پیسبوونی ئاو و دەریا

ئاوی زەوی دابەشکەرێکی زۆر گەورەیە کانیاوەکان لە بەردەکە دەجوڵێت، خۆراک دەگەیەنێت بە دارستان و ماسی، خۆی پاک دەکاتەوە کاتێک دەجوڵێت. بۆ زۆربەی مێژووی مرۆڤایەتی ئەوە بەسە: خەڵک پاشەڕۆکانیان دەخستە ناو ڕووبارەکانەوە و سروشت شلیان دەکرد. At today’s scale, with more than eight billion people and industrial farming on every continent, dilution stopped working long ago. ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی فڕێی ده‌ده‌ین، ده‌چێت بۆ ده‌ریا.

چۆن ئاو پیس دەبێت

پیسبوون بە دوو ڕێگا دێت. هۆکاری بنەڕەتی لە پاڵپشتێکەوە دێتە دەرەوە: دەرچوونی ئاوی خواردنەوە، دەرچوونی کارگە، کانزایەک. ئاسانە بۆ دۆزینەوەیان و، بە مۆڵەت و چارەسەرکردن، ئاسانە بۆ چاککردنەوەیان. سەرچاوەی بڵاوکراوەکان لە هەموو شوێنێکەوە دێن: کوڵ و کێوی لە زەوییەکان دەچێت، نەوت و گوڵاڵەی تایر لە ڕێگاکان دەچێت، دەرمانەکانی لەناوبردنی نەخۆشیەکان لە کشتوکاڵەکان دەچێت. زۆر قورسن، چونکە هیچ پاڵنەرێکیان نییە کە بتوانێت دابخرێت.

هۆکارە سەرەکییەکانی پیسبوونی ژینگە بریتین لە:

• خۆراک نایتروجین و فۆسفۆر لە کێڵگە کشتوکاڵییەکان، کوێستانی و ئاوی خواردنەوە. لە ئاودا، ئەوان خواردنی ئەلگە دەخۆن، کە گەشە دەکەن، دەمرن و پووکێن، پێویستی ماسی بە ئۆکسجین بەکاردەهێنن.
• نەخۆش بەکتریا، ڤایرۆس و پەرەسەندەکان لە ئاوی خواردنەوە پاک نەکراو و پاشماوەی ئاژەڵەکان. ئەوان هۆکارن بۆ نەخۆشی ژەهراوی بوون، نەخۆشی شەکرە، نەخۆشی تایفەوید و نەخۆشی سکچوون.
• کیمیایی زێڕ و زیو، ئاوێنەکانی پیشەسازی، دەرمانەکان و ئەو ماددانەی کە بە ناوی کیمیایی بۆ هەتا هەتایی ناودەبرێن (PFAS) کە بە کەمی تێکدەشکێن.
• . ئاو و گەرما خاک لە شێواندنی ڕووبارەکان و ئاوی گەرم لە بنکەی وزەوە ئۆکسجین زیاتر کەم دەکاتەوە.

کێ تووشی بوو

هەمووان لە ژێر ئاوی کەسێکدا دەخۆنەوە بەپێی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، لە کەمترین حاڵەتدا 1.7 بلیۆن کەس سەرچاوەی ئاوی خواردنەوە بەکارهێنا کە بە ژەهراوی بوون لە ساڵی 2022دا، 2.2 بلیۆن هێشتا ئاوی خواردنەوەیان نەبوو ئەم باری قورسە زۆرترین کاریگەری لەسەر منداڵان هەیە: ئاوی بێهۆشکەر، پاکوخاوێنی و تەندروستی لە هۆکارە سەرەکییەکانی مردنی منداڵانی گەنجدا.

سیستمە ژینگەییەکان پارەیان پێدەدرێت کاتێک ڕووباری پڕ لە خۆراک دەچێتە دەریا، ئۆکسجین دەتوانێت زۆر کەم بێت کە ماسی و قوڕگەکان خنکان. ئەمانە شوێنی مردو ئێستا ژمارەیان دەچێتە سەدانەوە یەکێکە لە گەورەترین جۆرەکانی هەموو هاوینێک لە کەنداوی مەکسیک، کە لەلایەن میسیسیپیەوە دەخۆرێت. Around the world, the open ocean has lost oxygen as well, and low-oxygen coastal sites have multiplied since the middle of the twentieth century (Breitburg et al., 2018).

ناوچەی مردووان شوێنێکی تاوانە کە هەزاران کەسی گومانلێکراو تێدایە و هیچ ئامێرێک نییە.

ئەوەی کە بەڕاستی کاردەکات

هەواڵی خۆش ئەوەیە کە پیسبوونی ئاو یەکێکە لەو کێشەیانەی مرۆڤایەتی چارەسەری کردووە، لە هەندێک شوێندا، زۆر جار کانی تێمیس لە شاری لەندەندا لە ساڵی 1950 دا بە مردوویی بایۆلۆجی ناسێنرا، ئەمڕۆش ئاژەڵەکانی ئاو و ئەسپەکانی دەریا لەو ناوچەیەدا دەژین. ڕیین، کە جارێک ناوی ئاوی خواردنەوەی ئەوروپا بوو، دووبارە ماڵی سەلمانە. ئامرازەکان ناسراون:

1. ئاوی خواردنەوە پاکبکەرەوە. کۆکردنەوەی ئاوی پاشماوە و پاککردنەوەیان کاریگەرترین ڕێوشوێنی تەندروستی گشتییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. ئەو شوێنانەی کە کارگەی پاککردنەوە دروست دەکرێت و دەپارێزرێت، نەخۆشیەکانی ئاو تێکدەچێت.
2. . خۆراکی کشتوکاڵ بخۆ، نه ڕووبارەکان بەکارهێنانی کوتان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، کشتوکاڵەکانی داپۆشین و دانانی دارستان و چێشتلێنەر لە دەوروبەری ڕووباریش دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو ئاوی خۆراک کەم بکەنەوە و پارەی جوتیاران بۆ کوتان بپارێزن.
3. هێڵن، چاودێری بکەن، بڵاوی بکەنەوە. لابردنی پیشەسازی کاتێک ڕوودەدات کە ڕێگری لە ڕێگرییەکان دەکرێت، چاودێری بەردەوام دەبێت و ئەنجامەکان ئاشکرا دەبن. شەفافیەت کاردەکات چونکە کەس نایەوێت ناوی لەسەر نەخشە بێت.
4. گەڕانەوەی زەوی وێرانکراوەکان کێڵگە ئاوییەکان پاڵاوگەی ئاوی ئەم هەسارەن، کە بەبێ پارە نایترۆجین کۆدەکەنەوە و دەیبەن.
5. پیسبوونی نرخ. بڕی باج بۆ ئاوی پاشماوە و پارەدان بە جوتیاران بۆ بەکارهێنانی ئاوی پاک، ئاوی پاک دەگۆڕێت بۆ شتێک کە بازاڕ پاداشتی دەداتەوە.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

• هەرگیز نەیدەشاردەوە. دەرمان، جل و بەرگی پاک، چەوری و مادە کیمیاییەکان لە توشاوی یان ئاوی خواردندا نابێت. دەرمانەکانی کۆن بگەڕێنەوە بۆ نەخۆشخانە.
• لە ماڵەوە خۆراک و دەرمان بەکاربهێنەهیچکات پێش بارانیش کێڵگەیەکی گوڵزار پێویستی بە بڕێکی زۆر کەمتر هەیە لە ئەو پارەیەی کە بۆی دیاری کراوە.
• ئاوی خواردنەوە پاکبکەرەوە. ئاوی چۆمی شەقامەکان بە گشتی ڕاستەوخۆ دەچێتە نزیکترین ڕووباری، بێ ئەوەی چارەسەر بکرێت. هیچ کات بەنزین، ڕەنگ و سافون بۆ شلی ئۆتۆمبێل نابێت بچنە ناوەوە.
• .بەڕێوەبەری ئەگەر تۆ خاوەنی کێڵگەیەکی نزیک ئاو بیت، ئەوا بە درێژایی ڕووباری دەریاچەیەکە رووەکێکی نیشتەجێ لەوێ هەیە کە ئاوی خواردنەوەکان دەشارێتەوە پێش ئەوەی بگاتە ئەوێ.
• پرسیاری ناوخۆیی بکە. ڕاپۆرتە باڵایەکانی خزمەتگوزاری ئاوەکەت بدۆزەوە و زانیارییەکانی دەرچوونی ئاوی بەنداوەکان لە ناوچەکەت. لە نوێنەرەکانت بپرسە کە چەند جار ئاوی خواردنەوە پیسەکە بە شێوەیەکی ناچالاک دەردەچێت، وە پلانی چی هەیە بۆ ڕاگرتنی ئەوە.
• پشتگیری ئەو جوتیارانەش بکەن کە ئاو دەپارێزنلە بازاڕەکان بپرسن کە خواردنەکەیان لە کوێەوە دێت
• بەشداری لە هەوڵەکە بکە. ئەم ڕوونکردنەوەیە وەرگێڕە یان یارمەتی نەخشەسازی دانە ناوخۆییەکان بدە لەڕێگەی پەڕەی بەشدارییەکان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر

• ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، پەڕەی زانیاری ئاوی خواردنەوە (2023)
• ئاوی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشکەوتن لە چارەسەرکردنی ئاوی پاشماوە، نوێکردنەوەی 2024
• Diaz and Rosenberg (2008), Spreading dead zones and consequences for marine ecosystems, Science 321
• بریتبۆرگ و هاوبەشەکانی (2018)، کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە ئاوەکانی دەریای جیهانی و بەنداوەکان، زانست 359
• ئەمریکا EPA, توندوتیژیی خۆراک
• ئاوی نەتەوە یەکگرتووەکان، چالاکیی ئاو و ئاوی پاشماوە