl 12 milliard dollarlyk görkezijiden söz açylýar, emma onuň hakyky hasaplamasy çap edilmeýär (Weisel, ABŞ Adalat ministrligi, 2009). Näçe bolsa-da, şäherler, ulag agentlikleri, mekdepler we kiçi telekeçiler bu tölegi öz üstüne alýar.

Çekmeler arassalamakdan has köp. Poezdler we awtobuslar arassalamak üçin ulanylmazdan çykarylýar, efir bilen ýelenýän gapylary ýuwmakdan has gowy täzelemek gerekdir, we öňki daşlardan, toýnaklardan we bürünçden ýöriteçileriň aýyrmagy olaryň goralmagy meýilleşdirilen ýüzüne zyýan ýetirip biler. Medeniýet mirasy binalary we ýadygärliklerde, bir gijelik boýamak asyrlarboýy saklanyp galan materiallara dowamly zyýan ýetirip biler.

A city worker in a hard hat and respirator scrubbing a graffiti tag off a utility box on a street corner, in black and white.
Bir şäher işgäri Siýatlda Pike we Harvard köçeleriniň kesişýän ýerinde graffitileri aýyrýar, 1999 Her bir täg bir adama wagt we pul sarp edýär. Photo: Seattle Municipal Archives, CC BY 2.0

Bu adamlara näme edýär

Agyr graffiti bir ýeriň duýgusyny üýtgedýär. Ýurtda ýaşaýanlar we myhmanlar bu ýagdaýy hiç kimiň jogapkär däldigini görkezýän alamat hökmünde kabul edýärler: barlaglar we meýdan gözlegleri graffiti we çöp bilen birlikde görünýän bozulmalary jenaýatdan has uly gorky, goňşylara has az ynam we goňşuçylyk bilen has az baglanyşyk bilen baglanyşdyrýarlar (Sampson and Raudenbush, 2004). Özleriniň töweregini bozuk hasaplaýan adamlar has köp alada, gahar we depressiýa duýgularyny beýan edýärler.Ross we Mirowski, 2009); bir barlagda, az mümkinçilikleri bolan töwerekleriň ýaşaýjylarynyň saglyk ýagdaýynyň ýaramazlygy, az-kem doly derejede, duýulan bozulma we gorkudan gelip çykýar (Ross we Mirowski, 2001). Mekanlary düzetmek kömek edýär: Filadelfiýada geçirilen randomizasiýa synaglarynda boş ýerleri arassalamak we eklemek ýaşaýjylaryň vandalizme degişli habarlaryny 39 göterim azaldýar we daşky gurşawa çykmakda howpsuzlyk duýgusyny 58 göterim azaldýar (Branas et al., 2018), we golaýdaky ýaşaýjylaryň arasynda depressiýa duýgusyny azaltýar (South et al., 2018). Bu basyş, köçä çykmak islemeýän adamlara has köp täsir edýär: ýaşlar, çagalar we az girdejili maşgalalar.

Agyrlyk ýaýraýarmy?

1982-nji ýylda Jeýms Q. Wilson we George Kelling The Atlantic-da, görnüp duran bozulmalaryň, düzedilmedik ýagdaýda galandygy, hiç kimiň alada etmeýändigini görkezýändigi we has agyr jenaýata çagyrýandygyny aýdýarlar: “ýitiren pencereler” pikiri (Wilson we Kelling, 1982). Ençeme wagt soňra iň güýçli eksperimental subutnama geldi. Groningen, Hollandiýada geçirilen bir topar meýdan synaglarynda, alymlar şol bir ýerleri arassa sakladylar we graffiti bilen örtülen ýerleri deňeşdirdiler. Diwarlarda graffiti bilen, bir flyery çöp hökmünde goýberýän adamlaryň paýy 33 göterimden 69 göterime çenli ýokarlandy we hat saçagyndan banknoty içeren konwerti çalanlaryň paýy iki esse artyp, 13 göterimden 27 göterime ýetdi (Keizer, Lindenberg and Steg, 2008).

Bu barlaglar barada gürrüň edilýär we onuň görkezýän zatlarynyň dogry bolmagy möhümdir. Hassahanalardaky keselleriň köpelýändigine bolan subutnama güýçli; ýöne, az mukdardaky jenaýatlaryň agressiw polisiýa tarapyndan ýok edilmeginiň jenaýatçylygy azaltýandygyna bolan subutnama has agyr. 30 barlagyň seljermesi, bozulmalara üns bermegiň strategiýalarynyň jenaýatlary az derejede azaldýandygyny we jemgyýetçilik we problema çözmek usullary, meselem, ýerleri arassalamak we ýaşaýjylar bilen işlemegiň köpçülikleýin tussag etmeklerden has gowy işleýändigini görkezdi (Braga, Welsh we Schnell, 2015). Bu ders, has güýçli jezalandyrmak däl-de, eýsem has çalt düzetmek we jemgyýeti gatnaşdyrmak.

A tag removed at the same day is a rejected invitation. A tag left for months is a invitation accepted.

Näme işleýär

  • Rapid removal. The best known success is New York City’s subway. 1984-nji ýyldan başlap, bir gezek awtoulag arassalanandan soň, ol arassa saklanylýardy: her täze graffiti iki sagat içinde aýyryldy ýa-da awtoulag hyzmatdan çykaryldy, şonuň üçin boýalan poezdler indi hereket etmeýär. 1989-njy ýyldan bäri bu şäherde Olimpiýa şäherçesi ýerleşýär. ABŞ polisiýasynyň ýol görkezmeleri, tiz aýyrmagyň täze graffitileri azaltýandygyny habar berýär we köp şäherler indi 24-den 48 sagat aralygynda taglary aýyrmak üçin tagalla edýärler, sebäbi tiz aýyrmak görlüp durmagyň baýragyny alyp gider (Weisel, 2009).
  • Legal walls and commissioned murals. Philadelphia’s Mural Arts Program began in 1984 as the Philadelphia Anti-Graffiti Network, which worked with young graffiti writers to paint mural paintings instead (Mural Arts Philadelphia). Ol şol wagtdan bäri 4000-den gowrak jemgyýetçilik sungat eserlerini ýerli jemgyýetler bilen döredip, şäheriň simwoly bolup durýar (Filadelfiýa şäheri). Ressamlaryň resmi taýdan surat çekýän ýerler, her kime bu işi ýüklemeksiz, zehinli adamlara bir ýer berýär.
  • Garaşdyryjy dizaýn. Agyr ýaralanýan ýüzlerde anti-graffiti örtügi, gowy ýagtylyk, boş diwarlarda ösümlik ýaly otlamak we gowy ulanylan jemgyýetçilik ýerler vandalizmi has kyn we arassalamagy has gymmat edýär.
  • Ýurtdaş eýeçiligi. Bir köçäni kabul etmek, göçümçi arassaçylyk günleri we aňsat habar bermek programmalary ýaşaýjylary öz köçeleriniň goraýjylaryna öwürýär.
Filadelfiýadaky Schuylkill derýasynyň ýanyndaky binanyň bir tarapynda mawy ýangyç-ýollary bilen bezelen uly abstrakt diwar suraty.
Rebekka Rutstein tarapyndan Konwergensiýa, Filadelfiýa şäheriniň diwar sungaty programmasynyň tabşyrylan diwar suraty, 2019. Photo: Rebecca Rutstein, CC BY-SA 4.0

Çagalara sungatyň nirä degişlidigini öwretmek

Çagalar diwarlara surat çekmegi gowy görýärler we bu döredijilik gymmatlydyr. Olaryň öwrenmek isleýän zady suratyň ýaramazdygy däl, eýsem diwar biriniňki we beýleki adamlar onuň üstünde goýýan zatlarymyz bilen ýaşaýarlar. Okuwlar, maşgalalar we ýaşlar toparlary:

  • Sanata ýer ber. Okuw jaýlarynyň diwarlary, binalaryň töwereklerinde ýerleşýän reklamalar, ýoluň asty geçelgeleri we jemgyýetçilik merkezleri çagalaryň planlaşdyran suratlaryny kabul edip bilerler, eger olar üçin rugsat we her kim tarapyndan ykrar edilen dizaýn bar bolsa.
  • Teach consent. Hiç bir zady suratlandyrmakdan öň, eýesinden soraň we her gün görjek komşulardan soraň. Bu, (bu) bir sowgat däldir.
  • Diňe bir tarapy görkez. Gözelgesini, awtobus sürüjiniň ýa-da dükan eýesini tägi arassalamak üçin näçe pul we wagt sarp edilýändigini düşündirmäge çagyr.
  • Scenary hödürle. Sanat klublary, skeç-kitap proýektleri, kanuny diwarlar we jemgyýetçilik murallary üçin bäsleşikler ýaş artistlere özlerini görkezmek we şondan özüne buýsanmak ýollaryny berýär.
  • Her kim buny islemeýänine hormat goý. Baý adam her bir diwaryň reňkini isleýär; beýlekiler bolsa ýönekeý daş, gadymky kerpiç ýa-da sessiz köçäni baha berýär. Bir şäher ikisiniňem ýerini gerek görýär.

![A long road tunnel under a railway, its walls and ceiling covered from end to end in colorful painted pieces.](../../../assets/initiatives/leake-street-tunnel.jpg “Leake Street, a road tunnel under Waterloo station in London, where on walls painting is allowed. Şuňa meňzeş kanuny diwarlar artistlere öz işlerini saýlamaýan adamlara ýetirmän, sahnalary berýär. Foto: Maggie Jones, jemgyýetçilik eýeçiligi)

Elýeterlilik

Görkezijiligi şekillendirýän ähli infrastrukturalaryň arasynda energiýa daşamak köplenç iň uzak dowam edýändir. Bir çelik pylonlar hatyra bir asyr üçin bir derýa domine edip biler; bir üsti kabeller web bir köçe garaňky we onuň binalaryny gizläp biler.

A line of high-voltage pylons crossing green farmland and forests in Devon, England.
Ýokary woltajly pylonlar Günorta Hamsda oba ýerlerini kesip geçýärler, Devon. Photo: Lewis Clarke, CC BY-SA 2.0

Ýokary woltajly geçiriji ulgamlar möhümdir: olar howa elektrik stansiýalaryndan, gün şöhlesinden öndürilýän energiýa stansiýalaryndan we elektrik stansiýalaryndan adamlara energiýany ýetirýärler, energiýanyň geçişine bolsa olaryň has köpüsiniň zerurlygy bardyr. Bu ýerde, şol bir wagtda, halkyň durmuşy we medeniýeti bilen baglanyşykly gymmatlyklar saklanylýar. Quebec-de öý satyşlarynyň bir barlagy, pylonyň ýa-da onuň kabelleriniň dogry görünmegi öýüň bahasyny 5 göterimden 20 göterime çenli peseltip biler, ýöne diňe liniýa koridoryna ýakyn bolmagy, gözden uzakda bolmak, bu ýagdaýa getirmändir (Des Rosiers, 2002). Açyk meýdançalarda we milli parklardaky pylonlar, adamlar tarapyndan gurlan iň görnükli binalardan biridir.

Kabelleri gömmek görünişi çözer emma hasaplary däl. Yer asty geçiriji kabeller, esasan hem, 5-den 10 gezek köp çykdajy talap edýär (ENTSO-E we Europacable, 2010). Bir ömür boýy aralyk gysgalýar: Birleşen Patyşalygyň inženerçilik barlagy, bir kilometr üçin £2.2-den £4.2 milliona çenli göni liniýalary goýýar, bu bolsa £10.2-den £24.1 milliona çenli gömülýän kabellere garşy, ýerasty ulaglar bolsa bir mysal ýolda ömrüniň bahasynyň takmynan 4.7 essesini alýar (IET we Parsons Brinckerhoff, 2012). Buried cables also harder to repair and dig a long trench through soil and habitats. Ýurtda köçelerde ýerleşdirilen aragatnaşyk ulgamlary üçin, ABŞ-nyň elektrik üpjünçilik kompaniýalary täze howa liniýalarynyň bahasynyň bäşden on essesine çenli ýerasty gurluşyk barada habar berýär, emma gömülen liniýalar çyglylyga has az sezewar bolýar (Edison Electric Institute, 2013).

Aňsat jogap, gözegçi saýlamakdyr: iň gymmatly tebigaty we şäher merkezlerini kesip geçýän ýerlerde liniýalary gömmek, täze liniýalary bar bolan koridorlar bilen we öýlerden uzakda geçirmek, az profilli pylon dizaýnlaryny ulanmak, we her gezek ýollar kazylan mahalynda köçe kabelini arassalamak. Birleşen Patyşalykda, goragly ýerlerde bar bolan liniýalary ýer astynda goýmak üçin 500 million funt sterlingden gowrak pul sarp edildi; Dorsetde, 22 pylon 2022-nji ýylda 8.8 km liniýanyň gömülmeginden soň düşdi (National Grid, Visual Impact Provision).

A high-voltage pylon with its cables lowered and anchored in concrete blocks on a fenced grassy site.
Hackney Marshes, east London, in October 2008; shortly after that the wires and the pylon were gone. Photo: sludgegulper, CC BY-SA 2.0

Gysga wagtda ösýän şäherlerde bu mesele has kiçiräk, ýöne ýakynrak: telefon, internet we elektrik kabelleri polatlaryň we balkonlaryň arasyna bir-birinden tapawutsyz goýulyp, hiç haçan aýrylmaýar. Olar binalary gizleýär, agaçlary bloklaýar we ýangyjy we howpsuzlyk howpy bolup biler.

A dense tangle of overhead cables and coiled wires on a street in Shanghai.
Şanghaýda bir köçede ýelmeşdirlen üsti açyk kabeller. Photo: Jakub Hałun, CC0

Tested solutions

Görkezmeli zyýanlylyk bir kast däl. Şäherler, ulag operatorlary we bütin ýurt arassaladylar, düzetdiler we ýagtylaşdyrdylar, we köpüsi üýtgeşmeleri ölçediler. Olaryň hiç biri özlerine garşy çykan adamlary aýyplamady, olar birek-birege (özleriniň) haýsy ýola düşmelidigini karar edip, soňra hem ony berjaý etdiler.

  • New York City: a clean subway fleet. 1984-den, bir gezek metro vagony arassalanandan soňra, onda hiç wagt graffiti bilen hereket etmek gadagan edildi: täze taglar iki sagat içinde aýyryldy ýa-da awtobus hyzmatdan çykaryldy. 1989-njy ýylyň maýynda ähli flot graffitiden azat boldy, sebäbi poçtanyň suraty indi tomaşaçyny gazanmaýar (Weisel, 2009).
  • Philadelphia: from anti-graffiti network to open-air gallery. 1984-nji ýylda Philadelphia Anti-Graffiti Network diýlip başlanan, ýaş graffiti ýazyjylary bilen işleýän Mural Arts Philadelphia-a öwrüldi, bu bolsa ýerli jemgyýetçilikler bilen 4000-den gowrak diwar suratlaryny döreddi (Mural Arts Philadelphia; City of Philadelphia). Aýdylan şäherde, boş ýerleri arassalamak we ekologiýa taýdan arassalamak bilen ýaşaýjylaryň vandalizme degişli habarlaryny 39 göterim azaldandygy we daşky gurşawa çykmakda howpsuzlyk duýgusyny 58 göterim azaldandygy anyklandy (Branas et al., 2018).
  • São Paulo: a city that set its own rules. 2006-njy ýyla çenli Braziliýanyň iň uly şäheriniň köçeleri billboardlar we uly reklamalar bilen örtülen, olaryň köpüsi bikanun ýerleşdirilen (BBC News, 2006). Its Clean City Law, in force from January 2007, removed outdoor billboards and set size limits for shop signs (Lei 14.223). 15,000 töweregi billboard düşürildi we barlaglar ýaşaýjylaryň 70 göterimden gowragynyň bu plany goldaýandygyny görkezdi (Adbusters, 2007). Şäher hem bir sapak öwrendi: ertirki arassaçylyk toparlary resmi taýdan tassyklanan diwar suratlaryny boýadylar, protestlerden soň San Paulo saklanmaly köçe sungatynyň sanawyny döreddi (Bloomberg, 2008). Sao Paulo bir örän dar şäher üçin örän çylşyrymly jogap saýlady; köp ýerler ululyk, ýerleşdirme we ýagtylyk barada gowy düzgünleri islärler, bu sahypada biz goldaýan zat.
  • The United States: scenic roads. Dört ABŞ ştatlary we 700-den gowrak jemgyýetçilik bilbordlara hiç zat etmezligi saýladylar (Scenic America). Aňlatmalaryň haçan durjakdygy barada has köp düzgünler düzülýär.
  • Büyük Britaniýa: pylonlar düşürildi. Regulýator 500 million funt sterlingi saklanylýan ýerlerde bar bolan elektrik geçirijileri gömmek üçin goýberdi. Dorsetde, 2022-nji ýylda 8.8 km aralykdaky çuňlukda 22 pylonyň ýerasty geçelgeleri (National Grid) guruldy.
  • Birnäçe taryhy şäherler köçeler täzeden gurulanda, üstki kabelleri gömýärler we merkezlerinde alamatlaryň ululygy, reňki we ýagtylandyrylyşy üçin düzgünleri kesgitleýärler.
Old New York subway cars covered in painted graffiti, standing in an open-air rail yard.
Graffiti-covered subway cars in a New York City rail yard. 1984-nji ýyldan başlap, New York iki sagat içinde arassalanan awtoulaglardan täze graffitileri aýyrdy we 1989-njy ýylyň maýynda ähli flot arassa boldy. Photo: GiorgioBertin39, CC BY-SA 4.0

Bu işi edýän guramalar

Bu girdejisiz guramalar özleriniň näme edýändigi we netijeleri bardygyny çap edýärler. Lütfen olaryň işlerine seret we, eger kömek etmek isleseň, olara öz web saýtlary arkaly gönükdirmek barada pikir et. Local Solar System Foundation hiç biri bilen gatnaşygy ýok we olardan hiç zat almaýar. Bermezden öň, her bir guramanyň öz ýyllyk hasabatyny we hasaplaryny okaň.

  • Mural Arts Philadelphia (United States; its fundraising partner, the Philadelphia Mural Arts Advocates, is a tax-exempt non-profit) 1984-nji ýyldan bäri 4000-den gowrak diwar suratyny döredip, töwerekdäkiler, ýaşlar we türmeden dolanan adamlar bilen bilelikde jemgyýetçilik sungatyny döredýär.
  • Keep Britain Tidy (Birleşen Patyşalyk, hasaba alnan haýyr-sahawat 1071737). Gözlegçileriň arassaçylygy bilen birlikde, çöpleri we zyýanly maddalary ýok etmek üçin işleýär, adamlara ýaşamak we iş etmek üçin öz ýerlerinde bagtly bolmaga kömek edýär.
  • Keep America Beautiful (United States, tax-exempt non-profit). Bu gurama Great American Cleanup we ýurduň ähli künjeginde arassalamak, bezemek we çöp gözlegini guraýan ýerli hyzmatdaşlaryň bir ulgamyna eýelik edýär.
  • Scenic America (United States, tax-exempt non-profit, founded in 1982). Ýurtlara görkünçli ýollary we gözellikleri goramaga kömek edýär, işaret düzgünlerini ýazýar, we üsti-başly hyzmat kablolaryny gömýär.

Nädip kömek edip bilersiňiz

  • Graffiti we zyýany tiz habar ber. Köp etraplar we ulag operatorlarynyň programmalary ýa-da telefon liniýalary bar; tiz habar bermek tiz aýyrmagy mümkin edýär.
  • Seniň öz eýeçiligiňdäki taglary derhal aýyr, ýa-da öz maslahatyňy sora, eger ol muny azat edip bilse.
  • Siziň köçeňizde, parkyňyzda ýa-da stansiýaňyzda bir arassalama gününi başlaň ýa-da oňa gatnaşyň.
  • hukukly diwarlary we komissiýa edilen diwarlary golda Siziň ýeriňizde, olar bilen bir hatarda ýaşamak isleýän adamlar bilen planlaşdyrylan.
  • Çagalar bilen gürleş sungatyň nirede kabul ediljekdigi barada, we olara öz işleriniň şöhlelenip biljek bir diwar, skeç kitabça ýa-da proýekt tapmakda kömek et.
  • Undergrounding goldawy çeperçilik
  • Ony mapyňda görkezmäge kömek et. Contribution board arkaly göwünlikli bol.

Manbalar we başga okama