Ёруғлик ифлосланиши нима?

Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирдир. У бизга ишлаш, юриш ва тунги вақтда йиғилиш имконини беради. Аммо кўпгина ташқаридаги ёритиш воситалари ёмон лойиҳаланган: улар ҳеч кимга керак бўлмаган жойларга нур сочади. Натижа ёруғлик ифлосланишиУнинг бир умрлик ҳаётида у Ер юзидаги кўпчилик одамлар учун кеча осмонини йўқ қилиб юборди.

Чорраҳада ёруғликнинг нотўғри тушишининг тўрт йўли

• Осмон ёруғи. Шаҳарлар ва шаҳарлар устидаги оқ ёки қизил купол, атмосферада нур тарқалиши туфайли пайдо бўлади. Уни юзлаб километрлардан ҳам кўриш мумкин.
• Глэр. Кўзга ноқулайлик келтириб чиқарадиган ва, парадоксал равишда, кўриш қобилиятини камайтириши мумкин бўлган ортиқча ёруғлик, айниқса ёш кўзлар ва ҳайдовчилар учун.
• Ёруғликнинг бузилиши. Ёруғликнинг хоҳланмаган ёки керак бўлмаган жойга тушиши, масалан, ётоқхона ойнасига ёки табиат боғига.
• Кластер. Ёруғ, чалкаштирувчи ёруғлик манбалари гуруҳи, кўпроқ ёритиладиган савдо ҳудудларида кенг тарқалган.

Нима учун бу муҳим

Астрономия ва маданият. Кечки осмон инсониятнинг энг қадимги умумий меросидир. Ҳозирда обсерваториялар узоқ тоғ чўққиларида қурилади ва ҳар уч кишидан бири энди уйидан Қизил сайёрани кўриб туролмайди.

Обод табиат. Ҳаёт кундуз ва кеча билан ривожланди. (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг маъноларини одамларга етказиш, уларни огоҳлантириш мақсадида оятдаги «Кўзи кўрганлар»дан мурод–одамлардир. Бундай кишилар Аллоҳнинг зикридан тўхташлари, Унинг зикрини кўпроқ эслашлари лозим бўлади.) (Оятдаги «кўз» сўзи, аслида, денгизга ишора қилмоқда. Демак, Аллоҳ таолонинг қудратига далолат қиладиган оят-белгилар ҳам бордир. Уларнинг кўплари билмаслар. Бутун оламлар Роббиси Аллоҳдир.

Инсон саломатлиги. Кечалари чироқ, айниқса кўк рангли чироқ уйқуни тартибга солувчи гормон – мелатонинни босиб қўяди ва организмнинг соатини ўзгартиради. Тадқиқотлар организм соатининг сурункали бузилишини ёмон уйқу ва бошқа соғлиқга таъсир билан боғлайди; айрим касалликлар ҳақидаги далиллар ҳали ҳам ривожланмоқда, биз эса уларни қўлламайдиган хулосалар чиқармасдан кузатамиз.

Энергия ва пул. Юқорига қараб ёнаётган чироқ ҳеч нарсани ёритмайди. Унинг нури ила осмонлару ер яратилди. Аллоҳ хоҳлаган кишисига Ўз нурини зиёда қиладир ва хоҳлаган кишисига Ўз нуридан оздирур.

Хавфсизлик. Кўпроқ ёруғлик автоматик равишда кўпроқ хавфсизликни англатмайди. (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло инсонни ҳидоятга бошлаш учун, унга ҳақиқий иймонни баён этиш учун қиёмат кунининг даҳшатларидан огоҳлантирмоқда.)

Кечанинг ярмидир. Биз уни худди у ерда яшаб юрмаганга ўхшатдик.

Дастлабки ечими оддий

Атроф-муҳит муаммоларининг кўпчилиги мураккаб ва секин ҳал этилади. Бу тўғри эмас: ҳал қилувчи чоралар арзон, бугунги кунда мавжуд ва ўрнатилган заҳоти ишлайди. Қандай қилиб ташқарини ақлли равишда ёритиш мумкинни ўқинг.

Синаб кўрилган ечимлар

Ёруғлик ифлослиги манбаси аниқланганда йўқолиб кетадиган оз сонли ифлосликлардан биридир. Ҳақиқий шаҳарлар, мамлакатлар ва бинолар бунинг қанчалик фойда келтиришини кўрсатиб қўйган.

• Флагстаф, Аризона: юлдузларини сақлаб қолган шаҳар. Флагстафнинг кечки осмонни ҳимоя қилиш 1958 йилдан бошланади, шаҳар ташқаридаги ёруғликни тартибга солишга киришган ва 2001 йилда у дунёдаги биринчи Халқаро қоронғу осмон шаҳрига айланди. Унинг қоидалари уч нарсага асосланади: кўпгина очиқ жойларда қора ёруғлик, тўлиқ ҳимоя ва бизнес ва бошқа нотурар жой ерларида умумий ёруғлик миқдорини чеклаш. 2016 йилда ўтказилган ва 2017 йилда Америка астрономик жамиятига тақдим этилган калибрланган ўлчовлар Флагстаф устидаги ёруғлик куполи, тахминан 80,000 кишилик шаҳар, Вайомингдаги Шаенн устидагидан 90 фоиз камроқ эканлигини аниқлади, бу шунга ўхшаш катталикдаги шаҳар (Flagstaff Dark Skies Coalition).
• Tucson, Arizona: new street lights, dimmed at midnight. 2016 ва 2017 Tucson ўз кўча чироқларини тўлиқ ҳимояланган, иссиқ оқ LEDлар билан алмаштирди 3000 K, ва уларнинг 19,000 дан кўпроғи марказий тизимдан камайтирилиши мумкин. Кўпчилиги ҳар кеча тун ярмида 60 фоизга туширилади. 2019 йилда ўтказилган синовда, улар янада камайиб, 30 фоизга тушди. 5 фоиз қоронғироқ Унинг нури ўчиб қолганида. Ана шу тадқиқотга кўра, шаҳар кўча чироқлари Тусон осмони остидаги ёруғликнинг фақатгина 14 фоизини ишлаб чиқаради; қолган қисми бошқа манбалардан, масалан, қўшни шаҳарлар ва хусусий эгалар томонидан бошқариладиган чироқлар, белгилар, автотураргоҳлар ва бинолардан келади (Barentine et al., 2020). Ўқув дарслиги: кўча чироқлари яхши бошланиш, аммо осмон фақатгина ҳар бир ташқаридаги чироқлар яхши қоидаларга амал қилганда тўлиқ қайтади.
• Франция: миллий ўчиргич. 2018 йил декабрида ҳукумат қарори билан Франциядаги дўконлар эшиклари эрталаб соат 1 да ёки ёпилганидан бир соат кейин қоронғу бўлиши керак, автомобиллар турар жойи ёруғлиги эса ёпилганидан икки соат ўтгач ўчиб қолиши лозим. Янги чироқлар 1 фоиздан кам ёруғликни юқорига юбориши керак ва кўп жойларда 3000 К дан совуқ бўлмаслиги, табиий захираларда эса 2400 К бўлиши лозим (Arrêté du 27 décembre 2018). Бугунги кунда 1000 дан ортиқ француз шаҳар ва қишлоқлари яхши тунги ёритгичлар учун белгига эга (бундан қуйидаги ташкилотларни кўринг).
• Барча манзаралар қоронғу бўлиб қолди. 2011 йилда Сарк канали ороли дунёдаги биринчи қора осмонли оролга айланди, бу бутун аҳоли яшайдиган жамият одамлар учун ёруғлик ва ҳали ҳам юлдузларини сақлаб қолиши мумкинлигини кўрсатади (Sark). Француз Пиренейларида жойлашган Pic du Midi тарихий обсерваторияси 2013 йилда Халқаро қоронғи осмон захирасига айланди (Pic du Midi).

• Chicago: fewer lit windows, far fewer dead birds. Two decades of daily counts at one large lakeside building in Chicago showed that halving the area of lit windows cut bird collisions about 11-fold in spring and 6-fold in autumn. Ёруғликни қайд этилган энг паст даражада ушлаб туриш ўлимларнинг 60 фоизини олдини олиши мумкин (Van Doren et al., 2021).

Бу ишларни бажараётган ташкилотлар

Бу нотижорат гуруҳлар ўлчовли натижаларга эга ва ўз қилаётган ишларини эълон қилади. Агар бу саҳифа сизни таъсирлантирган бўлса, уларнинг ишларига назар ташланг ва уларга ўз веб-сайтлари орқали бевосита ёрдам беришни ўйлаб кўринг. Бу Local Solar System Улардан бирортасига ҳам алоқаси йўқдир. Улардан ҳеч нарсани қабул қилмайди ҳам. Беришдан олдин ҳар бир ташкилотнинг ўз йиллик ҳисоботларини ва ҳисоботларини ўқинг.

• DarkSky International (АҚШ, 1988 йилдан бери солиқлардан озод қилинган нотижорат ташкилоти). Тусонда ташкил этилган, у Флагстаф, Сарк ва Pic du Midi сертификатланган Халқаро қоронғу осмон жойлари дастурини бошқаради, ҳамда унинг ёритиш стандартларига жавоб берадиган мосламаларга DarkSky Approved схемасини. У шаҳарлар ва кенгашлар билан ҳам ёритиш кодлари устида ишлайди.
• Flagstaff Dark Skies Coalition (АҚШ, солиқлардан озод қилинган нотижорат ташкилоти). 2000 йилда ташкил этилган, у 2001 йилда “Қарши осмон жойлари” дастурини таклиф қилди ва ҳозирда бошқа шаҳарлар уни кўчириб олиши учун “Флагстаф ечимини” ҳужжатларга киритди.
• ANPCEN (Франция, кечки осмон ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш миллий ассоциацияси) У Франциянинг ёритиш қоидалари учун курашган ва “Villes et Villages étoilés” лақабини бошқаради: 2025 йил сентябрь ойига келиб, 1062 шаҳар ва қишлоқлар уни тушириш, ҳимоя қилиш ёки чироқларини ўчиришга мажбур бўлди.
• CPRE, қишлоқ хайрия ташкилоти (Инглизистон, рўйхатдан ўтган хайрия ташкилоти 1089685). У ҳар йили минглаб одамлар уйларидан юлдузларни санаб, “Йўлдошлар сони”ни ўтказади ва Англия бўйлаб ёруғлик ифлосланиши ва қоронғу осмон хариталарини нашр этади, бу эса уларни муҳофаза қилиш бўйича кенгашларга ёрдам беради.

Қандай ёрдам беришингиз мумкин

• Ишлатишга эҳтиёжингиз бўлмаган нарсаларни ўчиринг, айниқса безак ва тунги чироқларни.
• Ҳар бир ташқаридаги чироқни ҳимоя қилинг ва унга қаратинг; 3000 К ёки ундан паст ҳароратли ёруғлик лампаларини танланг.
• Кечалари пардаларни ёпинг, шунда ичкаридаги ёруғлик ичида қолади.
• Қўшнилар билан кўзга кўринган чироқлар ҳақида гаплашинг, қўлингизда амалий ечим бор.
• Ўзингизнинг шаҳар кенгаши ва маҳаллий бизнесдан ҳимояланган, иссиқ, кам ёритиладиган жойлар ва ёпилиш вақтидан кейин ўчириладиган белгиларни сўранг.
• Ўтувчилар қушларини ҳимоя қилинг: баҳор ва қишда, кечаси баланд биноларда заруратсиз чироқларни ўчиринг.
• Кечадаги Глобус билан юлдузларни сананг ва қўллов тахтаси орқали қоронғу осмон гуруҳини бошланг.

Манбалар ва қўшимча ўқиш

• DarkSky International, Ёруғлик ифлосланиши
• Файл (2016), Ишлаб чиқарилган тунги осмон ёруғлигининг янги жаҳон атласи, Science Advances
• Киба ва бошқалар (2023), Халқ олимлари юлдузларнинг кўриниши глобал тез камайишини хабар қилишди, Science
• Ҳисоблаш (2014), Bird-building collisions in the United States, The Condor
• Флагстаф қоронғу осмонлар коалицияси, Флагстаф ечим ва Халқаро қоронғу осмонлар шаҳри
• Барентин ва бошқалар (2020), Катта миқёсли шаҳарни қорайтирувчи экспериментда осмон ёруғлиги ўлчашларидан шаҳар кўчаларини ёритиш қисмини тиклаш, Quantitative Spectroscopy and Radiative Transfer Journal 253 (free preprint)
• Франция Республикаси, 27 декабр 2018 йилги қарор ёруғлик нуқсонларини олдини олиш, камайтириш ва чеклаш тўғрисида
• Гулей ва бошқалар (2011), Yotishdan oldin xona yorug’ligiga duchor bo’lish melatonin boshlanishini bas qiladi va odamlarda melatonin davomiyligini qisqartiradi, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 96
• Брейнард ва бошқалар (2001), Инсонларда мелатонинни тартибга солиш учун ҳаракатлар спектри: янги циркадиан фоторецептор учун далил, Journal of Neuroscience 21
• Чанг ва бошқалар (2015), Ёруғлик чиқарувчи электрон китобхонларнинг кечки вақтдаги қўлланилиши уйқу, кундузги вақтни белгилаш ва эрталабки диққатга сазоворликни салбий таъсир қилади, PNAS 112
• Ван Дорен ва бошқалар (2021), Шаҳрий марказда қушлар тўқнашуви оқибатида ҳалок бўлган ҳайдовчилар, PNAS 118
• ANPCEN, Вильяс е Вилайос Естарелес results
• CPRE, Қора осмон
• Инглиз ва Уэльс учун хайрия комиссияси рўйхатидан хайрия маълумотлари ва ProPublica Nonprofit Explorerдан АҚШ нотижорат ташкилоти мақоми
• Бизнинг илмий нашрлар саҳифамизда яна кўпроқ тадқиқотлар рўйхати келтирилган.