Poolisii nuuralgalchuu maal?

Nuuralgeewwan artiifii tokko kan ta’e waan uumameef. Nu barbaachisa hojjechuu, bobbaasuu fi wal-qabachuu booda, fi garaajii akka amansiisan godhee jira. Ammas, nuurawwan gara-balaa baay’een sirreessa hin qabne: nuura tokkollee akka hin barbaachisu godhu. Sababni isaas pollution light ti, fi yeroo tokko keessatti samaa guyyaa kan nama baay’ee addunyaatti hin qabnee dha.

Jireenya

• Gara’ii samaa. Domee oranii fi woyyaaneen kan magaalaalee fi magaalota, kan sababaan nuura wal-gahii atmofoormii. Akkasumas, kan ta’e yoo xiqqaate kiilomeetira kuma hedduu irraa.
• Glare. Bu’aa guddaan kan nama dhibee hin qabnee fi, paradoksaa, akka hin mul’atin, gaarummaadhaan namoota amantaa fi mootoraa.
• Gaaffii nuura. Nuura akka dabree fiigicha hin barbaadnetti, akka gara gaafiin hoteelaa ykn bakka uumamaa keessatti argamutti.
• Clutter. Kubbaawwan cimina, fi fuula-fakkaattoota nuura, kan wal’aantummaa qabu bakka bu’oota kominikeeshiniitti.

Maal akka ta’e

Astronomiyaa fi aadaa. Sammuun guyyaan waa’ee namaa kan duraa ta’e dha. Obsevaroota kunniin yeroo ammaa bakka bu’oonni dachee hin qabnetti akka ijaaraman godhe, fi namni tokko tokkoon sadii Wayyaana Dachii irraa hin argine.

Faana. Akkasumas, jireenya kun guyyaa fi guyyaan uumame. Dachii fi dachiiwwan gara garaa keessatti, fuula duraa fi gatiin kan walqabatee yoo ta’e, yeroo ammaa kana, akkasumaas, yeroo ammaa kana, waan ta’eef, kan walqabatee fi kan walfakkaatu. Haati-qabeenyaalee bakkoota-baddii gara dachii ciccimtuutti deemuun bakkoota bakkoota itti fufsiisuu; nuura inni bakkoota keessaa isaan gara caalaatti erge. Insiektiin lafa keessa dabree yoo du’an, kan akka insiiktisni du’u. Fakkeenyaaf, fuula, fi gandoonni haala isaanii guutuuf itti fayyadamu.


Sammuu nama. Nuuralchiin guyyaa, kan akka nuuralchiin buluu-qabeenya, melatonin, hormonii miidhaa hin qabnee fi sa’aa qaamaa jijjiiruu. Riikaardii akkaataa itti walqabatee yeroo dheeraaf akka hin hojjenne kan agarsiisu, yeroon ofirraa ittisu fi rakkoo fayyaa biroo; shakkiiwwan dhukkuboota adda addaas har’allee ni fooyya’u, waan ta’eef nuyis wanti kana hordofnu hin taanee.

Enerjii fi qabeenya. Nuuralchiin gara oltitti nuunfachiisu hin nuffachiisu. Lammiiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan lammiwwan

Dhugumatti. Nuuralchiin baay’ee akkanumatti kan jedhu hin tahin. Dhukkubsi sun mallattoolee uumuu danda’a akka hin argine, fi barachuuwwan ittisa laafaa fi jeequmsa nuuf kennaman.

Haati (guyyaa) immoo gara tokkoffaa isaati. Akka hin jiraatin nuun itti fufu.

Furuuf salphaati

Sababoota naannoo hedduu salphaa fi garaagarummaa qaba. Kunis hin taane: furmaatni kun kan hin citiin, har’a ni jira, fi akka itti fayyadaman ni hojjetama. Akkasumas, maaliif gara-balaataa nutti hin bu’u.

Fuula

Poolisii nuuralgee tokko kan ta’e yoo tarree isaa itti fufe, fi magaalota, biyya fi ijaarsa dhaban waan mul’ataniif akka hin deebine agarsiiseera.

• Flagstaff, Arizona: magaalaan ittii ittii galaana. Lakkoobsi samaa guyyaa Flagstaff gara 1958tti deebi’a, yeroo magaalaan nuura alaa hundeessuu eegalte, fi bara 2001 keessa hiriirri samaa guyyaa addunyaa kan jalqabaa ta’ee ture. Qonnaan bultoonni isaa kan hundaa’an waan ta’eef: nuura amber kan naannoolee baqaa, cimina guutuu, fi caalattii nuura gaaga’ama irratti siyaasa fi biyya hin jiraatin. Miila calibrated kan godhame bara 2016 fi kan dhiyaate American Astronomical Society bara 2017 akka argee turetti, kubbaa nuffii irratti Flagstaff, magaalaan namoota 80,000, yeroo ammaa 90% ol hin cittan yookaan kan Cheyenne, Wyoming, magaalaan odeeffannoo kan walfakkaatu (Flagstaff Dark Skies Coalition).
• Tucson, Arizona: lafee laafaa haaraa, guyyaa har’aa hin milkoofne. Bara 2016 fi 2017 Tucson lafee laafaa isaa kan itti fayyadame ta’ee, LEDs 3000 K, fi 19,000 ta’an keessaa tokko irraan kan milkoofnu ta’u. Akkasumas, yeroo baay’ee humnaan 60% akka hin qabnee fiduu danda’a. Akkasumas, yeroo 2019tti qorannoo tokko keessatti, kan isaan ciccime, hanga boqonnaa 30tti, samaa dachii irratti argamuu fi magaalaa keessa jiru %5 ciccime yoo nuyi ciccime. Barnoota kanarrattis, kan itti gaafatamaan barumsaa akka jedhanitti, lafee magaalaan 14% ta’u qofatti nurraa bu’a; kan biraas kan ka’e, lafee magaalota jiranii fi kan namootni dhuunfaa, mallattoolee, parkiijii fi manneen ijaarsa (Barentine et al., 2020). Barnoota: lafee daandiin kan ta’u yoo ta’e, garuu samaan akka deebi’u godhu yoo lafee daandiin hundaan qormaata gaarii hordofe.
• France: a national switch-off. Since a government order of December 2018, shop windows in France must be dark by 1 am, or one hour after closing if later, and car-park lighting must go off two hours after the car park closes. Lafeewwan ji’oota haaraan akkaan alatti 1% of lafee isaanii akka geessu qabu fi, bakka hedduutti, akka hin milkaa’inneefi 3000 K, 2400 K ammoo bakka dachii itti fayyadamu keessatti (Arrêté du 27 décembre 2018). Magaalaa fi magaalaan Faransaay 1,000 ol harkiftee kan jiru lammaffaan itti fayyadama nurraa-gaafatama gaarii (waaqeffannaa argee)
• Laawwan hundaan cimina. 2011 keessatti, Kibbaa Sark kan Chaanel ta’e, kibbaa dachii cimina hin qabne addunyaan jalqabaa ta’ee ture, kan agarsiisu akka naannoo inni keessa jiraattu hundii nuyitti cimina fi galaana isaa itti ilaalu (Sark). Piik du Midi Pireenii Faransaay, bakka obserbatoorii seenaa jiru, kan ta’e Intarnaashinaal Daak Sky Reserve bara 2013 (Pic du Midi).


• Chicago: daandiin hin nuffii, dachii hin bu’u. Dhimmii waggaa dhibba lamaa fi kuma tokkotti kan ka’e, kutaa tokko keessatti, yeroo guyyaa tokkotti, garaagarummaa lafaa fi bishaanii keessaa, 11-fakkaata bara baraan fi 6-fakkaata bara baraan. Lakkoobsi lammilee sadarkaan gadii akka hin jirree fi akka hin jirree gochuun boqonnaa 60 kan du’aaf saaxilamuu danda’a (Van Doren et al., 2021).

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, miseensonni kunniin kan hin hojjenne ta’uu isaanii ni beekna. Yoo akkan galmee kana irraa hin deebine, yaadan hojii isaanii fi yaada isaan gargaaruu irratti, gara wabii isaaniitti. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kaan duraa yoo kennitu, yaada fi akkasii waggaa tokkoofi kan jaarmiyaa tokko tokko dubbisi.

• DarkSky International (Amerikaa Kibbaa, jaarmiyaan hin-raabsinee taxxaala irraa buqqa’ee kan bara 1988). Akka kan Tucsontti ijaarame, hojiirra oolchuu pirojeektii Intarnaashinaal Daakii Seelii Meeshaa’ee kan itti gaafatamu Flagstaff, Sark fi Pic du Midi, fi skeema Daakii Addunyaa akka tarreewwanii fi waltajjii itti gaafatamuu. Kana malees, kan waliin hojjechaa jiru magaalota fi mana maree kodii ittisa.
• Flagstaff Dark Skies Coalition (Amerikaa Kibbaa, taxxaala hin qabnee fi hin-raabsine). Akka ta’e bara 2000, kan qophaa’e yoo ta’u, yeroo 2001 akka hojiitti galchuu fi “Flagstaff Solution” akka hiriirawwan biroos itti fayyadaman taasiseera.
• ANPCEN (Fransii, Aadaa fi Aada Naannoof Akkam Ta’e) Akkasumas, kan kaampii gaggeesse kan Faransaay’n fi “Villes et Villages étoilés” label: gara September 2025, magaalota fi magaalaalee 1,062 irratti kan raawwatamu ta’ee ture, miidhaa ykn nuura isaaniitti.
• CPRE, dhaabbileen gargaarsa naannoo (England, dhaabbata gargaarsaa 1089685). Kanneen kunniin kan baraaruuf Star Count jedhamuu taasisa, yeroon namoota duuda-duubaan ittii xiqqaatu, fi mappii mul’ina nuuraafi samaa cirra ta’e akka maxxansu Ingiliiz keessatti akka gargaaruuf.

Maal akka gargaartu

• Dhiifnee waan hin barbaadne, kan akka lafee fi lafee guyyaa.
• Guyyaa’a fi galchi nuura alaa hunda kan qabdu; bulbii 3000 K ykn gadii ta’an xumure.
• Guyyaatti tarreessii akka nuffiin keessaa bahe.
• Hoo’i waliinii haala nuurawwan miidhagsan, akkasumas furmaata hojiirra oolchuu.
• Qabsoo mana maree fi galteewwan naannoof akka ittisa, qilleensaa, fi iftoomii fi akka mallattoolee boodaa yeroo daawwachuu hin qabne.
• Dachii fiigicha eeggata: baraa fi bara-galmee, lafee hin barbaachisu ijaarsa guddaa keessatti guyyaatti dhiqu.
• Kutaa’i jilbiiwwan waliin Galaana Haadha fi bituu qabxii galaana-dhabbaa akka jalqaban booraa hirmaannaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu

• DarkSky International, Pollution of light
• Falchi et al. (2016), Atlasni addunyaa haaraan ofirratti hundaa’e kan buluu, Science Advances
• Kyba et al. (2023), Saayintistoonni lammiilee gabaasa dabalataa akka itti fufuu ibsan, Science
• Loss et al. (2014), Bird-building collisions in the United States, The Condor
• The Flagstaff Solution and International Dark Sky City
• Barentine et al. (2020), Dhugumatti, kan itti fufuu ta’e yoo ta’e, yeroon kun akkasuma kan jalqabame., Journal of Quantitative Spectroscopy and Radiative Transfer 253 (free preprint)
• Reebbi Faransaay, Arrêté du 27 décembre 2018 relatif à la prévention, à la réduction et à la limitation des nuisances lumineuses
• Gooley et al. (2011), Exposure to room light before bedtime suppresses melatonin onset and shortens melatonin duration in humans, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 96
• Brainard et al. (2001), Spektraa hojii melatoninii kan namarratti raawwatamu: ibsaa fotoreceptora circadian, Journal of Neuroscience 21
• Chang et al. (2015), Guyyaa fayyadamuu eReaders-emisaayii nuyiiftuu miidhama, yeroo circadian fi guyyaa boodatti deebi’u miidhaa, PNAS 112
• Van Doren et al. (2021), Dhimma walqabatee fiigicha faallaa keessatti, PNAS 118
• ANPCEN, Villes et Villages étoilés results
• CPRE, Seera dachii
• Deetaa hojjechaa kan ka’e Komishina hojjechaa Ingliilaand fi Walaayliitti fi akka hin-ga’iin ta’uu US kan ka’e ProPublica Nonprofit Explorer
• Barnoota hedduutu galmee keenya gaazexeessitoota saayinsii keessatti ni mul’ata.