Akkaataa kun kan barreesse Local Solar System miseensa guddina fi akkasii ni fooyya'ama. Maaliif akkasitti?
Kannoon Newton
Fuulaa peeyjalaa guutuuMaal akka ta'e? Isaak Newton kannoon tokko akka jirutti yaadate. Kannoon kun bakka bu'aa waan ta'eef, kannon kun gara dachii fiigicha. Akkasumas, kannon kun yeroo dheeraaf kan hin bu'amneedha. Kana booda, kannon kun gara dachii fiigicha.
Akka itti fayyadamtu: Fuula jalqabaa fayyadamuun, boodas fuulaa bu'aa. Fuulawwan duraanii akkasitti akkasii irratti yoo jiraatan siin walqabatee.
Maaliif jabaa?
- Ji'a
- Ji'a ji'aa, 900 km/h (0.25 km/s)
- Balaa rifee, 1 km/s
- Daandiin
- Jijjiiramni fuula
Dhugaa kan ta'e kan hin taanee waan ta'eef, yoo barbaadde, si'a tokkotti akka ta'u nuuf ibsi.
Jijjiirra
- Fuula "Jiittoo fiigicha" fi miidhaa, booda "Bulee rifeela" fi miidhaa.Gabaasa: Akkasumas, wantoota guyyaa guyyaan ga'an baay'ee ga'aa hin ta'in akka orbiittii itti deebi'an.
- Jijjiirama Orbiitii fi FuulaGabaasa: Balliin yeroo hunda dabree booda gara kannoon deebi'a. Akkasumas, yeroo hundaa du'aa jira, garuu cimina hin qabdu. Kunis akka Staayii Hawaasa Addunyaa itti jirutti agarsiisa.
- Jijjiiramaa yeroon isaa cimaan, booda yeroon isaa cimaan.Gabaasa: Fakkeenyaaf: daandiin gara gadii fiigi'a, kan itti fufuu ta'e. Fakkeenyaaf: daandiin gara oval dheeratti fiigi'a, kan booda gara baqaa fiigi'a.
- "Ijaa-gaafa" fi miidhaa, boodas dabalataa planeettoo gara ji'aatti.Gabaasa: Akkasumas, yeroon daangeffachuu keessatti, balliin ni bahee fi hin deebi'u. Kannaaf, guyyaa keessatti, garagalchiinsi isaa ciminaan cimaan, daangeffannoo orbiitii 1.6 km/s qofa.
Irreecha
Maaliif balliin oobiirii hin bu'u?
Akkasumas, yeroo hunda dabre. Saayinsi addunyaan akka 5 mtti gara gadiitti bu'a hamma kilomeetira 8tti, fi wanti tokko yoo dabre akka 5 mtti dabre sekondii tokkoof. Kana jechuun balliin gara gadiitti dabree kiiloometira 8 per sekondii akka 5 mtti dabre sekondii tokkoof, yoo ta'u, lafaas akka 5 mtti dabre. Dhugumatti, akka hin dabreef.
Maaliif kan akka dachii kana?
On Earth the mountain here is about 510 km high (8% of Earth's radius), higher than the International Space Station flies (about 400 km), so the ball starts above almost all of the air. Down in the air, drag would slow and heat the ball long before it reached orbit speed. That is why real rockets climb out of the air first and then speed up sideways.
Fuula: masaa fi fuula planitaara irraa NASA/JPL (bodies.json); fooyya'iinsaa yoo ta'u, waa'ee tokko tokkoon wal-qabatee. Dabalataanis, dabalataan, yeroon guyyaa tokkotti gaggeeffamu kan akka: ji'oota jiraa'aa 900 km/h, fi bulla'aan rifeenyaa 0.7 fi 1.2 km/s, 1 km/s akka jabaa'etti.
Dhugumatti, yeroo hammaataa fi humnaa guddaan kan uumame, waan ta'eef, wanti tokko yoo dabre, kan biraas ni dabre.
Akkasumas, kan glossary →Jireenya kan tokko yoo ta'e kan itti dabre biraan akka hin buune, sababii isa jajjabina.
Akkasumas, kan glossary →The speed you must go sideways to circle a planet at a given height without falling in or flying away. Just above Earth's air it is about 7.8 km/s.
Akkasumas, kan glossary →Akkasumas, yeroon qabdu akka addunyaatti deebi'u fi gara boodaatti hin deebine yoo ta'e, isa irraa ka'uun 11.2 km/s dha, osoo hin taanee.
Akkasumas, kan glossary →Aadaa fiigicha akka waan jijjirametti fiduu fi itti fufsiisuu. Installeen kun kan hin milkoofne; kannoon bu'aa'ee kan yeroo dheeraaf itti fufe ni to'ata fi ni gubata aadaan.
Tarree daataa (teeksta wal-ga'ii)
Akkasumas, yoo tarree fuula duraa fi kan gadii gidduu jiru: yoo tarree irra deebi'e. Yoo tarree gadii fi kan gadii gidduu jiru: yoo tarree keessa deemuu barbaadde.
| Daandiin | Jireenya | Jijjiirama fuula |
|---|---|---|
| Dhugaa | 7.61 km/s | 10.8 km/s |
| Lola | 1.62 km/s | 2.29 km/s |
| Maariyaashi | 3.42 km/s | 4.84 km/s |
Ji’a tokko booda Jijjiiramaa fi hin taane. Dhukkubni, yeroon kun kiiloometira 11.2 sekondii tokkotti, fi yoo ta’e sababiin isaa rokitiin baay’ee guddaadha.
Fakkeenyaaf, waan hin jirreef, fi wanti itti fufe hin deebi’u.
Akkaataa
Jijjiiramaa ballii gara gadii fi boodatti deebi’ee. Jijjiirraa, akkaan jabaa ta’ee booda deebi’uu qaba. Yoo jirus, yeroon itti ga’u hin deebine?
Haa ta’u. Kana daangeffachuu (yommuu ta’u, daangeffachuu) jechuun ni beekama. Akkasumas, akkasii jajjabina, hin qabnee fi hin ci’iin, fi jijjirama qaamaa hin danda’u si gara boodaatti deebisuu.
| Addunyaa | Jijjiiramnii fiigichaa |
|---|---|
| Lola | 2.4 km/s |
| Maariyaashi | 5.0 km/s |
| Dhugaa | 11.2 km/s |
| Yupiter | 59.5 km/s |
| Sun | 617.6 km/s |
Daandiin ba’iinsa Luulaa kan kakuu yookaan kuma tokkoo ol ta’u Dhuumaa galatti. Kanaafuu sababni tokko sababaa guyyaan bakka gaarii ta’uu isaa akka ta’e waan ta’eef wantoota gara galaanaatti erguun.
Akka too’annootti, guyyaan ni lakka’ama. Jijjiiramaa gadii fi ol’aanaan jijjiiramaa alatti fi ol’aanaan kan agarsiisu barachuu.
Fakkaata
Akkasumas, yeroo eessatti akka ta’e kan agarsiisu, yeroo baay’ee, yeroon isaa kan uumamu yoo ta’e, yeroon isaa kan uumamu yoo ta’e. Akkasumas, enerjii kineetikaa kan walfakkaatu ta’uu isaatiifi enerjii akka hin guutne:
½ v² = μ / r ⇒ v_escape = √(2μ / r)
Akkasumas, akkasii kan ta’e yoo tarree √(μ/r) waliin walqabatee: √2 ≈ 1.414 yeroo jaalala dabalataa kan isa tokko
Dhaabbileen lamaan:
- Inni kan hundaa’u hin ta’u. Gaaffii fi ga’eewwan garagalaa akkasumatti yeroo tokko tokkoof akka walfakkaatan barbaaddu. (Nageenya garagalaa barbaachisu enerjii hedduu qaba, waan ta’eef.)
- Inni kan hundaa’u akka yookaan akka eegaltu. Akkasumas, r guddaa fi ba’uu salphaa dha. Akkasumas, gara jabaa orbii ji’ostaayinaariitti, yeroon dachii bahee 4.3 km/s qofa.
Rookeetni hin fudhatamne gara 11.2 km/s’tti akka dachiitti. Kanniin fuula isaanii itti fufan yoo mootoraa isaaniin dirqisiifaman. Ijoollee ba’uu kan ta’e ijoollee akka waan hin-qunnamne, akka bu’aa kannoonitti.
Maastar
Akkasumas, yeroo enerġijaa orbiittii ε = v²/2 − μ/r ta’e, akka hin baane kan agarsiisu ε ≥ 0. Akkasumas ε = 0, jaalalaa paraboolii fi yeroon gara sifootti yookaan akka hin jirretti. Fakkeenyaaf, ji’a tokkotti, jaarraa isa ta’e hyperbola fi ogummaa kun yeroo dheeraaf itti fufuu qaba, hiperbolic excess speed v∞:
v² = v∞² + v_escape², C₃ = v∞²
Miseensonni miishiinii enjiirii lakkisuu akka C₃ (km²/s²) jedhu. Akka itti fufuu Marsa, v∞ yeroo ba’uu 2.9 km/s, kan C₃ ≈ 8.7 km²/s².
Kana jechuun, Oberth effect: bu’iinsaa kan tarree garaagaraa keessatti raawwatame, yoo yeroo ammaa itti deemaa jirtu, v∞ baay’ee hin argatu akka bu’iinsaa kan ka’e gara gadii hin arganne. Akka 200 km gara-gara addunyaatti (daangannoo dabalataa 7.78 km/s, daangannoo bahee 11.0 km/s), akka v∞=2.9 km/s ga’uuf 3.6 km/s mootii barbaachisu qaba, osoo hin tahin 3.2 + 2.9 = 6.1 km/s. Mappii Delta-v’n kan kana fayyadama akka hammaataa ta’e irraa gara orbiitii dachii gadiitti.
Jijjiiramni
Akka Luulaa, bilisoomsa gara-garaa akkaan gadii akkan hin taanee fi akkan hin ta'in kan agarsiisu, boodas akkaan ol. Jijjiiramnii lamaan walqabatee. Kana booda kan tokkotti walqabatee akkaan gahuu irratti Dhugaa fi Marsii.
Jaalala. Qabsa'onni yoo ta'an barachuu ni danda'a.
Qiyaasa
3 gaaffiiwwan gaggaarii. Jawaaba tokko filadhuudhaaf yoo si'a nuuf deebii'e.
-
Daandiin gara-bu'iinsaa dachii irraa kan ka'e:
- A 7.9 km/s
- B 11.2 km/s
- C 29.8 km/s
- D 617 km/s
Jawaaba agarsiisu
B. 11.2 km/s
-
Ijoollee bahee yoo ta'e, ijoollee orbii dabalataa yeroo dheeraaf itti fufe?
- A 2
- B √2 (barreeffama 1.41)
- C 1/2
- D π
Jawaaba agarsiisu
B. √2 (barreeffama 1.41)
-
Maal yeroon ba'uu kan hundaa'e akka ta'u kan miidhaa waan ta'eef?
- A Ya, waan baay'ee ciccituu barbaachisa
- B Ya, wantoota ciminaan baay'ee barbaachisa
- C Haa, kan hundaa'e masaa fi garagalchiinsa daandiin qofa
- D Akkasumas
Jawaaba agarsiisu
C. Haa, kan hundaa'e masaa fi garagalchiinsa daandiin qofa
Sa'aa
- Jijjiiramaa
- Barnoota dubbisu
- Yaada
- Qiyaasa fudhate
Akkaataa barreeffama
Barnoota itti fufuu.
Fuula Maaliif Obiirtii dabre?Akkasumas
Fuulaa
- NASA JPL, Basics of Space Flight, Chapter 3: Gravity and Mechanics
- NASA NSSDCA Planetary Fact Sheet (escape velocities)
- JPL SSD: Planetary Physical Parameters
- NASA NSSDCA Sun Fact Sheet
Akkaataa kun liiziinii CC BY-SA 4.0 qaba.