Kini ìdáràn àwọ̀?

Imọ-ẹrọ ti a ṣe nipasẹ eniyan jẹ ọkan ninu awọn iwadi nla ti o wa ni agbaye. O jẹ ki a le ṣiṣẹ, rin irin ajo ati ṣeto ni ọjọ ti o gbona, ati pe o mu awọn ọna wa di aabo. Ṣugbọn ọpọlọpọ awọn ina ita gbangba ti ṣe apẹrẹ ni abojuto: o fi ina han ni ibi ti ko si ẹnikan ti nilo rẹ. Ìyii ní awọn aṣọ́ tí wọ́ inú ìwọ̀n, títí di ọjọ́ kan ó sì ti yọ́ ọ̀run ìgbàgbọ́ lọ́wọ́ fun àwọn eniyan tí o ju gbogbo wọn lọ.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àìdájú àwọ̀n

Ìwọ́fẹ́. Ìgbàdojú àwọn ilu nínú ojú-ayé, tí a fi pamọ́ sí ìṣàfarawé àwọn ìṣàfilọ́lẹ̀ àwọ̀. O le rii lati awọn kilomita ọgọrun-un lọ.
Glare. Ìwọ̀n tí o jú lọ tí ó fi ìròyìn pamọ́ sí, nípa àwọn ìṣàfarawe-ìròyìn, ń fá ìrísí-lẹ́tà láti inú ojú atí fún àwọn alákọ́jà.
Ìpàdé àwọ̀. Àwọ̀ tí wọ́n pà nínú ibi tí a kò fẹ́ tàbí niló, bí fèrèsé ile-ìwẹ̀ láti inú àwọn ààyè ìṣàfarawé ẹ̀yàn àwọn ohun-iní.
Ìjáde. Àwọn ẹgbẹ́ tí a fi pamọ́, àwọn ìṣàfilọ́lẹ̀ ìwọ̀n hàn, tí a lo nínú àwọn ààyè-iṣẹ́ tí a fi pamọ́ jú lọ.

Kini idi ti o ṣe pataki

Astronomy atí aṣà. Ojú-ayé àtí aago ní ẹ̀yàn tí a fi pọ̀ jú lọ tí a fi pọ̀ jú lọ. Awọn Observatories ni bayii gbọdọ wa ni a ṣe lori awọn oke-nla ti o yatọ, ati ọkan ninu awọn eniyan mẹta ko le wo Milky Way lati ile.

Ìbì Ìgbálẹ̀. Ìgbàgbó̀ tí wọ́n kọ̀ nípa ọjọ́ kan àti ìwọ̀n kan. Awọn ẹranko ti n gbe ni alẹ lo wa, wọn si lọ nipasẹ awọn irawọ; awọn ile-iṣẹ ti o ni ina ṣe iwuri fun wọn ati pe wọn ko le ṣakoso wọn, ati pe awọn ijamba ile-iṣẹ fa ki awọn ẹranko miliọnu mẹwa ku ni ọdun kan nikan ni Amẹrika. Awọn ọmọ-iyẹ-ọna-oorun ti n bọ ni wọn lọ si oju-ọjọ ti o dara julọ lati wa okun; awọn ina inu ilẹ tẹle wọn ni ọna ti ko tọ. Awọn ẹranko n gbe ni ayika awọn lampu titi wọn o fi ku, ti o ṣe iranlọwọ fun ibajẹ awọn ẹranko. Awọn ẹranko, awọn ẹranko ati awọn irugbin gbogbo wọn ni a ṣe yipada si iṣe wọn labẹ ina ti o ṣe.

Loggerhead sea turtle hatchlings crossing a sandy beach towards the waves at dawn. — Loggerhead sea turtle hatchlings ti n lọ si okeere ni Cape Hatteras National Seashore, North Carolina. Ninu eti okun ti o ni awọsanma, oju-ọjọ ti o han julọ ni omi, eyi ni idi ti awọn ina ni ẹhin awọn dunes le mu wọn lọ si ibi ti ko tọ. Photo: Cape Hatteras National Seashore, US National Park Service, public domain

Ìyárá eniyan. Ìwọ̀n nínú aago, àwọn ìwọ̀n tí wọ́n jẹ́ alawọ́dáwọ́-ìwọ̀n, ń dáwọ́ melatonin, àwọn homónòmù tí ó ṣetó ìjádé, àtí ìpàsẹ́ àkókò ara. Awọn iwadii sopọ awọn ibajẹ ti o ni ibatan si aago ara pẹlu aibalẹ ati awọn ipalara ilera miiran; awọn ifihan agbara lori awọn arun kan wa ni idagbasoke, ati pe a n ṣe akiyesi wọn laisi ṣiṣe awọn ipinnu ti ko ṣe atilẹyin.

Energy and money. Ojú tí o suǹù lọ́wọ́lọ́wọ́ kò ní ohunkohun. Gbogbo awọn lampu ti ko ni aabo fi apakan ti agbara batiri ti o lo, ati awọn emisi ti o wa pẹlu rẹ.

Ìdáràn. Àwọn àwọ̀ mìíràn kò tumọ̀ si ìdáràn mìíràn nípa ìṣàfarawé. Glare n ṣe awọn awọsanma nibiti oju ko le rii, ati pe awọn ẹkọ ti ifihan ina opopona ati iwa-ipa n fun awọn abajade adalu.

80%ti awọn eniyan n gbe labẹ awọn oju-aye ti o ni ibajẹ (Falchi ati bẹbẹ lọ, 2016)

9.6%Ìgbánúwé àwọn ìṣàfarawé àwọn ojú-ayè tí a rí láti inú àwọn onímọ́ (Kyba àti àwọn oníṣẹ́, 2023)

365 si 988 milionuẹranko ti a pa nipasẹ awọn ijamba ile-iṣẹ ọdun kan ni AMẸRIKA (Ìpàpọ̀ àti àwọn mìíràn, 2014)

Ìwọ́nọ́ǹbà tí ò jẹ́ nínú ìbílẹ̀ yìí. A ti n fi ina han rẹ bi ẹni pe ko si ẹnikan ti n gbe nibẹ.

Delta Nile ati Cairo ni aago idẹkun lati Ipinle Aaye-ilẹ. — Awọn ilu ti wa ni ri lati orbit nitori awọn ina ti o lọ si oke ati pe a fi pamọ. Credit: NASA

Àwọn ìṣàfarawé jẹ́ àpẹẹrẹ

Awọn iṣoro ayika pupọ lo wa ti o nira ati yara. Eyi ni ko: awọn solusan jẹ olowo poku, wa loni, ati ṣiṣẹ ni kete ti wọn ba fi sori ẹrọ. Ka bí a ṣe lè fi àwọ̀ pamọ́ lọ́wọ́lọ́wọ́.

Àwọn ìṣẹ̀dá

Igba otutu ti o gbona ni a lo lati ṣe apejuwe awọn akoko ti o dara julọ fun awọn iṣẹ-ṣiṣe, ati pe o jẹ igbagbogbo ti a lo lati ṣalaye awọn ọjọ ti o dara julọ fun awọn iṣẹ-ṣiṣe.

Flagstaff, Arizona: ilu kan ti o tọju awọn irawọ rẹ. Irin-ajo ojo-ọjọ ti Flagstaff lọ pada si ọdun 1958, nigbati ilu naa bẹrẹ lati ṣe ilana ina ita gbangba, ati ni ọdun 2001 o di Ilu Ilu Ariwa Aarin Aarin agbaye akọkọ. Awọn ofin rẹ da lori awọn ohun mẹta: ina amber fun ọpọlọpọ awọn agbegbe ita gbangba, aabo kikun, ati ipari ti iye gbogbogbo ti ina lori iṣowo ati awọn ilẹ miiran ti ko ni ile. Awọn iṣiro ti a ṣe ni ọdun 2016 ati pe o ti gbekalẹ si American Astronomical Society ni ọdun 2017 rii pe dome ina lori Flagstaff, ilu pẹlu awọn eniyan to ju 80,000 lọ, jẹ nipa 90 ogorun fainter ju ọkan lọ lori Cheyenne, Wyoming, ilu pẹlu iwọn kanna (Flagstaff Dark Skies Coalition).
Tucson, Arizona: awọn ina ilu tuntun, ti o pọju ni alẹ. Ni ọdun 2016 ati 2017 Tucson ṣe iyatọ awọn ina ilu rẹ pẹlu awọn LEDs awọ-awọ ti o ni aabo ni kikun, ti o nifẹ ti 3000 K, ati diẹ sii ju 19,000 wọn le jẹ dimu lati eto ipilẹ kan. O ti yipada si isalẹ lati 60 ogorun agbara ni alẹ gbogbo ọjọ. Ninu idanwo kan ti a ṣe ni ọdun 2019 ti o mu ki wọn dimu siwaju sii, si 30 ogorun, oju-aye lori oke ni ilu ibudo ti dagba nipa 5 ogorun diẹ sii bi o ti n bọ. Ninu iwadi kanna, a ṣe akiyesi pe awọn ina ilu ti o wa ni ayika 14% nikan ni agbara ina ti o wa ni isalẹ oju-ọjọ Tucson; ohun ti o ku ni lati awọn orisun miiran, gẹgẹbi awọn ina ti o n ṣiṣẹ nipasẹ awọn ilu ati awọn olugbe agbegbe, awọn ami, awọn ile itaja ọkọ ayọkẹlẹ ati awọn ile (Barentine et al., 2020). Igbagbọ: awọn ina ilu jẹ ibẹrẹ ti o dara, ṣugbọn oju-aye nikan ni o pada si kikun nigbati gbogbo iru ina ita gbangba ba tẹle awọn ofin to dara.
France: a national switch-off. Since a government order of December 2018, shop windows in France must be dark by 1 am, or one hour after closing if later, and car-park lighting must go off two hours after the car park closes. Awọn ina tuntun gbọdọ fi diẹ sii ju 1% ti ina wọn silẹ ati, ni ọpọlọpọ awọn aaye, kii ṣe gbona ju 3000 K lọ, pẹlu 2400 K ninu awọn afẹfẹ ti o wa ni ayika (Arrêté du 27 décembre 2018). O ju 1,000 French ilu ati awọn agbegbe ni bayii gbe a label fun ti o dara-akoko ifihan (wo awọn ajosoke ni isalẹ).
Àwọn ààyè-iṣẹ́ ìwọ̀n tí a fi pamọ́. Ni ọdun 2011, Ile-iṣẹ Channel ti Sark di Ile-iṣẹ Iwọoorun Iwọoorun akọkọ ni agbaye, eyiti o ṣafihan pe agbegbe kan ti o wa ni ile le ṣe ina fun awọn eniyan ati tun tọju awọn irawọ rẹ (Sark). Pic du Midi ni Pyrenees French, ile si a itan observatory, ti di kan International Dark Sky Reserve ni 2013 (Pic du Midi).

Awọn aṣọ-ikele meji ni silhouette nibẹ nibẹ telescopy nla kan lodi si oju-aye ọjọ-ọsan. — Awọn Rangers ti ṣe agbekalẹ awọn telescopes fun a star party ti o ṣe ayẹyẹ ijẹrisi wọn bi International Dark Sky Park ni United States. Photo: Chris Wonderly, US National Park Service, public domain

Chicago: awọn window ti o kere ju, awọn ẹranko ti ko ni ibajẹ diẹ sii. Awọn ọdun mejila ti awọn nọmba ọjọgbọn ni ile-iṣẹ nla kan ni Lakeside ni Chicago fihan pe idaji agbegbe ti awọn window ti a fi kun si ti yọ awọn ijamba ẹranko kuro nipa 11-fagi ni igba ooru ati 6-fagi ni igba ooru. Ti o ba tọju awọn ina ni awọn ipele ti o kere julọ ti a ti rii tẹlẹ, o le ṣe idiwọ nipa 60% ti awọn iṣẹlẹ ti o ku (Van Doren et al., 2021).

Àwọn ìjọbà tí n ṣe iṣẹ́ yìí

Awọn ẹgbẹ ti ko ni owo-wiwọle wọnyi ni awọn abajade to le ṣe iṣiro ati pe wọn n tẹjade ohun ti wọn n ṣe. Ti oju-iwe yi ba fi o mulẹ, jọwọ wo iṣẹ wọn ki o ronu nipa ifunni si wọn ni ọna tirẹ, nipasẹ awọn ojula ayelujara wọn. The Local Solar System Foundation ko ni afilọ pẹlu eyikeyi ninu wọn ati pe ko gba ohunkohun lati wọn. Tí o bà fi, ka àwọn iroyin ọ̀nà kan nínú gbogbo ẹ̀kà iṣẹ́.

DarkSky International (United States, a tax-exempt non-profit since 1988). Ti a da ni Tucson, o n ṣiṣẹ eto-ẹkọ International Dark Sky Places ti o fọwọsi Flagstaff, Sark ati Pic du Midi, ati pe ilana ti a fọwọsi DarkSky fun awọn ohun elo ti o pade awọn ipo ifihan ina rẹ. O tun ṣiṣẹ pẹlu awọn ilu ati awọn ijoba lori awọn koodu ina.
Flagstaff Dark Skies Coalition (United States, tax-exempt non-profit). Ti a da ni 2000, o ti ṣe ifilọlẹ eto-ẹkọ Dark Sky Places ni 2001 ati pe loni awọn iwe-aṣẹ “Flagstaff Solution” ki awọn ilu miiran le kọ wọn.
ANPCEN (França, Association nationale pour la protection du ciel et des environnements nocturnes) O ṣe igbega fun awọn ofin ti o ni itara ti France ati pe o n ṣiṣẹ “Villes et Villages étoilés”: ni Oṣu Kẹsan Ọjọ 2025, awọn ilu ati awọn agbegbe 1,062 ti gbe e lati da pada, fipamọ tabi pa ina wọn.
CPRE, awọn alaṣẹ agbegbe (England, awọn alaṣẹ ti a ṣeto 1089685). O n ṣiṣẹ ni ọdun kan Star Count, ninu eyiti awọn eniyan ẹgbẹẹgbẹrun sọrọ awọn irawọ lati ile, ati pe o ṣe atẹjade awọn kaadi ti ibajẹ ina ati awọn oju-aye dudu ni gbogbo England lati ṣe iranlọwọ fun awọn aṣoju lati daabobo wọn.

Ìwọ̀n àwọn ìmọ́ràn nínú ilu kan lórí oju-ìgbàdojú nínú àwọn dómẹ̀tì tí a fi pamọ́ sílè. — Àwọn àwọ̀ Tucson, Arizona, tí wọ́n lọ nínú ojú-ìhàn nínú teleskòpù tí a fi hàn nínú Observatory Nàíjíríà Kitt Peak. Awọn ina ilu ti o ni aabo, dimmable Tucson ṣe iranlọwọ, ṣugbọn bi idanwo 2019 ti ṣafihan, gbogbo iru ina ita gbangba ni apakan lati mu. Photo: KPNO/NOIRLab/NSF/AURA/P. Marenfeld, CC BY 4.0

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

Pa ohun ti o kò fẹ́, ni pataki awọn ina ti o ṣe ayẹyẹ ati gbogbo-alẹ.
Shield ati ki o aim si isalẹ gbogbo inu ile ìmọ̀ràn ti o ni; yan gbona bálù ti 3000 K tabi kejì.
Tí àwọn ìjàlẹ̀-ilà kù nínú aago kí ojú inú tó lè bá wọ́n.
Ṣe ibaraẹnisọrọ pẹlu awọn ọrẹ rẹ nipa awọn ina ti o ni ifẹ, pẹlu iṣẹ-ṣiṣe ti o rọrun.
Awọn ile-iṣẹ agbegbe ati awọn ẹgbẹ rẹ fun awọn ifihan agbara ti o ni aabo, ti o gbona, ti o ni ina ati fun awọn ami lati lọ kuro lẹhin akoko pipade.
Àwọn ẹrankò tí n bọ́: nínú àwọn ìgbà ìṣàfarawélẹ̀ atí ìgbà ayẹyẹ, pá àwọn àwọ̀ tí kò yẹ̀ nínú àwọn ile-ìbàlú giga nínú ọ̀jọ́.
Lí àwọn ìtàkùǹtì láti inú Awọ̀n nínú Ìyárà atí ìṣàfilọ́lẹ̀ ẹgbẹ́ ojú-aye-dákù láti inú bojú ìpapọ̀.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé

DarkSky International, Ìjánu-ìgbà àwọ̀n
Falchi ati (2016), Atọ́là ìwọ̀ń-ayè tuntun tí a ṣè nínú ìmọ̀yé, Science Advances
Àwọn àkọlé (2023), Awọn onimọ-ẹrọ oloselu sọ pe awọn ibajẹ iyara agbaye ni irisi awọn irawọ, Science
Ìpàpọ̀ (2014), Ìpa-ìṣàkósò nínú Àwọn Aládùrórun, The Condor
Flagstaff Dark Skies Coalition, The Flagstaff Solution ati International Dark Sky City
Àwọn àkọlé (2020), Ipapadabọ ti igbimọ ilu ilu lati awọn iwọn skyglow ni idanwo dimming agbegbe nla, Journal of Quantitative Spectroscopy ati Radiative Transfer 253 (free preprint)
République française, Arrêté du 27 décembre 2018 relatif à la prévention, à la réduction et à la limitation des nuisances lumineuses
Gooley ati (2011), Igba ti a fi pamọ́ sinu ìmọ̀lẹ̀ ilé nígbà tí a bà lọ̀rọ̀, o jẹ́ ki àìmọ̀ melatonin díẹ̀ jù lọ́wọ́ atí pé o jẹ́ ki àìmọ̀ melatonin díẹ̀ jù lọ́wọ́ nínú́ eniyan, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 96
Àwọn àkọlé (2001), Awọn iṣẹ-ṣiṣe ti o ni ibatan si melatonin ninu awọn eniyan: awọn ifihan fun a novel circadian photoreceptor, Journal of Neuroscience 21
Àwọn Ìṣàmúlò-ètò (2015), Ilo ni aago ipari-ọjọ ti awọn eReaders ti o fi ina pamọ ṣe ipalara si aibalẹ, akoko ọjọ-ọsan ati ifẹ-ọsan ti n bọ, PNAS 112
Àwọn àkọlé (2021), Awọn oludari ti awọn ijamba ẹranko fatal ni agbegbe ilu, PNAS 118
ANPCEN, Villes et Villages étoilés results
CPRE, Ìwọ̀n àìdádé
Àwọn àkọlé ẹ̀ṣẹ̀ láti inú Ajọ Ẹgbẹ́ Ọ̀rọ̀ọ̀rọ̀ fun Ínlẹ̀ Gẹ́ẹ̀sì àti Wales atí ipó tí kò jẹ́ owo-ìdáràn US lati ProPublica Nonprofit Explorer
Awọn ẹkọ diẹ sii wa ni atokọ lori oju-iwe iṣakojọpọ imọ-jinlẹ wa.