لەوانەیە هەندێک لە زمانەکانی ئەم ماڵپەڕە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەرگێڕدراون و هەڵەیان تێدابێت. یارمەتی بدە باشتری بکەیت وەرگێڕانی ئینگلیزی
کەسێک لە سەر شەقامێکی شارێکی ڕووناکدا چاوەڕێی دەکات.
دەستپێشخەری ڕووناکی

پیسبوونی ڕوناکی چیە؟

پیس بوونی ڕووناکی بریتییە لە ڕوناکی لە شوێنێکی هەڵەدا، لە کاتێکی هەڵەدا، بە ڕێژەیەکی هەڵەدا ئەمە ئاسانترین جۆری پیس بوونە لەسەر زەوی بۆ ئەوەی ڕابگیرێت

ڕووناکی دروستکراو یەکێکە لە داهێنانە گەورەکانی مرۆڤایەتی. ڕێگەمان پێدەدات کار بکەین، گەشت بکەین و لە شەودا کۆببینەوە، هەروەها ڕێگاکانمان بە ئارامتر دەکات. بەڵام زۆربەی ڕووناکی دەرەوەی ماڵەکان بە خراپی دیزاین کراوە: ئەو ڕوناکییە دەخاتە شوێنێکەوە کە کەس پێویستی پێی نییە. ئەنجامەکە ئەوەیە پیسبوونی ڕووناکیلەماوەی ژیانیدا ئاسمانی شەویان بۆ زۆربەی خەڵکی ئەم جیهانە پاک کردۆتەوە

چوار ڕێگا هەیە بۆ ئەوەی ڕووناکی هەڵبوەشێتەوە

  • ئاسمان داپۆشینی پرتەقاڵ یان سپی لە سەر شارەکان و شارۆچکە، بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڕووناکی لە هەوادا. دەتوانرێت لە سەدان کیلۆمەتر دوورەوە ببینرێت.
  • .بڵاو ڕووناکی زۆر کە دەبێتە هۆی ناخۆشی بینین و، بە پێچەوانەوە، بینینی کەم دەکاتەوە، بەتایبەت بۆ چاوە پیرەکان و بۆ شۆفێران.
  • هەوڵدان بۆ تێپەڕاندنی ڕووناکی. ڕوناکی دەکەوێتە ئەو شوێنەی کە پێویست ناکات یان ناخوازرێت، وەک پەنجەرەی ژووری نوستن یان پاراستنی سروشت.
  • کڵۆتەر. گروپە ڕووناکەکان، سەرچاوەکانی ڕوناکی، کە لە ناوچەکانی بازرگانیدا زۆرتر ڕووناکن.

بۆچی گرنگە

فەرهەنگ و کولتوور. ئاسمانی شەو کۆنترین میراتی هاوبەشە بۆ مرۆڤایەتی. ئێستا پێویستە سەرنجدانگەکان لەسەر بەرزاییەکانی دوور دروست بکرێن، وە لە هەر سێ کەسێک یەکیان ناتوانێ ڕێگای شەمەندەفەر لە ماڵەوە ببینێت.

زیندەوەر ژیان بە ڕۆژ و شەو گەشەی کرد زۆرێک لە باڵندەکانی کۆچکردن بە شەو فڕین و بەدوای ئەستێرەکاندا دەڕۆن؛ بینا ڕووناکەکان سەرنجی ڕادەکێشن و ڕێیان لێدەگرن، وە تێکهەڵچوونی بیناکان ساڵانە سەدان ملیۆن باڵندە لەناو دەبات تەنها لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. کێوی کانی ئاوەدان و پڕ لە دارستانە، کە بە هۆی ئاوی زۆرەوە ڕووباری کانی ئاوە زۆر سارد دەبێت. مێروولە لە دەوری چراکاندا کۆدەبنەوە هەتا دەمرن، ئەمەش یارمەتی دابەزینی مێروولە دەدات. شەمشەمەکوێرەکان، مێرووەکان و رووەکەکان هەموویان هەڵسوکەوتەکانیان دەگۆڕن لە ژێر ڕووناکی دروستکراودا.

مێروولە بچوکەکانی مێروولە دەریاییەکە لە شەوێکی بەفرباریندا دەچنە سەر شەقامێک و بەرەو شەپۆلەکان دەڕوێن.
مێروولە بچوکەکانی مێروولە دەریاییەکە لە کەپی هاتتەرس، کەنارێکی نیشتمانی دەریا، کارۆلینای باکوور. لە کەناری تاریک و سروشتیدا، ڕووناکترین ئاسۆ دەریاکە، کەواتە چراکان لە پشت تەختەکانەوە دەتوانن ڕێگەیان لێ بگرن. Photo: Cape Hatteras National Seashore, US National Park Service, public domain

تەندروستی مرۆڤ. ڕووناکی شەو، بەتایبەتی ڕوناکی شین، ملاتۆنین کەم دەکاتەوە، ئەو هۆرمۆنەی کە ڕێکخستنی خەوتن ڕێکدەخات و کاتژمێرەکەی جەستە دەگۆڕێت. توێژینەوەکان پەیوەندیی نێوان تێکچوونی درێژخایەنی کاتژمێرەکەی جەستە و خەوتنی خراپ و کاریگەرییەکانی دیکە لەسەر تەندروستی هەیە؛ بەڵگە لەسەر نەخۆشییە تایبەتەکان هێشتا گەشە دەکەن، ئێمەش شوێنی دەکەوین بەبێ ئەوەی ئەنجامێک بدەین کە پشتگیری ناکات.

وزەو پارە ڕووناکی کە بەرەو سەر دەڕوات هیچ شتێک ڕووناک ناکات. هەر چرایەکی بێ پارێزەر بەشێکی کارەبای بەکارهێنراوەکەی لەدەست دەدات، هەروەها ئەو گازانەی کە لەگەڵیدا دێن.

ئاسایش ڕووناکی زیاتر بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی مانای ئاسایشی زیاتر نییە. تاریكی سێبەری دروست دەكات كە چاو ناتوانێت بیبینێت، و توێژینەوە لەسەر ڕوناكی شەقامەكان و تاوان ئەنجامە تێکەڵەكان دەدەن.

80%مرۆڤەکان لە ژێر ئاسمانێکی تاریک و پیسدا دەژین2016.  فەرهەنگ و زمان)
9.6%ڕووناکی ئاسمان لە ساڵیدا کە لەلایەن زانایانی شارەوە دەبینرێتکیبا و هاوبەشەکانی، 2023)
365 بۆ 988 ملیۆنbirds killed by building collisions a year in the US (2014.  ماڵپەڕی فەرهەنگ)

شەو نیوەی ژیانی ئەم زه‌ویەیە ئێمه ده‌یکه‌ینه هۆی ئه‌وه‌ی که‌هیچ که‌س نه‌ژیت له‌وێدا.

دەشتی نیل و قاهیر لە شەودا لە ڕوانگەی ئیستانسی ئاسمانی نێودەوڵەتی.
شارەکان لە ئۆبێرەوە دیارن بە هۆی ئەو ڕوناکییەی کە بەرەو سەر دەڕوات و پاشان بەکاردەهێنرێت. Credit: NASA

چارەسەرەکە ئاسانە

زۆربەی کێشەکانی ژینگە ئاڵۆز و سستن. ئەمەیان نیە: چارەسەرەکان هەرزانن، ئەمڕۆ لەدەستدان و کار دەکەن کاتێک دادەنرێن. بخوێنەوە چۆن بە ژیرانە ڕووناکی دەرگاکان بدەینە دەرەوە.

چارەسەرە تاقیکراوەکان

پیسبوونی ڕووناکی یەکێکە لەو کەمترین جۆرانەی پیسبوون کە لەدەست دەچێت کاتێک سەرچاوەکەی دیاری دەکرێت، و شارەکانی ڕاستەقینە، وڵاتەکان و بیناکان پێشتر نیشانیان داوە کە چەندە دەتوانرێت بگەڕێنەوە.

  • فڵاگستاف، ئاریزۆنا: شارێک کە ئەستێرەکانی خۆی پارێزیوە. پارێزەری ئاسمانی شەو لە فلاگستافەوە دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی 1958، کاتێک شارەکە دەستیکرد بە ڕێکخستنی ڕوناکی دەرەوە، وە لە ساڵی 2001 بوو بە یەکەمین شاری ئاسمانی تاریک لە جیهاندا. یاساکانی لەسەر سێ شت دادەنرێت: ڕووناکی ئاڵتونی بۆ زۆربەی شوێنە دەرەوە، پاراستنی تەواو و قەدەغەکردنی ڕێژەی گشتی ڕوناکی لە بازرگانی و زەوی دیکەی نا نیشتەجێبوون. لە ساڵی 2016دا پێوانەکردنێکی گونجاو ئەنجامدرا و پێشکەش کرا بە کۆمەڵەی ئەستێرناسی ئەمریکی لە ساڵی 2017دا کە دەرکەوت کە قوڕگی ڕووناکی لەسەر فلگستاف، شارێک کە نزیکەی 80,000 کەسی تێدایە، نزیکەی لە سەدا 90 کەمترە لە سەر چیین، وێیمینگ، شارێکی بە قەبارەی هاوشێوەیکۆلیسیۆنی ئاسمانە تاریکەکانی فلێستاف).
  • توسۆن، ئاریزۆنا: ڕووناکی شەقامەکانی نوێ، لە نیوەڕۆدا کەم دەبێتەوە. لە ساڵی 2016 و 2017دا، توکسۆن ڕووناکی شەقامەکانی گۆڕی بە دی ئێڵ ئی سپی گەرم و پڕ لە بەرد کە 3000 کیلۆکالۆریان تێدایە، هەروەها زیاتر لە 19,000یان دەتوانرێت لە سیستەمێکی ناوەندیەوە کەم بکرێتەوە. زۆربەیان لە نیوە شەودا دەکەونە خوارەوە بۆ لە سەدا 60ی وزەکەیان لە تاقیکردنەوەیەکی ساڵی 2019دا کە زیاتر تاریکیان کردبووەوە، بۆ ٪30 ئاسمانی سەرەوەی ناوەڕاستی شارەکە نزیکەی % 5 تاریکتر کاتێک ڕوناکیەکە کەم بووەوە ئەو لێکۆڵینەوەیە پێشبینی کرد کە ڕووناکی شەقامەکانی شار تەنها لە سەدا 14 ڕوناکی دروست دەکات کە لە پشت ئاسمانی توسۆنەوە دێت؛ the rest comes from other sources, such as lights run by neighbouring towns and private owners, signs, car parks and buildings (Barentine et al., 2020). دەرسەکە: ڕووناکی شەقامەکان سەرەتایەکی باشن، بەڵام ئاسمان تەنها کاتێک بە تەواوی دەگەڕێتەوە کە هەموو جۆرەکانی ڕوناکی دەرەوە ڕێسای باشیان هەبێت.
  • France: a national switch-off. Since a government order of December 2018, shop windows in France must be dark by 1 am, or one hour after closing if later, and car-park lighting must go off two hours after the car park closes. ڕووناکی نوێ دەبێت کەمتر لە ٪ 1ی ڕوناکییەکەیان بۆ سەرەوە بنێرن و، لە زۆربەی شوێنەکاندا، گەرمییان نابێت زیاتر بێت لە 3000 کلوین، لەگەڵ 2400 کلوین لە پاراستنی سروشتدا (سێشەممە، 27ی کانوونی یەکەمی 2018). زیاتر لە 1000 شار و گوندی فەرەنسی ئێستا ناونووسێکیان هەیە بۆ ڕووناکی باشی شەو (بڕوانە ڕێکخراوەکان لە خوارەوە).
  • هەموو شوێنەکان تاریک بوون لە ساڵی 2011دا، جزیرەی سارک بوو بە یەکەمین جزیرەی ئاسمانی تاریک لە جیهاندا، نیشان دەدات کە کۆمەڵگەیەکی تەواو دانیشتوان دەتوانێت ڕووناکی بۆ خەڵک ببەخشێت و هێشتاش ئەستێرەکانی خۆی دەپارێزێت (سارک). پیک دو میدی لە پیرینیسەکانی فەڕەنسا، ماڵی ئامێرێکی چاودێری مێژووییە، بوو بە پاراستنی ئاسمانی تاریک لە ساڵی 2013 (Pic du Midi).
دوو پاسەوان لە پارکێکدا لە نزیک تەلەسکۆپی گەورەوە لە بەرامبەر ئاسمانێکی شەوانەی پرتەقاڵی.
ڕینجەرەکان تەلەسکۆپەکانیان دانا بۆ ئاهەنگێکی ئەستێرەیی کە پیرۆزبایی پارکەکەیان دەکرد وەک پارکی ئاسمانی تاریک لە ئەمریکا. Photo: Chris Wonderly, US National Park Service, public domain
  • شیکاگۆ: پەنجەرەکانی کەمتر، باڵندەکانی مردو زۆر کەمترن. دوو دەیەی ژمارەی ڕۆژانەی لە بینایەکی گەورەدا لە شیکاگۆ نیشانی دا کە نزم کردنەوەی ڕووبەری پەنجەرەکان بۆ نیوە ، نزیکەی تەقینی باڵندەکان کەم دەکاتەوە 11 جار لە بەهاردا و 6 جار لە هاویندا. هێشتنەوەی ڕوناکی لە نزمترین ئاستی تۆمارکراودا دەتوانێت ڕێگری بکات لە نزیکەی 60٪ لە مردنەکان (Van Doren et al., 2021).

ڕێکخراوەکان کە ئەم کارەیان کردووە

ئەم گروپە نا قازانجانە ئەنجامی بەراوردکراویان هەیە و بڵاودەکەنەوە کە چی دەکەن. ئەگەر ئەم لاپەڕەیە سەرنجی تۆی ڕاکێشابێت، تکایە سەیری کارەکانیان بکە و بیر لەوە بکەرەوە کە بە ڕاستەوخۆ یارمەتییان بدەیت لەڕێگەی ماڵپەڕەکانیانەوە. . Local Solar System هیچ شتێکی تریان پێ ناکرێت و هیچ شتێکیش بۆیان نامێنێت. پێش ئەوەی پارە بدەیت، ڕاپۆرت و حسابی ساڵانەی هەر ڕێکخراوێک بخوێنە.

  • DarkSky International (ئەمریکا، کۆمپانیایەکی بێ قازانج لە ساڵی 1988ەوە). لە توسۆن دامەزراوە، پڕۆگرامی نێودەوڵەتی ئاسمانی تاریک بەڕێوە دەبات کە گواستنەوەی فلێستاف، سارک و پیک دو میدی و پلانی ئاسمانی تاریک بۆ ئەو ئامێرانەی کە بە ستانداردەکانی ڕووناکی دەچێت. هەروەها لەگەڵ شارەکان و ئەنجومەنەکانیش کاردەکات لەسەر رێکخستنی ڕووناکی.
  • کۆمەڵگەی ئاسمانە تاریکەکانی فلاگستاف (ئەمریکا، بێ موچەی قازانج نەخوازراو). لە ساڵی 2000 دامەزراوە، لە ساڵی 2001دا پڕۆگرامی شوێنە ئاسمانییەکانی تاریک پێشنیار کرد و ئێستاش “ڕێگای فلگستاف” تۆمار دەکات بۆ ئەوەی شارەکانی تر بتوانن کۆپی بکەن.
  • .https://www.anpcen.fr/) (ئەم ڕێکخراوە لە لایەن رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بۆ پاراستنی ژینگە و ئاسمانی شەوانە دامەزراوە.) ئەم ڕێکخراوە بۆ یاساکانی ڕوناکی لە فەرەنسا کاردەکات و ناوبانگێکی وەک “شارەکان و گوندەکانی ئەستۆیلە” هەیە: تا مانگی سێپتەمبەری 2025، 1062 شار و گوند بە هۆی داخستنی ڕووناکیەکانیانەوە ناویان تۆمار کراوە.
  • CPRE, the countryside charity (ئینگلتەرا، چاکەکاری تۆمارکراو 1089685). ئەم ڕێکخراوە ساڵانە ژمارەی ئەستێرەکان تۆمار دەکات، کە هەزاران کەس لە ماڵەوە ئەستێرە دەژمێرن، هەروەها نەخشە و وێنەی پیسبوونی ڕوناکی و ئاسمانی تاریک بڵاودەکاتەوە لە سەرتاسەری ئینگلیز بۆ یارمەتیدانی کۆمیتەکانی پاراستنیان.
ڕوناکی شارێک لە افقدا لە پشت کۆشکەکانی ئامێرگەی نیشتمانیی کیت پیک لە ژێر ئاسمانێکی پڕ لە ئەستێرە.
ڕوناکیەکانی توسۆن، ئەریزونا، لە ئاسماندا دەدرەوشێنەوە لە دەرەوەی تەلەسکۆپی ئاسۆی نیشتمانیی کیت پیک. ڕووناکی شەقامەکانی توسۆن کە بە شێوەیەکی بەرچاو کەمدەبێتەوە، یارمەتیدەرن، بەڵام وەک تاقیکردنەوەکانی ساڵی 2019 نیشانیان دا، هەموو جۆرێک لە ڕوناکی دەرەوەی ماڵەکان ڕۆڵێکیان هەیە. Photo: KPNO/NOIRLab/NSF/AURA/P. Marenfeld, CC BY 4.0

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

  • ئەو شتانەی کە پێویستت پێیان نیە دابمەزرێنهبە تایبەتیش ڕوناکی جوانکاری و هەموو شەوەکان
  • پارچە و ئامانج هەموو ڕوناکییەکی دەرەوە کە تۆ خاوەنییت؛ هەڵبژێرە بۆمبەکانی گەرمی 3000 K یان کەمتر.
  • شه‌وێک جله‌کانت بپۆش بۆیە ڕوناکی ناوەوەی لە ناوەوە دەمێنێتەوە
  • قسە لەگەڵ هاوەڵەکانت بکە لەبارەی ڕووناکییەکی تاریکەوە، لەگەڵ چارەسەرێکی کارامەدا لەدەستدا.
  • لە ئەنجومەنەکەت و بازرگانیەکانی ناوچەکە بپرسە بۆ ڕووناکییەکی پارێزراو، گەرم و تاریک و نیشانەکان کە دوای کاتەکانی داخستن دێنە دەرەوە.
  • پاراستنی باڵندەکانی کۆچکردن: لە هاوین و پایزدا، ڕوناکی بێ پێویست لە بینا بەرزەکان داببڕن لە شەودا.
  • ناوەکان بژمێرین لەگەڵ گڵۆب لە شەودا و دەست پێکردنی گروپێکی ئاسمانی تاریک لە ڕێگەی پەڕەی بەشدارییەکان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر