Kodi ndi chiyani kusefukira kwa dzuwa?
Kuwononga kwa dzuwa ndi kuwala komwe kumachitika pamalo opanda pake, nthawi yosayenera, m'maganizo osayenera.Izi ndizovuta kwambiri padziko lapansi kuti zilepheretse.
Mdima wachikhalidwe ndi imodzi mwazidziwitso zabwino kwambiri za anthu. Izi zimatilola kuti tichite ntchito, kuyenda ndi kusonkhana pambuyo pa usiku, ndipo zimapangitsa kuti mizinda ikhale yotetezeka. Koma ambiri zowunikira kunja ndi yopangidwa bwino: amatulutsa mwanga pamene palibe amene akufuna. Chithunzichi ndi kusefukira kwa dzuwa, ndipo m’moyo umodzi wakhala umachotsa usiku wa usiku kwa anthu ambiri a dziko lapansi.
Four ways light goes wrong
- Skyglow. Kuwala kwa buluu kapena wofiira pa mizinda ndi midzi, chifukwa cha kufalitsa kwa mwanga m’atmosfere. It can be seen from hundreds of kilometres away.
- Glare. Kuwala kwakukulu komwe kumayambitsa kupweteka kwamaso ndi, paradoxically, kumachepetsa kuwonekera, makamaka kwa atsikana okalamba komanso oyendetsa.
- Kuthamanga kwa dzuwa. Kuwala komwe kumagwa kumene sikunafune kapena kufunikira, monga m’mphepete mwa zenera la chipinda chabe kapena mu malo otetezeka achilengedwe.
- Clutter. Bright, zosamvetseka mabungwe a zowonjezera magetsi, ofala m’madera over-lit malonda.
Chifukwa chake ndi chofunika
Astronomia and culture. Mdima wa usiku ndi khalidwe loyamba la anthu. Ma observatory akhoza kupangidwa m’mapiri ozungulira, ndipo munthu wina mwa atatu sangathe kuona Milky Way kuchokera kunyumba.
Zomera. Moyo unayamba ndi tsiku ndi usiku. Maluwa ambiri amakula m’madera otentha, ndipo masamba ake amakula kwambiri m’madera ozizira, ndipo zipatso zake zimakula kwambiri m’madera ozizira. Maluwa a m’nyanja amayamba kumera pamene masamba ake akuoneka kuti ali ndi khungu lofiira; zipatso zake zimakula mofulumira. Matendawa amayamba pamene tizilombo toyambitsa matenda timalowa m’thupi mwa munthu. Masamba, masamba ndi zipatso zimatha kusinthidwa kuti zikhale zokoma.
Zachipatala za anthu. Mdima pa usiku, makamaka mwanga wobiriwira, umaletsa melatonin, hormone yomwe imawongolera kugonana, ndipo imasintha nthawi ya thupi. Kufufuza kumagwirizana ndi kusokonezeka kwanthawi yayitali kwa nthawi ya thupi kuti ikhale yosakwanira komanso zina zokhudzana ndi thanzi; zidziwitso za matenda osiyanasiyana akukulabe, ndipo timawatsatira popanda kutulutsa zisankho zomwe sizithandizira.
Energy and money. Mdima womwe umawala pamwamba sutulutsa chilichonse. Mphamvu yamagetsi imagwiritsa ntchito mphamvu zonse zomwe zimachokera ku magetsi, ndipo zimathamanga mozungulira.
Chitetezo. M’malo mwake, kuwala kwakukulu sikunatanthauze kuti kulibe chitetezo. Kuwala kumapanga zithunzi zomwe maso sangathe kuona, ndipo maphunziro a kuwala kwa galimoto ndi chinyengo zimabweretsa zotsatira zosiyanasiyana.
Mdima ndi theka la moyo wa dzikoli. Tikugwiritsa ntchito magetsi ngati kuti palibe amene ali kumeneko.

Kusintha ndi kokha
Mavuto ambiri a zachilengedwe ndi zophweka komanso mofulumira. Izi sizoyenera: mayankho ndi osavuta, opezeka lero, ndipo amagwira ntchito mofulumira pamene akuyikidwa. Onani monga kuwala kunja kwanzeru.
Momwe mungathandize
- Ikani zomwe simukufuna, makamaka zokongoletsera ndi ma ola onse a usiku.
- Shield ndi kulenga pansi onse kunja magetsi inu muli; kusankha zobiriwira ozizira a 3000 K kapena pansi.
- Zikhazikiko zotseka usiku kuti mkati mwa nyumba kuwala amakhala m’nyumba.
- Kuyankhulana ndi achibale za ma ola owala, ndi kukhazikitsa kothandiza m’manja.
- Apezani kachisi wanu ndi mabizinesi akunja kuti mupange zovala, zotentha, zowala zazing’ono komanso zolemba zomwe zimatuluka pambuyo pa nthawi yotseka.
- Kuteteza mafano oyenda: m’nyengo yozizira ndi yachilimwe, chotsani zowala zomwe sizikufunikira pa nyumba zapamwamba usiku.
- Kuwerengera ziwanda ndi Globe pa Nthaŵi ndi kuyambitsa gulu la dark-sky mwa kupatsa board.
Zogulitsa ndi kuphunzira zambiri
- DarkSky International, Kuwononga kwa magetsi
- Falchi et al. (2016), Atlas yatsopano ya dziko lapansi yokhala ndi kuwala kwa usiku wa usiku, * Science Advances *
- Kyba et al. (2023), Ophunzira asayansi akudziwitsa kuwonjezeka kwakukulu kwa dziko lapansi pakuwonekera kwa ziwanda, * Science *
- Loss et al. (2014), Kugwa kwa magalimoto a ndege ku United States, The Condor
- Zitsanzo zambiri za phunziroli zili patsamba lathu la scientific publications.