پیسبوونی ئاو و دەریا

ئاوی زەوی دابەشکەرێکی زۆر گەورەیە کانیاوەکان لە بەردەکە دەجوڵێت، خۆراک دەگەیەنێت بە دارستان و ماسی، خۆی پاک دەکاتەوە کاتێک دەجوڵێت. بۆ زۆربەی مێژووی مرۆڤایەتی ئەوە بەسە: خەڵک پاشەڕۆکانیان دەخستە ناو ڕووبارەکانەوە و سروشت شلیان دەکرد. At today’s scale, with more than eight billion people and industrial farming on every continent, dilution stopped working long ago. ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی فڕێی ده‌ده‌ین، ده‌چێت بۆ ده‌ریا.

چۆن ئاو پیس دەبێت

پیسبوون بە دوو ڕێگا دێت. هۆکاری بنەڕەتی لە پاڵپشتێکەوە دێتە دەرەوە: دەرچوونی ئاوی خواردنەوە، دەرچوونی کارگە، کانزایەک. ئاسانە بۆ دۆزینەوەیان و، بە مۆڵەت و چارەسەرکردن، ئاسانە بۆ چاککردنەوەیان. سەرچاوەی بڵاوکراوەکان لە هەموو شوێنێکەوە دێن: کوڵ و کێوی لە زەوییەکان دەچێت، نەوت و گوڵاڵەی تایر لە ڕێگاکان دەچێت، دەرمانەکانی لەناوبردنی نەخۆشیەکان لە کشتوکاڵەکان دەچێت. زۆر قورسن، چونکە هیچ پاڵنەرێکیان نییە کە بتوانێت دابخرێت.

هۆکارە سەرەکییەکانی پیسبوونی ژینگە بریتین لە:

• خۆراک نایتروجین و فۆسفۆر لە کێڵگە کشتوکاڵییەکان، کوێستانی و ئاوی خواردنەوە. لە ئاودا، ئەوان خواردنی ئەلگە دەخۆن، کە گەشە دەکەن، دەمرن و پووکێن، پێویستی ماسی بە ئۆکسجین بەکاردەهێنن.
• نەخۆش بەکتریا، ڤایرۆس و پەرەسەندەکان لە ئاوی خواردنەوە پاک نەکراو و پاشماوەی ئاژەڵەکان. ئەوان هۆکارن بۆ نەخۆشی ژەهراوی بوون، نەخۆشی شەکرە، نەخۆشی تایفەوید و نەخۆشی سکچوون.
• کیمیایی زێڕ و زیو، ئاوێنەکانی پیشەسازی، دەرمانەکان و ئەو ماددانەی کە بە ناوی کیمیایی بۆ هەتا هەتایی ناودەبرێن (PFAS) کە بە کەمی تێکدەشکێن.
• . ئاو و گەرما خاک لە شێواندنی ڕووبارەکان و ئاوی گەرم لە بنکەی وزەوە ئۆکسجین زیاتر کەم دەکاتەوە.

کێ تووشی بوو

هەمووان لە ژێر ئاوی کەسێکدا دەخۆنەوە بەپێی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، لە کەمترین حاڵەتدا 1.7 بلیۆن کەس سەرچاوەی ئاوی خواردنەوە بەکارهێنا کە بە ژەهراوی بوون لە ساڵی 2022دا، 2.2 بلیۆن هێشتا ئاوی خواردنەوەیان نەبوو ئەم باری قورسە زۆرترین کاریگەری لەسەر منداڵان هەیە: ئاوی بێهۆشکەر، پاکوخاوێنی و تەندروستی لە هۆکارە سەرەکییەکانی مردنی منداڵانی گەنجدا.

لە پشت ئەو ژمارەکانەوە تەندروستییە. لە ساڵی 2022دا، ٪57ی دانیشتوانی جیهان بەکارهێنانی توشاوی بە ئاسایش بەڕێوەدەبەن. زیاتر لە 1.5 billion هیچ خزمەتگوزاری تەندروستی بنەڕەتییان نەبوو، و 419 million هێشتاش بەئاشکرا ڕیخۆڵە دەکەن، لە ناو ئاوی شەقامەکان، لە پشت درەختەکان یان ڕاستەوخۆ بەرەو ڕووبارەکان و کاناڵەکان. لە 2020، لە سەدا 44 ئاوی ماڵان بەبێ چارەسەرکردنی پارێزراو دەرچووە (WHO, 2024). ئەو شوێنەی کە هیچ ئاوی خواردنەوە نییە، ڕووبارەکە دەبێتە یەک.

سیستمە ژینگەییەکان پارەیان پێدەدرێت کاتێک ڕووباری پڕ لە خۆراک دەچێتە دەریا، ئۆکسجین دەتوانێت زۆر کەم بێت کە ماسی و قوڕگەکان خنکان. ئەمانە شوێنی مردو ئێستا ژمارەیان دەچێتە سەدانەوە یەکێکە لە گەورەترین جۆرەکانی هەموو هاوینێک لە کەنداوی مەکسیک، کە لەلایەن میسیسیپیەوە دەخۆرێت. Around the world, the open ocean has lost oxygen as well, and low-oxygen coastal sites have multiplied since the middle of the twentieth century (Breitburg et al., 2018).

ناوچەی مردووان شوێنێکی تاوانە کە هەزاران کەسی گومانلێکراو تێدایە و هیچ ئامێرێک نییە.

ئەو ڕووبارانەی کە زۆرترین ئاویان تێدایە

چەند ڕووبارێک لە یەک کاتدا هەموو کێشەکە نیشان دەدەن: ئاوی خواردنەوە، پاشەڕۆکانی کارگە و پلاستیک، هەموویان لە هەمان ئاودان، لە شارەکاندا کە خێراتر گەشەیان کردوە لە پاڵ بەنداوەکان، کۆڵانەکان و دامەزراوە پاککەرەوەکان. ناویان لێنان هیچ گوناهێکی تێدا نییە ئه‌وانه‌ی له‌ نزیک ئه‌م ڕووبارانه‌ ده‌ژین، یه‌که‌م که‌سه‌کانن که تووشی زیان ده‌بن و زۆربه‌یان زۆرترین کارده‌که‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و ئاوانه‌ بگێڕنه‌وه‌.

ئاوی خواردنەوە و ژیانی ڕۆژانەی

. پاسیگ لە شاری مانیلا دەچێت، کە زیاتر لە 13 ملیۆن کەسی تێدا دەژین. زۆربەی پاشەڕۆ و ئاوی خواردنەوەی شارەکە لە ڕێگای ڕووباری بچوک و کاناڵەکانەوە دەگاتە ئەو شوێنانەی کە ماڵیان نییە و هیچ پەیوەندییەکیان بە بەنداوی خواردنەوە ئاوییەکانەوە نیە و کۆکردنەوەی ئاسایی ئاوی خواردنەوە ئاوییەکانیش نییە. کاتێک بارانەکانی مووسۆن دێن، هەموو شتێک لەسەر زەوی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەشۆردرێت. هەمان شێواز دووبارە دەبێتەوە لە درێژایی کلانگ لە کوالالامپور، وڵهاس و میتی لە مۆمبای، و سەدان ڕووباری شارە بچوکەکان لە ناوچەکانی گەرم.

کارگە: چێشتخانە و ڕەنگە

لە داکا، کارگەی جل و بەرگی هازارباغ ڕۆژانە نزیکەی 21,600 cubic metres ئاوی پاشماوەی نەگۆڕاوی دەرهێنا کە پڕ بوو لە کرۆمیوم، سووتەمەنی و ئامێنیۆم، بۆ ناو کاناڵەکانی ئاوی پاشماوەی Buriganga (Human Rights Watch, 2012). کرێکاران، کە زۆربەیان منداڵن، و دراوسێکان یەکەمجار کاریگەرییەکانی تەندروستیان لەسەر بوو؛ پێڵاوەکان و کیسەکانیش لە هەموو جیهاندا فرۆشرا.

لە جاڤا، سیتارۆم سەرچاوەی سەرەکی ئاوی خواردنەوە و ئاوی باراناوی بۆ جاوا ڕۆژئاوایە. لێکۆڵینەوەیەکی 2025 ڕاپۆرت دەکات کە ڕووبارەکە نزیکەی 35.5 tonnes of human waste every day لە 2017 و نزیکەی 90 percent of the 3,236 textile factories لە درێژاییدا چارەسەری ئاوی پیس نەبووە، بۆیە ڕەنگەکان و کیمیاییەکان ڕاستەوخۆ چوونەتە ناو ئاوەوە (Marselina et al., 2025). لە ساڵی 2018دا، ئیندونیزیا پرۆگرامێکی نەتەوەیی بۆ چاککردنەوەی ئاوی ڕووباری سیتارۆم دەستی پێکرد کە حکومەتی نەتەوەیی و ناوخۆیی، هێزی سەربازی، بازرگانی و کۆمەڵگە کۆدەکاتەوە.

. گانگی بۆ سەدان ملیۆن کەس پیرۆزە و ئاوی زۆریش دەبەخشێت بە بەشێکی زۆر لە هیندستان و بەنگلادیش لە درێژایی ڕێگاکە، پیشەسازی وەک کارگەی جل و بەرگی ڕەش و بەرهەمهێنانی ئاوی خواردنەوە پاشماوەکانیان زیاد دەکەن بۆ ئاوی ژێرزەمینی شارەکانی گەشەی خێرا. پرۆگرامی نامامی گانگی هیندستان کە لە ساڵی 2014 دەستی پێکرد، دامەزراوەی پاککردنەوەی ئاوی خواردنەوە و چاودێریکردن دروست دەکات لە دەوروبەری ڕووباری گانگی و بەنداوەکانی.رێکخراوی نیشتمانیی بۆ پاککردنەوەی گانگا).

پلازما

پلاستیک دیارترین جۆری ئەم پیسکەرانەن ، وە ئێستا دەتوانین بە پێی ڕووباریش دابەشیان بکەین دوو توێژینەوە سەرەکییەکە مۆدێلی کۆمپیوتەریان بەکارهێنا، کە لە بەرامبەر پێوانەکردنی زەویدا تاقیکرانەوە، بۆ ئەوەی بزانرێت چەند پلەستیکێک هەر ڕووبارێک دەگەیەنێتە دەریا:

• .. و… (2017)](https://doi.org/10.1038/ncomms15611) پێشبینیکراو 1.15 بۆ 2.41 ملیۆن تەن لە ساڵێکدا لە هەموو ڕووبارەکانەوە، لەگەڵ 20 ڕووباری سەرەوە کە دوو سێی باریان هەیە، بە پێشەنگایەتی یانگتس ، گانگی و شی
• .. و… (2017)](https://doi.org/10.1021/acs.est.7b02368) زیاتر چووە پێش، پێشنیاری ئەوە کرد کە تەنها 10 ڕووبار لە % 88 بۆ % 95 ئاو دەبەن لە کۆی کێشی جیهاندا ئەم “دە ڕووبار”ە بە فراوانی بڵاوبۆوە، بەڵام نووسەران خۆیان ئاگاداریان کردۆتەوە لە ناڕوونییەکی زۆر و کارێکی نوێ پشتگیری ناکات.
• .. و… (2021)](https://doi.org/10.1126/sciadv.aaz5803) پاشماوەی شوێنێک کە لێی دەنرێت بۆ نزیکترین ڕووبار و بەرەو دەریا، بە گوێرەی باران بارین، بەکارهێنانی زەوی و دووریی. ئەوان بۆیان دەرکەوت کە more than 1,000 rivers carry 80 percent لە ڕووباری پلاستیک بەرەو دەریا، 0.8 to 2.7 million tonnes a year بەگشتی، و ئەو ڕوبارانەی کە لە شارە گەورەکانەوە دێن لە خراپترینەکانن.

ڕێژەی

ئەمانە دە ئاوی ڕووبارین کە بەرزترین ڕێژەی پلاستیکیان تێدایە لە مۆدێلی نوێدا ئەم ئامارانە بۆ بارودۆخی ساڵی 2015ن، کە بە نزیکترین سەد تەن دادەنرێت.

ئەم ژمارانە ڕابردوو دەخەنە ڕوو. هەردو مۆدێلەکە زانیارییەکان بۆ نزیکەی ساڵی 2015 بەکاردەهێنن، پێش ئەوەی زۆرێک لە پرۆگرامەکانی پاککردنەوەی نوێ کاریگەر بن، وە هیچ کامیان بۆ ڕووبارەکانی ئەمڕۆ دووبارە نەکراوەتەوە. بۆ نمونە، وێنەی یانگتسێ، شین و هۆانگپو ڕووباری چین دە ساڵ لەمەوبەر نیشان دەدەن، کاتێک پاککردنەوەی نیشتمانیی دەستی پێکردبوو، وە وێنەی پاسیگ پێش پرۆگرامی نوێی مانیلایە. ئەوەی دواتر ڕوویدا، ڕووبار بە ڕوبار، لە ڕووباری کە گەڕایەوە بۆ دەوروبەری جیهان خوارەوە باس کراوە.

پلە	ڕووبار	وڵاتی	بەهای پلاستیک بۆ دەریا (تۆن لە ساڵێکدا)	سەرچاوە
1	پاسیگ	فیلیپین	62,600	.. و… 2021
2	تۆلاهان	فیلیپین	13,500	.. و… 2021
3	چاو	هیندستان	13,400	.. و… 2021
4	دەنگی	مالازیا	12,800	.. و… 2021
5	میکاوایان	فیلیپین	12,400	.. و… 2021
6	پامپانگ	فیلیپین	9,300	.. و… 2021
7	یەمەن	فیلیپین	7,100	.. و… 2021
8	گانگی	هیندستان و بەنگلادیش	6,200	.. و… 2021
9	ریۆ گراندێ دی میندانۆی	فیلیپین	5,300	.. و… 2021
10	ئاگنۆ	فیلیپین	4,600	.. و… 2021

مۆدێلی کۆن لە جیاتی ئەوە بەنداوی گەورەکانی ڕووباری بە ڕێزەوە دادەنێت، لەگەڵ چەند ئاستێک بۆ هەریەک:

پلە	ڕووبار	وڵاتی	بەشی ناوەڕاست	بازنەکان	سەرچاوە
1	یانگتسێ	چین	333,000	310,000 بۆ 480,000	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
2	گانگی	هیندستان و بەنگلادیش	115,000	105000 بۆ 172000	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
3	زای	چین	73,900	64,600 بۆ 114,000	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
4	هاوانگپو	چین	40,800	33500 بۆ 67300	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
5	بەستەری دەرەکی	نێجیریا و کامیرۆن	40,300	33800 بۆ 65000	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
6	برینت	ئیندۆنزی	38,900	32,300 بۆ 63,700	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
7	ئامازون	برازیل، پێرۆ، کولۆمبیا و ئیکۆادۆر	38,900	32,200 بۆ 63,800	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
8	پاسیگ	فیلیپین	38,800	32,100 بۆ 63,700	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
9	ئیراوادی	میانمارە	35,300	29,700 بۆ 56,900	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ
10	بەتەنها	ئیندۆنزی	32,500	26,500 بۆ 54,100	2017.  ماڵپەڕی فەرهەنگ

ئەم ژمارەیانە چەند دڵنیان؟ زۆر نا، وە گرنگە ئەوە بڵێم. هەردووکیان نمونەن: هیچ کەسێک پلەستیکی کە لە هەزاران دەریاچەدا ماوەتەوە، نەزاناوە. Meijer’s own global total spans a factor of more than three, and the authors describe their model as accurate to within about a factor of ten when compared with field measurements; پاسیگ لەسەر لاپەڕەی ئەو بەندەیە دانیشتوە هەردو مۆدێلەکەش لەبارەی ڕووباری دیاریکراوەوە ناکۆکیان هەیە. لە مۆدێلی کۆندا، گەنج لە 115,000 تۆن لە ساڵێکدا دادەبەزێت بۆ نزیکەی 6,200 لە دەمی سەرەکیدا لە مۆدێلی نوێدا، چونکە مۆدێلی نوێ پلەستیک دەدات کە دوور لە ناوەوە دێتە دەرەوە و ئەگەرێکی زۆر کەمی هەیە بگاتە دەریا: زۆربەی ئەوانە لەسەر ڕووباری دەگرن، لە پشت بەردەکان و لە پاشماوەکاندا لە ڕێگادا. ڕووباری تر کە زۆرجار ناویان لە گفتوگۆ گشتیەکاندا هاتووە، وەک چاۆ فرایا لە بانکۆک، کیلانی لە کولۆمبۆ و میتی لە مۆمبای، هەروەها لە لیستی 50 گەورەترین دەرهێنەری گازدا دەردەکەون. ئەوەی کە هەردوو توێژینەوەکە لەسەری ڕێککەوتن، ئەو شێوازەیە: زۆربەی پلاستیکەکانی ڕووبار لە شوێنێکەوە دێن کە پاشەڕۆ کۆ ناکرێتەوە، لەو شوێنانەی خەڵک نزیک ڕووبارەکان دەژین و بارانێکی زۆر ڕووی زەوی دەشۆرێتەوە.

ڕووباری کە گەڕایەوە بۆ سەرتاسەری جیهان

. ڕووبارەکان لە ژمارەکانی سەرەوە هۆکارێکی لەدەستچوو نین ڕووبارەکان کە لە ناو چوون، دووبارە هێناونەتەوە بۆ چوار قارەمان لە وڵاتانی دەوڵەمەند و هەژارتردا ، لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتێکی زۆر جیاوازدا هیچ کامیان پاک و خاوێن نه‌بوون، به‌هۆی دروستکردنی شتێکه‌وه‌ یان به‌هۆی یاسایەکه‌وه‌. هەر حاڵەتێک لە خوارەوە وەڵامی هەمان چوار پرسیار دەداتەوە: چی خراپ بوو، چی کراوە، چی پێوراوە و چی هێشتا چارەسەر نەکراوە. ئەوانە بە شێوەیەکی نزیک لیست کراون بەو ڕێبازەی کە پاککردنەوەی سەرەکی دەستی پێکرد.

تەیمس، لەندەن

چی خراپ بوو بەنداوەکانی لەندەن و کارەکانی چارەسەرکردن نەیانتوانی لەگەڵ گەشەی شارەکەدا بوەستن. لە ساڵی 1950دا، ئۆکسجینی زۆر کەم مابووەوە لە بەشێکی ئاوی بەنداوی تیمز کە لە ساڵی 1957دا بە مردنی زیندەوەری ناسێنرا. ئاوی باران لە ڕێگەی کاناڵەکانی ویکتوریاوە دەچێتە ناو ڕووباری و کاتێکیش بارانێکی زۆر دەبارێت، ئاوەکە دەڕوات بۆ ناو ڕووباری.

چی کراوە. پاککردنەوەی ئاوی ڕووباری لە ساڵی 1960 دەستی پێکرد.BBC، 2001). لە ساڵی 2014 دا ئاوی تەیمس پێنج کارگەی پاککردنەوە تەواو کرد، لە بەکتۆن، کرۆسنس، ریڤەرساید، لۆنگ ریچ و مۆگدەن. لە ساڵی 2016دا تونێلێکی 7 کیلۆمەتری لی دەستیکرد بە کۆکردنەوەی زیاتر لە 5 ملیۆن تۆن ئاوی پیس کە لە گەورەترین ڕووباری جیهانەوە دەڕژا. The 25 km Thames Tideway Tunnel, a £4.6 billion project paid for through Thames Water customers’ bills, now links to it, so that the system can store 1.6 million cubic metres of storm sewage; it has been fully connected and working since February 2025, and is expected to cut spills into the tidal river from more than fifty in a typical year to about five (Thames Water; Tideway).

What was measured. یەکەم ماسی سالۆمۆن لە 1974دا گەڕایەوە، و بە 2001یشەوە ڕووباری پشتگیری 115 جۆری ماسی کرد (BBC, 2001). The Zoological Society of London’s 2026 health check found dissolved oxygen rising over the long term from 2007 to 2024 and phosphorus falling since the 1990s; seahorses, eels, seals and even small sharks now live in the estuary (ZSL, 2026).

هێشتا چارەسەر نەکراوە ئەویش لە ئەنجامی پشکنینی تەندروستیدا دەرکەوت کە نیترات هێشتا بەرز دەبێتەوە لە ئاوی خواردنەوە پاکەکان و کەمبوونەوەی بچوک لە جۆرەکانی ماسیدا لە سەرەتای ساڵانی 1990 دا کە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاتر هەیە. لە سەرووی ڕووباری تونێلەکە، ئاوی تەیمس کە تێیدا دەڕۆیشت و کارەکانی پاککردنەوە بۆ 298,081 کاتژمێر لە 2024، لە 196,414 بۆ 2023، بەپێی لێکۆڵینەوەیەکی زانیاری چاودێری کۆمپانیاکان (The Guardian, 2025). لە سەرانسەری ئینگلیز، ئاوی باراناوی بە ڕێژەی 35٪ دابەزیوە لە 2025، کە ئاژانسی ژینگە دەڵێت بەهۆی ساڵێکی وشکەوە بووە (Environment Agency, 2026).

کێیاهۆگا، کلیڤلاند و یاسای ئاوی پاکی ئەمریکا

What went wrong. On 22 June 1969 a spark from a passing train set fire to an oil slick on the Cuyahoga. ئەمە یەکەم جار نەبووە: بەشی ئاوی خواردنەوە لە ناوچەکە پێش ساڵی 1969 13 ئاگریان لە ڕووباری (نەورۆز). لە ساڵی 1970 زیاتر لە 9 ملیار گالۆنی ئاوی خواردنەوە و ئاوی باران لە ساڵێکدا لە ژێرزەمینەکانی ئەو ناوچەیە دەچنە ناو ڕووباری ئیری و دەریاچەی ئیرینەورۆز).

چی کراوە. دەنگدەرانی کلیڤلاند پێشتر بڕی 100 ملیۆن دۆلاریان بۆ پاککردنەوەی ڕێگاکانی ئاوی شاری دیاری کردبوو، و شارەوانیش هەواڵنەرە بیانییەکان برد بۆ ڕووباری کلێڤلاند و شایەتیان دا لە کۆنگرەدا.2019.  ماڵپەڕی). لە ساڵی 1972 کۆنگرەکە یاسای ئاوی پاکی پەسەند کرد، کە ڕێگری دەکرد لە بڵاوبوونەوەی پیسیی لە ناو ئاوەکانی ئەمریکادا بەبێ مۆڵەت و پارەی بۆ دامەزراوە تازەکان دابین دەکرد.پەڕەی پێشەوەی). لە ساڵی 1987دا ڕووباری گرنتس ناوی “ئەندازەی مەترسی دەریاچە گەورەکان”ی لێنرا کە نۆ کێشەی رەسمی تێدایە بۆ چارەسەرکردنیان. لە ساڵی 2011ەوە پرۆژەی دەریاچەی پاک، کە 3 بلیۆن دۆلار و 25 ساڵە لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیەکاندا ڕێککەوتوون، تونێلەکان دروست دەکەن و شوێنی بۆ دەنێرن تاوەکو ئاوی باراناوی کەمبکاتەوە لە نزیکەی 4.5 بلیۆن گالۆنە لە ساڵێکدا بۆ 494 ملیۆن لە ساڵی 2036دا (NEORSD).

چی پێوراوە. بڕی ئاوی زیاد لە پێویست تا ساڵی 2000 بە نیوەی کەمبۆوە. لە مانگی دسمبری ساڵی 2025، 76 لە 78 پڕۆژەی پرۆژەی دەریاچەی پاک تەواو کراون یان لەڕێگەیەوە ساڵانە 2 ملیار گالۆن ئاوی زیادە دوورخرانەوە. ماسی گەڕایەوە: زیاتر لە 60 جۆر لە ڕووباری دۆزرانەوە تا ساڵی 2014 (NEORSD). EPA لە نۆ کێشەی رەسمیدا پێنجیان لابردوە: دەرکەوتنی خراپ (2017)، سنووردارکردنی خواردنی ماسی (2019)، تەختە (2021)، شێرپەنجەی ماسی (2023) و داخستنی شەقامەکان (2024).پەڕەی پێشەوەی).

هێشتا چارەسەر نەکراوە چوار کێشە ماون: ژمارەی ماسی و زیندەوەری بێ ماڵات، ژیان لەسەر بەنداوی ڕووبارەکە، داڕمانی کاناڵی گواستنەوەی ئاو و لەدەستدانی ژینگەی ماسی. لە پشت بەنداوی گۆرگ، کە لە 1911 دروست کراوە، نزیکەی 865,000 مەتر سێجای پاشماوەی پیسکراو پاک دەکرێتەوە لە 2025 پێش ئەوەی بەنداوەکە بخرێتە دەرەوە (US EPA).

یارا، ملبورن

چی خراپ بوو پێش ئەوەی ئاوی خواردنەوەی ملبورن بخرێتە ناو مزگەوتی چارەسەرکردن لە وێربی لە ساڵی 1897، یارا وەک یەکێک لە پیسترین ڕووبارەکانی جیهان ناسێنراوە.ئاوی ملبورن). کاتێک شارەکە گەورە بوو، کێڵگەکان، شەقامەکان و ئاوی بارانی ئاوی باراناوی زیاتر کرد.

چی کراوە. یەکەم جار ئاوی خواردنەوە و ڕووباریش زۆر باشتر بووە لە ساڵانی 1970 و 1980 (هەمان سەرچاوە). لە ساڵی 2017، ویکتوریا یاسای پاراستنی ڕووباری یارا (ویلیپ-جین بیرارانگ مورۆن)ی پەسەند کرد، یاسایەک کە ڕووبارەکە وەک یەک زیندوو و پێکهاتەیەکی سروشتی مامەڵەی لەگەڵدا دەکات، وە کۆنسوڵخانەی بیرارانگی دامەزراند بۆ ڕاوێژکردن لەسەر ئەوە (یاسای ڤیکتۆریا).

چی پێواژۆ کرابوو یارا سەروو نزیکەی لە %70 ئاوی خواردنەوەی مەلبۆرنی دابین دەکاتئاوی ملبورن). لە مانگی دسمبری ساڵی 2013ەوە ئاژانسی ژینگەپارێزیی وڵاتی بەکتریا تاقیکردووەتەوە لە چوار شوێنی بەناوبانگیدا و پێشبینی ئاوهەڵاتنیان بۆ بڵاوکردۆتەوە (EPA Victoria).

هێشتا چارەسەر نەکراوە دۆخی ئاو هێشتا خراپتر دەبێت بەهۆی کشتوکاڵ، گەشەپێدانی شارستانی و ئاوی باران (ئاوەکانی ملبورن). دوو شوێنی پێشبینیکراو، کەو و شوێنی هەڵاتن، هەمیشە وەک شوێنێکی خراپ بۆ ئاوهەڵگرتن پیشان دەدرێن (EPA Victoria).

بەنداوی میناماتا، ژاپۆن

چی خراپ بوو بۆ چەند ساڵێک کارگەی کیمیایی کە لەلایەن کۆمپانیای چیسۆوە بەڕێوە دەبرا میتایل مێرکۆری دەرهێنا، کە بەرهەمێکی خوارەوەی دروستکردنی ئەسیتالدیهید بوو لە بەنداوی میناماتادا. ئه‌و ئاوه‌ی که ئێمه ده‌مانبه‌خشی، ماسیه‌کان و خه‌ڵکی زۆرو ماڵاته‌کانیش لێیان ده‌خوارد. ژەهراوی بوون بە شێوەیەکی رەسمی وەک نەخۆشی لە ساڵی 1956 ناسێنرا. لە مانگی مەی ساڵی 1968 کارگەکە پرۆسەیەکە ڕاگرت، وە حکومەتیش هۆکارەکەی ئەو مانگەی راگەیاند (وەزارەتی ژینگەی ژاپۆن).

چی کراوە. لە ساڵی 1974 تۆڕە ئاوییەکان لە دەریاچەکە درێژکران بۆ ئەوەی ماسی پیسکراو نەهێڵن بچنە ناوەوە. لە ساڵی 1977 تا 1990، نزیکەی 1.5 ملیۆن مەتر سێجای ڕووباری کە زیاتر لە 25 بەشی لە ملیۆنێک ئاوی زەردیان تێدابوو، هەڵگیرا و بەند کرا بۆ 58 هێکتار لە زەوییەکی پاککراوەوە. بڕی خەرجی کارەکە نزیکەی 48 بلیۆن ین بوو، کە لە نێوانیاندا چیسۆ نزیکەی 30 بلیۆن و حکومەتی نیشتمانی و پارێزگاکان نزیکەی 9 بلیۆنیان دابین کردبوو (هەمان سەرچاوە).

چی پێوراوه‌ ئاستی مەگنیسیۆم لە حەوت جۆری ماسیدا بۆ ماوەی سێ ساڵ بەدوای یەکدا لە ژێر سنووری کاتیدا مابوونەوە، وە لە ساڵی 1997 دا سەرۆکی پارێزگاکە ڕایگەیاند کە دەریاچەکە سەلامەت بوو و تۆڕەکەش لابرا (هەمان سەرچاوە).

هێشتا چارەسەر نەکراوە لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا دەریاچەکە چاکبووەوە، بەڵام خەڵک چاک نەبوون. لە مانگی دسمبردا 2024، 3,000 کەسان بە فەرمی گومانیان لێ کرابوو کە تووشی نەخۆشی میناماتا بوون، لەوانەش ئەوانەی لە بڵاوبوونەوەی دووەمدا لە نیگاتا، و 304 کەسیان هێشتا زیندوون (National Institute for Minamata Disease). لەبارەی 11,000 کەسانی زیاتر بۆ یارمەتیدان لە ژێر ڕێککەوتنێکی سیاسیدا گەیشتوون بە 1995، زیاتر لە 48,000 داواکارییان پێشکەش کردووە لەژێر یاسای یارمەتیدانی کە لە 2009 (Ministry of the Environment of Japan)دا پەسەند کراوە، دادگاکان هێشتا بڕیاریان لەسەر داواکاریەکان دەدەن: لە 2023دا دادگای ئوساکا هەموو 128 داواکارەکانی لە یەک حاڵەتدا ناساند، لەکاتێکدا لە 2024دا دادگای کوماتۆ ڕەتی کردۆتەوە 144 چونکە کاتی دیاریکراو تێپەڕیبوو (Asahi Shimbun, 2024).

ڕووباری سینگال

چی خراپ بوو لە ساڵی 1970دا ڕووباری سینگاپور و بەنداوی کالانگ پڕ بوون لە پاشماوە، ئاوی پیس و کەشتیە بەجێهێشتراوەکان. پاشماوەی کێڵگە و باخچەی بەراز، بازاڕەکانی ناو ماڵەکان، کڕیارەکانی شەقام و ماڵان کە ئاویان نەبووە ڕاستەوخۆ دەچوونە ناو ئاوەکە.

چی کراوە. لە 27ی تشرینی دووەمی 1977دا لی کوان یو، سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتەی وڵاتی سینگاپۆر، ئامانجێکی دیاریکرد بۆ پاککردنەوەی ڕووباری سینگاپۆر لە ماوەی دە ساڵدا. لە نێوان ڕووباری بەنداوی و قەڵاینگ بەسین، هەزاران خێزانی بێ ماڵ و حاڵ نیشتەجێ کران، وە 610 مزگەوتی بەراز، نزیکەی 500 مزگەوتی برژاو، زیاتر لە 2800 بازاڕی پشتەوەی باخچە و نزیکەی 5000 کڕیاری شەقام گواسترانەوە. 800 کەشتی بارهەڵگر کە لە ڕووباری کۆبوونەوە، گواستران بۆ پاسیر پانجانگ لە ساڵی 1983. لیژنەی کتێبخانەی نەتەوەیی نرخی نزیکەی 300 ملیۆن دۆلار بۆ سنگال دیاری کردووە، کە تێچووی گواستنەوەیان نەژمارکردووە.کتێبخانەی نەتەوەیی).

چی پێوراوه‌ کاتێک کە ئەم چالاکییە کۆتایی پێهات لە ساڵی 1987، ماسی و گەڵای ئاوی دووبارە لە ڕووباری کێڵگەکەدا بڵاوبوونەوە.کتێبخانەی نەتەوەیی). بەنداوی مارینا، کە لە 2008 تەواو بوو، ئاوی ڕووباری گۆڕی بۆ ئاوی شیرین لە 2010، لەگەڵ کۆکردنەوەی 10,000 هێکتار (PUB).

هێشتا چارەسەر نەکراوە ئێمە نەمانتوانی تۆمارێکی بڵاوکراوی درێژخایەن بدۆزینەوە لەسەر چۆنیەتی ئاوی ڕووباری خۆمان. لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی 2015 ئاماژە بەوە دەکات کە بەنداوی نوێ، کە پێشتر ئاوی دەریاچەیەکی گەورە بوو، هێشتا لە کەمی ئاوی خواردندا ئازار دەچێژێت.گالێللی و هاوبەشەکانی، 2015).

میرسی، باکووری ڕۆژئاوای ئینگلیز

چی خراپ بوو دوو سەد ساڵ پیشەسازی و ئاوی پیسی ملیۆنان کەس، مێرسییان کردۆتە یەکێک لە ڕووبارەکانی ئەوروپا کە زۆرترین پیسی تێدایە، وە لە ساڵی 1985دا ناوی خرایە ناو ڕیزی ڕووباری پیسترین لە بەریتانیا (کێبڕکێی مەرسی). لە ساڵی 1970دا، درێژەی درێژی بەنداوی سەرەوەی ئۆکسجینیان نەبوو لە هاویندا، لە هەموو حاڵەتێکی ئاوهەڵکێشان (2006.  ماڵپەڕی).

چی کراوە. لە ساڵی 1985 تا 2010، 25 ساڵە کە پرۆژەی بەنداوی مەرسی بەڕێوە دەچێت و حکومەتیش، کۆمپانیای ئاو، پیشەسازی و کۆمەڵگەی تێدا کۆدەبێتەوە.کێبڕکێی مەرسی). کارەکانی چارەسەرکردنی نوێ و بەرزکردنەوەی ئاستی کارەکان و کۆنتڕۆڵی دەرچوونی پیشەسازی شوێنیان گرتەوە: لە ساڵی 2006 زیاتر لە 1 بلیۆن پاوەند خەرج کرا (Jones, 2006).

چی پێوراوه‌ باری ڕۆژانەی پیسبوونی ئۆرگانیک کە دەچێتە ناو دەریاچەی ئاوەوە لە زیاتر لە 300 تۆن لە ساڵی 1972 دا بۆ کەمێک زیاتر لە 50 تۆن لە ساڵی 2000 دا دابەزیوە.2000.  یەڵماز گونەی). کەمترین ڕێژەی ئۆکسجین کە لە بەشی سەرەوەی دەریاچەکەدا تۆمار کراوە بەرزبووەتەوە بۆ لە %48ی پڕبوونەوەی ئاو لە ساڵی 2001، لە %58ی پڕبوونەوە لە ساڵی 2002 و لە %65ی پڕبوونەوە لە ساڵی 2003. لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی 2001 بۆ یەکەمجار لە ماوەی نیو سەد ساڵدا، سمۆنێک لە ڕووباری نۆبڵ دەستگیر کرا و 26 کەسیش لە وەرزی پاییزی ساڵی 2002دا لە وولستن ڤێر دەستگیر کران.2006.  ماڵپەڕی).

هێشتا چارەسەر نەکراوە لە هاویندا، ئۆکسجین لە درێژەی کاناڵی مانچستەر کە سالۆمۆن دەبێت تێپەڕێت هێشتا زۆر کەم بوو، نزیکەی لە سەدا 20، کە ڕێگری ماسی دەکات لە ڕێگای بەرزبوونەوەیان (هەمان سەرچاوە). Researchers studying the estuary’s recovery also point to continuing concern about old pollutants passing up the food chain (Hawkins et al., 2020).

بەندەری بۆستۆن

چی خراپ بوو تاوەکو ساڵی 1990، ئاوی خواردنەوەی بوستون بە چارەسەرکردنی سەرەتایی دەگاتە بەنداوەکەی و هەموو ڕۆژێک ئاوی خواردنەوەکان دەخرێنە ناوەوە. لە ساڵی 1987دا، 84 ئاوی خواردنەوە و ئاوی بارانی تێکەڵکراو هێشتاش ئاوی خواردنەوە و ئاوی بارانی پاکنەکراویان دەرهێنا بۆ ناو برۆکسل و ڕووبارەکانی.نۆرماڵ).

چی کراوە. لە ساڵی 1985 دادگای فیدراڵی فەرمانی دا بە دەسەڵاتدارانی ئاوی نوێی ناوچەکە بۆ دروستکردنی چارەسەری گونجاو بۆ ئاوی خواردنەوە. لە ساڵی 1991دا، تەقاندنی گوڵاڵەی ناو باڵیۆزخانەی ڕاگیرا، لە ساڵی 1995ەوە کارگەی تازەی پاککردنەوە لەسەر جەلەولای دیەر کرایەوە، لە ساڵی 2000دا تونێلێکی 9.5 میلیی ئاوی پاککراوی دەریاچەی ماساشۆسێتس بۆ ئاوی قووڵی دەریای ناوەڕاست گواستەوەنۆرماڵ). پڕۆژەی بەندەری بۆستۆن نزیکەی 3.8 ملیار دۆلار تێچووی هەبووە (MWRA). پلانێکی تر بە بڕی 906 ملیۆن دۆلار 34 لە 84 ئاوی دەریاچەی داخست وە بۆ کەمکردنەوەی ئەو ئاوەی کە دەچێتە ناو ئاوەوە لە ساڵێکدا بە ڕێژەی % 88 دانراوەنۆرماڵ).

چی پێوراوە. دەسەڵاتدارانی ئاو چاودێری زیاتر لە 70 خاڵ دەکەن لە برۆکسل و ڕووبارەکانی و زانیارییەکان بڵاودەکەنەوە، وە دەوڵەت هەموو هاوینێک سەهۆڵەکان تاقی دەکاتەوە (MWRA). پلەی شارلس ریڤەر لە ساڵی 2004ەوە لە D بۆ B بەرزبووەتەوە یان باشترە.نۆرماڵلە ساڵی 2025دا هەموو دەریاچەی گەورە لە ناهانتەوە بۆ نانتاسکت زیاتر لە 80%یان بۆ ئاودانی سەلامەت تۆمارکرد، یەکەمین جارەپارێزەرانی دەریاچەکە/پارێزەرانی کەنارەکان، 2025).

Not solved yet. In a typical year the Charles River meets the bacteria standard for swimming only 48 percent of the time, and some overflows still miss their targets (MWRA, 2023). پلانی نوێکراوی زیادکردنی ئاو بۆ سەرجەم خەڵک کراوە تاوەکو 30 ی تشرینی دووەمی 2026 (شاری سۆمەرڤیل).

ڕیین

چی خراپ بوو بۆ چەند دەیەیەکە، ڕاین پاشەڕۆکانی یەکێک لە گەورەترین ناوچەکانی پیشەسازیی جیهان هەڵدەگرێت. لە 1ی تشرینی یەکەمی 1986دا، ئاگرێکی گەورە لە گواستنەوەی ساندۆز نزیک بازل گەیشتە 30 تۆن لە مادەی کوشندەوە بۆ ناو ڕووباری و سەدان کیلۆمەتر ماسی کوشت.

چی کراوە. وڵاتانی دەوروبەری ڕووباری ڕاین بە پرۆگرامی چالاکی ڕینە لە ساڵی 1987 وەڵامیان دایەوە: لەماوەی دە ساڵدا 40 مادەی کیمیایی مەترسیدار بدەنەوە و ڕووباریش تا ئەو ئاستەی پێویست پاک بکەنەوە بۆ ئەوەی سمۆنەکان بگەڕێنەوە.کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ڕەین). لە ساڵی 2000دا، کارگەیەکی پاککردنەوە دروست کرا و چاکسازی بۆ کرا، هەروەها ڕێگەی ماسی لە دەوروبەری بەنداوی گەورە کراوە، لە ئیفێزەهایم و گامبسهایم لە ساڵی 2006دا.یۆرۆی).

چی پێوراوە. زێڕ و زیوی قورس لە ڕووباری بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە لەنێوان ساڵی 1987 و 2000 (ICPR). نایترۆجینی کە لەڕێگەی ڕووباری ڕاینەوە دەچێتە دەریاکە لە زیاتر لە 443,000 تەن لە 1985 بۆ نزیکەی 272,000 تەن لە 2016 (ICPR) دابەزیوە. Salmon began swimming up from the North Sea into the River Sieg in 1990 and have bred there naturally since 1994; لە نزیک 2000، 63 جۆرەکانی ماسی گەڕانەوە، و ماسی لە ڕەین، جگە لە ئێڵ، دووبارە سەلامەت بوون بۆ خواردن (ICPR, Salmon 2020). کۆمسیۆن ئێستا لیستی 71 جۆری هەیە، لەگەڵ هەموو ماسییەک کە لە ڕابردوودا لە ڕووباری گەڕانەوە بە جگە لە ستۆرجینی ئەوروپایی (یۆرۆی).

هیچ چارەسەرێک نەکراوە. سەلمان هێشتا کەمن: ماسی کۆبلێنز 11 ماسی گەورە دەژمێرێت کە لە 2025دا دەگەڕێنەوە (ICPR counts). نزیکەی دوو سێی نایترۆجین لە ئێستادا لە جوتیارانی و سەرچاوەکانی ترەوە دێت، زێڕ و زیو لە سەرچاوەکانی دیکە هێشتا زۆر بەرزە، وە کارگە پاککەرەوەکان زۆربەی پاشماوەکانی دەرمانەکان و مایکرۆلێنتەکانی تر لانادەن؛ وڵاتان ئامانجیان ئەوەیە کە ئەمانە کەمترینیان بە ڕێژەی %30 کەم بکەنەوە تا ساڵی 2040 (یۆرۆی).

دانوب و دەریای سپی

چی خراپ بوو کێڵگە نەوتییەکان و کانزاکان و سەرچاوەکانی ئاوی خواردنەوە لە باشووری ڕۆژئاوای ئەو وڵاتەدا، بەشێکن لە سەرچاوەکانی ئاوی ئەم ناوچەیە. لە سەرەتای 1970s، ئاوی نزیکەوەی ژێر دەریاکە هەموو ساڵێک ئۆکسجینەکەی تێدەپەڕاند، و لە 1983دا ناوچەیەکی کەم ئۆکسجین نزیکەی 20,000 کیلۆمەتر چوارگۆشە (Capet et al., 2013) داپۆشیبوو.

چی کراوە. لە ساڵی 1994دا وڵاتانی بەنداوی دانوب ڕێکەوتننامەی پاراستنی ڕووباری دانوبیان ئیمزا کرد لە سوفیا، وە لە ساڵی 1998ەوە لەگەڵ یەکتر کار دەکەن لەڕێگەی کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ڕووباری دانوب، بە چاودێری هاوبەش و پلانێکی بەنداوی (پەڕگە).

چی پێواژۆ کرابوو کۆمسیۆنەکە ڕاپۆرت دەدات کە دەرچوونی نایترۆجین لە بەنداوی بە ڕێژەی نزیکەی 30٪ دابەزیوە و فۆسفۆریش بە ڕێژەی نزیکەی 50٪ لە ماوەی 15 ساڵی ڕابردووداپەڕگە). بەشی کەم ئۆکسجینی دەریای سپی سەخت کەم بوەوە، هەرچەندە لێکۆڵینەوەیەکی ورد بۆ ئەوە دەرکەوت کە چاکبوونەوەی لە کۆتاییەکانی ساڵی 1990دا بچوکترە لەوەی کە پێشتر بیری لێدەکرا، و بە گشتی لە ساڵانی 2000 دا هات.2013.  ماڵپەڕی فەرهەنگ).

Not solved yet. In the basin’s 2021 plan, only 24 percent of river length had good ecological status and 36 percent good chemical status, 624 barriers still blocked fish migration, the European sturgeon was extinct in the basin, and nutrient loads were still above those of the 1960s (ICPDR, 2021).

پاسیگ، مانیلا

چی خراپ بوو پاسیگ پاشەڕۆکانی ناوچەی گەورە و گەورەی زیاتر لە 13 ملیۆن کەسی تێدایە، وە لە ساڵی 1990 دا بە مردنی زیندەوەری ناسێنرا.2018.  هەواڵی هەولێر). ئەمە لە سەرووی لیستی مۆدێلی نوێی ڕووبارەکانەوەیە کە پلاستیک دەبەن بۆ دەریا، هەرچەندە نووسەرانی ئاماژەیان بەوەداوە کە مۆدێلەکە ڕێژەی پاسیگ زۆر بە زیادەوە دادەنێت لە بەراورد لەگەڵ پێوانەکردنەکانی ساڵی 2019 (Meijer et al., 2021).

چی کراوە. لە ساڵی 1999 تا 2019 کۆمسیۆنی چاککردنەوەی ڕووباری پاسیگ بەنداوەکان و ئاوەکانی پاککردەوە. لە ساڵی 2018دا، کاتێک یەکەم خەڵاتی ئاوی ئاسیای بەدەستهێنا، 18,719 خێزان کە لەسەر ڕووباری دەژیان نیشتەجێ کران و 17 لە 47 دەریاچەی ڕووبارەکە گەشەیان پێدرا، دەستپێکردنی تاقیکردنەوەیەکی سەرەتایی لە ئیسترۆ دی پاکۆ لە ساڵی 2010 (GMA News). ئەم کۆمسیۆنە لە ساڵی 2019 لابرا (Philstar, 2019). Since January 2024 a new programme, Pasig Bigyang Buhay Muli, has been building a riverside esplanade, whose fourth phase opened in October 2025 (ABS-CBN, 2025).

چی پێوراوه‌ ڕاپۆرتی کۆمسیۆنەکە نیشانی دەدات کە پیسبوونی ئۆرگانیکی لە ڕووباری یەرمەدا بە ڕێژەی 30.79 ملیگرام بۆ هەر لیترێک بووە لە 2009 تا 2014، بەرامبەر بە ڕێژەی 7، وە لە 23.09 لە ساڵی 2012 بەرزبووەتەوە بۆ 39.03 لە ساڵی 2014؛ ئۆکسجین بە رێژەی 2.85 ملیگرام بۆ هەر لیترێک بووە (2014.  ماڵپەڕی). لە ساڵی 2018دا، لێکۆڵینەوەیەکی دەوڵەت دەریخستووە کە لە سەدا 96ی پارەی بۆ پاککردنەوەی ڕێگاکانی ئاو بەکارهێنراوە، لەگەڵ ئەوەی لە نێوان 1 و 28%ی کارەکانی پلاندا دانراون.2018.  فەرهەنگ).

هێشتا چارەسەر نەکراوە پلە ئێمە نەمانتوانیوە بە شێوەیەکی رەسمی کێشانی ئاستی ئاوی دوای ساڵی 2014 بدۆزینەوە، بۆیە ناتوانین بڵێین ئایا ڕووباری ئێستە چاک دەبێتەوە. ئەم ڕووبارانە نیشان دەدەن کە دەتوانرێت ڕێگا بە ڕێگا بکرێت، هێشتا هەموو ڕووباریش نەگەڕاوە.

چیۆنگییچیۆن، سیئول

چی خراپ بوو لە ناوەڕاستی سیئولدا ڕووباری شین بە کانزایی و ڕێگای خێرایەکی بەرزەوە داگیر کراوە.

What was done. لە نێوان 2003 و 2005 شارەکە ڕێگای خێرا بڕی و 5.8 کیلۆمەتری ڕووباری بۆ کردەوە، بە تێچوویەکی گشتی نزیکەی 380 million US dollars (Landscape Architecture Foundation, 2011).

چی پێواژۆ کرابوو لە نێوان ساڵانی 2003 و 2008 ژمارەی جۆرەکانی ماسی لە 4 بۆ 25 زیاد کرد، باڵندەکان لە 6 بۆ 36، مێشولەکان لە 15 بۆ 192 و ڕووەکەکان لە 62 بۆ 308. هەوا لە درێژای ڕووباری 3.3 بۆ 5.9 °C گەرمترە لە ڕێگای هاوشێوەی (Landscape Architecture Foundation)، و لە 2025 سەرپەرشتیاری تۆمارکردنی 33 جۆری ماسی، زۆرترین دوای چاککردنەوەی (The Korea Herald, 2025).

Not solved yet. The stream is largely artificial: more than 48,000 tonnes of water a day are pumped into it, mostly treated water from the Han River plus groundwater, and its upkeep costs about 2.9 billion won a year (The Guardian, 2025). لە ساڵی 2011دا، کۆلیفورم بەکتریا لە ڕووباری زۆرجار ستانداردی بۆ ئاودان پێوانە کرد (The Korea Herald, 2011).

گانگا، هیندستان

چی خراپ بوو گانگا بۆ سەدان ملیۆن کەس پیرۆزە و ئاوی بۆ بەشێکی زۆری هیندستان و بەنگلادیش دابین دەکات. لە درێژایی ڕێگاکە، پیشەسازی وەک کارگەی جل و بەرگی ڕەش و بەرهەمهێنانی ئاوی خواردنەوە پاشماوەکانیان زیاد دەکەن بۆ ئاوی ژێرزەمینی شارەکانی گەشەی خێرا.

چی کراوە. پرۆگرامی نامامی گانگی هیندستان کە لە ساڵی 2014 دەستی پێکرد، دامەزراوەی پاککردنەوەی ئاوی خواردنەوە و چاودێریکردن دروست دەکات لە دەوروبەری ڕووباری گانگی و بەنداوەکانی.رێکخراوی نیشتمانیی بۆ پاککردنەوەی گانگا). بودجەی ئەو 20,000 کرۆن بوو بۆ مانگی مارس 2021 و 22,500 کرۆن بوو بۆ قۆناغێکی دووەم بۆ 2026. لە مانگی مارسدا 2026، 21,340 ملیار ڕۆپی خەرج کرا و 355 لە 524 پڕۆژە پەسەندکراوەکان تەواو کران (Press Information Bureau, 2026)، وە لە مانگی مارسدا 2025 کارگەی پاککردنەوەی ئاوی خواردنەوە کە توانای چارەسەرکردنی 3,446 ملیۆن لیتری ئاوی خواردنەوەی ڕۆژانەیان هەیە دروست کراون یان چاککرانەوە (Press Information Bureau, 2025).

What was measured. بەکتریای کۆئەندامی هەناسەدان لە شوێنە چاودێریکراوەکاندا کەم بووەتەوە، ڕاپۆرتی حکومەتیش دەڵێت: ژمارەی ناوەندیی ئاسی غەات لە واراناسی لە 2,500 بۆ 100 ملیلیتر لە 2014 دا بۆ 790 لە 2025 دا و لە گاندی غەات لە پاتنا لە 5,400 بۆ 2,200 دا، بەرامبەر سنووری ئاودانی 2,500 (Press Information Bureau, 2026).

هێشتا چارەسەر نەکراوە لە ساڵی 2025دا، ڕێژەی ئاودانی بەکتریای کۆئەندامی هەناسەدان تەنها لە هەندێک ناوچەی ئوتار پرادش، بیهار و بنگالی ڕۆژئاوادا گەیشتۆتە ئاستی پێویست، هەروەها پیسبوونی ئۆرگانیکیش زۆر بەرز بوو لە فروخابادەوە بۆ کانپور و لە میرزاپوورەوە بۆ غازیپۆر (هەمان سەرچاوە). لە کاتی ڕێوڕەسمی ماها کومب لە ساڵی 2025، یەکەم ڕاپۆرتی لیژنەی کۆنتڕۆڵی پیسبوونی ناوەندی بۆ ئەوەی ئاوەکە لە شوێنە چاودێریکراوەکاندا نەگونجاو بێت بۆ شووشتن لە چەند حاڵەتێکدا؛ دوای ئەوە ڕاپۆرتێکی نوێ لە نێوان سنوورەکاندا دا (The Hindu, 2025).

ڕووباری چین و یانگتسێ

What went wrong. لە 2015 تەنها 64.5 percent لە خاڵەکانی چاودێری نەتەوەیی چین لەسەر ڕووبارەکان و دەریاچەکان ئاوی پلەی یەکەم بۆ سێیەم هەبوو، پلە کە دەتوانرێت چارەسەر بکرێت بۆ خواردنەوە، و 8.8 percent خراپتر بوو لە پلەی پێنج، نزیکەی هیچ شتێک (Ministry of Environmental Protection, 2016). لە مانگی مارسی 2013 زیاتر لە 16,000 بەرازی مردوو لە هۆانگپو و بەنداوەکانی سەروو شەنگهایەوە هەڵگیرابوون، سەرچاوەی ئاوی شارەکە، دوای ئەوەی جوتیاران لە سەرووی ڕووبارەکەدا لاشەیان فڕێدابووە ناو ڕووبارەکەوە.پارێزەر، 2013).

چی کراوە. لە مانگی نیسانی ساڵی 2015، ئەنجومەنی دەوڵەت پلانێکی چالاکی بۆ کۆنترۆڵ و ڕێگریکردن لە پیسبوونی ئاو دەرکرد، کە بە “دە ئاو” ناسراوە، لەگەڵ ئامانجەکانی بۆ ساڵی 2020: زیاتر لە 70٪ی ئاو لە حەوت ڕووباری سەرەکیدا لە پلەی سێ یان باشتر، کارگە بچوکەکان داخست، مزگەوتەکان دوورخرانەوە لە ئاوی هەستیار و نزیکەی 95٪ی ئاوی پاشماوەی شارەکە چارەسەر کرا.2015.  ماڵپەڕی حکومەتی هەرێمی کوردستان). لە ساڵی 2016ەوە هەموو ڕووبار و دەریاچەیەک “سەرۆکی ڕووبار”ی پێدرا، بەرپرسێکی دیاریکراو کە بەرپرسیارێتی ئاوەکەیە و لەسەر ئەنجامەکان لێکۆڵینەوە دەکات (نوسینگەی گشتی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنیستی چین و ئەنجومەنی دەوڵەت، 2016؛ پشتگیریکردن لە پیسبوونی ئاو و یاساکانی کۆنتڕۆڵکردنی، مادەی 5). لە ساڵی 2018دا، لە سەدا 97.8ی پارکە پیشەسازییەکانی گەورەتر چارەسەری ئاوی پاشماوەیان هەبوو بە چاودێریکردنی ئۆنلاین، وە لە ساڵی 2019دا شارەکان 2,513 لە 2,899 “سەردە و بوێر” ی ئاوی شارستانی پاککردەوە کە ناسراون (وەزارەتی ژینگە و ژینگەیی، 2018 و 2019). A Yangtze River Protection Law, in force since March 2021, bans new chemical plants within one kilometre of the river and its tributaries (Yangtze River Protection Law), and commercial fishing in the Yangtze has been banned for ten years from 2021, with support for the fishers who stopped (Xinhua, 2026).

What was measured. بە 2025، 91.4 percent لە خاڵەکانی چاودێری نەتەوەییدا لە پلەی یەکەمەوە بۆ سێیەم و 0.6 percent خراپتر بوون لە پلەی پێنج؛ لە بەنداوی یانگتسەدا، 98.9 لە سەدی 1,016 خاڵەکان لە پلەی یەکەمەوە بۆ سێیەم (Ministry of Ecology and Environment, 2026) بوون. ژمارەی ماسی شین لە یانتز لە نزیکەی 1,249 لە سەرژمێری 2022 بۆ 1,426 بەرزبۆوە، و 351 جۆرەکانی ماسی تۆمار کراون لە بەنداوی 2021 بۆ 2025، 43 زیاتر لە پێش قەدەغەکردنی ماسی (Xinhua, 2026).

هێشتا چارەسەر نەکراوە لە ساڵی 2025دا، لە سەدا 28.4ی دەریاچە و ئاوبەندە گەورەکان هێشتا زۆر بەپەلە بەخێو کرابوون، وە گەورەترین گەشەی ئەلگە لەسەر تایو پێنج لە سەدی دەریاچەکە دەگرتەوە؛ فۆسفۆر ماوەتەوە وەک هۆکاری سەرەکی پیسبوونی ئاو لە ڕووباری یانگتسەدا (وەزارەتی ژینگە و ژینگەیی، 2026). پلەی ئاو پلەی پلاستیک دیاری ناکات: قەدەغەی قۆناغی لەسەر هەندێک لە بەکارهێنانی پلاستیک دەستی پێکرد لە 2020 (NDRC and Ministry of Ecology and Environment, 2020)، بەڵام ئێمە نەمانتوانی نرخێکی نوێ بدۆزینەوە بۆ پلەی پلاستیک کە یانتز دەیباتەوە دەریا. هەروەها تۆڕی چاودێریکردن لە 967 خاڵ لە ساڵی 2015ەوە بۆ 3,641 لە ساڵی 2021 گەشەی کرد، بۆیە ژمارەکانی سەرەتا و کۆتایی زۆر بە توندی بەراورد ناکرێت.

سینە، پاریس

چی خراپ بوو لە ساڵی 1923دا ئاوکێشان لە سینە قەدەغە کرا. ئاوی باران و ئاوی خواردنەوە لە شارەکە دەچێتە ناو ڕووباری سینا، کە بە هۆی ئەوەوە زۆربەی شارەکان ئاویان بۆ دابین دەکرێت. لە ساڵی 1970دا تەنها سێ جۆری ماسی لە ڕووباری پاریس دۆزرانەوە (France 3 / AFP, 2025).

چی کراوە. لە ساڵی 2015ەوە پلانی ئاودان زیاتر لە 1.4 ملیار یورۆ خەرج کردووە بۆ خزمەتە ئاوییەکان، چاککردنەوەی بەنداوەکان، کارگەی چارەسەرکردن و چاککردنەوەی نزیکەی 23,000 پەیوەندی ماڵی خراپ؛ یەکێک لە خزمەتە ئاوییەکانی ئۆسترلیتز بەتەنها 50,000 مەتری سێجا دەگرێتە خۆ و لە مانگی مەی 2024وە کاری لەسەر کراوە (شاری پاریس). لە ئۆڵۆمپیادا سێ تەنیشت و ماڕاتۆندا ئاوکێشان لە ڕووباری 2024 ئەنجامدرا، هەرچەندە باران بارین دواکەوتنی بۆ دروست کرد (France 24, 2024).

What was measured. On 5 July 2025 three public bathing sites opened, at Bras Marie, Grenelle and Bercy (France 24, 2025). لە 2026 ئەوان پێشوازیان کرد لە نزیکەی 120,000 ئاو خواردنەوە، 20 لە سەدا زیاتر لە 2025 (City of Paris, 2026). ئێستا لە نێوان 35 تا 40 جۆری ماسی لە دەوروبەری پاریس دەژین، بەپێی بەرپرسانی تەندروستی ناوچەکە، لەوانەش ماسی سەربەرز کە گەڕاوەتەوە (فرانس 3/ ئەف بی ئێس).

هێشتا چارەسەر نەکراوە باران هێشتا ڕێگای کۆنی ئاوی خواردنەوە دەخاتە ژێر ئاوەوە، بۆیە شوێنەکان تەنها کاتێک دەکرێتەوە کە وزەی کارەبا، ئاستی ئاو و هەوا ڕێگە پێدەدات، وە وەرزی 2026 بە هۆی هەواوە کۆتایی پێهات (شاری پاریس). گونبی هێرشبەر ئێستا لە ناو ئەو ماسییانەی کە زۆرترین دەستگیرکراون (فرانس 3/ ئەف بی ئێس).

چی هاوبەشی نێوان ئەو دوو چارەسەرە هەیە

لە لایەکەوە بۆ لای تر بخوێنەوە، چیرۆکەکان پێکەوە دەچن. زۆرجار شۆکێک خەڵک هەست بە گرنگی دەدات: ڕووباری سووتاوی، دەریاچەیەکی ژەهراوی، ئاگرێکی کیمیایی، ڕووبارێک پڕ لە بەرازە مردوەکان. پاشان یاساکان هاتنە ئاراوە لەگەڵ کاتی کۆتایی، ناوی کەسانی بەرپرسیار، پارە بۆ پڕۆپایپ و کارگەی پاککردنەوە، چاودێریکردن کە هەرکەسێک دەتوانێت چاودێری بکات. هیچ کامیان خێرا نەبوون. تەیمس زیاتر لە نیو سەدەی خایاند، کەمپینی مەرسی بۆ ماوەی 25 ساڵ بەردەوام بوو، ڕەین هێشتا چاوەڕێی ئەوە دەکات کە سمۆنەکانی زۆربن، ئەو کەسانەی لە میناماتا ژەهراوی بوون هێشتا داوای ناساندنی خۆیان دەکەن.

هێشتا هەموو پڕۆگرامێک کاریان نەکردووە، وە پێوانەکردنەکان بە ئاشکرا دەڵێن کە سەرکەوتن تۆمار دەکەن. بەڵام هەر شوێنێک کە ئاوی خواردنەوە کۆکرایەوە و چارەسەر کرا، و کارگەکان ناچار بوون پاک بکەنەوە ئەوەی دەریان دەهێنا، ڕووباریش وەڵامی دایەوە. کۆمەڵگە لە دەوری پاسیگ، سیتاروم و گانگا ئەمڕۆ دووبارە ئەوە نیشان دەدەن، یەک ڕووبار و یەک گەڕەک لە یەک کاتدا.

بۆچی ئەمە لێرە ڕوودەدات، و بۆچی کێشەیەکی ناوخۆیی نییە

لێکۆڵینەوەی میجر دوو ڕووباری بەراورد دەکات. . سیلیوونگکە لە جاکارتاوە دەڕوات، 591 کیلۆمەتری چوارگۆشە ئاوی لێ دەچێت کە کەمترە لە نیوەی ڕووبەری وڵاتەکە. ڕیێن لە ئەوروپای ڕۆژئاوادا، و ئاوی بەنداوەکەی کەمترین پاشەڕۆی پلاستیک بەرهەم دەهێنێت. به‌ڵام چه‌قی چیلیونگ له نێوان دوو به‌رددا بوو 300 تۆن لە پلاستیک ساڵێک بۆ دەریا، و ڕیین لەبارەی 3 تەن. جیاوازیەکە لە جوگرافیا و بنیاتناندایە: لە بەنداوی سیلیونگ، بە ڕێژەی 1 کیلۆمەتر لە ڕووباری 29 کیلۆمەتر لە دەریا دروست دەکرێت، وە بارانی هاوسەنگیی گەرمای لێدەدات. هیچ شتێک لەبارەی خەڵکەوە جیاواز نییە. شارەکانیان خێراتر گەشەیان کرد لە سیستمی پاشماوەکانیان

هۆکارەکانیش هاوبەشن:

• شارنشینی خێرا. شارەکانی باشوری خۆرئاوای ئاسیا، ئەفریقا و ئەمریکای لاتین سەدان ملیۆن کەسیان زیاد کردووە لە چەند دەیەی ڕابردوودا، زۆربەی کات لە شوێنە بێ یاساییەکانی سەر ڕووباری بەنداوەکان و دۆڵەکانی ئاو کە هیچ کۆگایەکی پاشماوەیان نییە، هیچ کۆکردنەوەیەک نیە و هیچ سیستمێکی فڕۆکەخانەیەکیان نییە.
• خزمەتگوزاری گەندەڵی کۆکردنەوەی پاشماوە و چارەسەرکردنیان پارەیەکی زۆری تێدەچێت کە شارەکان بە داهاتی کەمی باجەوە هەوڵ دەدەن بۆ دۆزینەوەی، ئەو کەسانەی کە پاشماوەکان کۆدەکەنەوە، زۆربەی کات کۆکەرەوەی پاشماوەی نافەرمین، زۆرجار پارەیان پێنادرێت بۆ پلاستیکێک کە هیچ نرخێکی دووبارە فرۆشتن نییە.
• بەرهەمەکان لە شوێنێکی تردا دروست کراون تەنێکی یەکجاری، چەند لایەکی و پاڵاوتەکانی بە نرخی کەم لەلایەن کۆمپانیایەکەوە دروست دەکرێت و دەفرۆشرێت کە زۆربەی کات ناوەندیان دوورە لە شوێنێک کە ڕێگایەکی بۆ بەکارهێنانی دووبارە نییە.
• بازرگانی جیهانی لە پاشماوەکاندا. بۆ چەند دەیەیەکە، وڵاتانی دەوڵەمەندتر پاشەڕۆکانی پلاستیکیان ناردۆتە دەرەوە بۆ “دوبارە بەکارهێنانەوە”. چین نزیکەی 45 percent لە پاشماوەی پلاستیکی بازرگانی جیهان لە 1992 وەرگرت تاوەکو زۆربەی هاوردەکردنی لە 2018 قەدەغە کرد؛ high-income countries exported about 70 percent of their plastic waste in 2016 to lower-income countries in East Asia and the Pacific, and about 111 million tonnes will need a new destination by 2030 (Brooks et al., 2018). هەندێک لەو پاشماوەیە لە هەمان ڕووباریشدا کۆدەبێتەوە

یەک هەسارە، یەک دەریاچە

ڕووبارەکان لە سنووردا ڕاناوەستن، ئاوی دەریاش ڕاناوەستێت. بوتڵیەك كە لە دەریای مانیلا جێدەهێڵێت دەتوانێت بگاتە بەشی ناوەڕاستى باشوور، مایکرۆپلاستیکەکان لە ئاوی بەفربارینەکانی باکووری ئەمریكاوە بۆ قووڵترین خۆڵ و خاشاكەكان دۆزرانەوە. هەر بەنداوییەک ئەو بەنداوانەی تر دەگرێتە خۆ، هەر وڵاتێک ئەو شتانەش کڕین و فرۆشتنە کە پاڵاوتنەکەی کۆتایی بە ئاوەکە دێت. تەنها دەریایەکی یەکجار هەیە، ئێمە هەموومان بەشدار دەبین لە دروستکردنیدا، بۆیە هیچ شتێک نییە بە ناوی ڕووباری کەسێکی ترەوە.

ڕیڤەر لە مانیلایە، ڕووباری باشووری ئاسیایە. ئەوەی کە ئێمە دەیکەین، بە دەریا دەگەیەنین کە هەموومان پشت بە سەردا دەبەستین.

ئەوروپا بێ پلاستیک نیە

زۆر سەرسامکەرە کە تۆزقاڵبوونی ڕووبارەکان وەک کێشەیەکی شوێنی دوور و درێژ ببینرێت. . نا ڕووباری ئەوروپا پلەستیکی کەمی تێدایە بەهۆی ئەو ساڵانەی کە خەرج کراوە بۆ کۆکردنەوەی، دانیشتن و چارەسەرکردنی، بەڵام پلەستیک هێشتا لە ڕووبارەکان و دەریاچەکاندا ماوەتەوە، هەندێک لەو پاشماوەیانەی هەناردە کراون بەرەو شوێنێکی تر دەگەڕێنەوە بۆ دەریا.

• The Mediterranean is a plastic trap. It holds about 1 percent of the world’s sea water but about 7 percent of its microplastics, and more than 200 million visitors each year push marine litter up by about 40 percent in summer (WWF, 2018). لە هەموو شوێنێکدا پلاستیکێکی هەڵمژیو دۆزرایەوە کە نمونەی لێ وەرگیراوە لە سەرجەم بەنداوەکان، بە ڕێژەی بەراوردکراو لەگەڵ ئەو شوێنانەی کە لە دەریای ناوەڕاستدا پڕن لە پاشماوەی زبڵ و خاشاک، کە نزیکەی 1000 بۆ 3000 تۆنی ئاوی تێدایە.2015.  ماڵپەڕی فەرهەنگ).
• یۆنان و دورگەکانی. لێکۆڵینەوەیەک لە 80 شەقامی یۆنانیدا دەرکەوت کە پلاستیک لە سەدا 43 بۆ 51ی پاشەڕۆ پێکدەهێنێت، و ئەو شتانەی زۆرتر بەکاردێن بریتین لە دژە سیگار، قاپەکانی بوتڵەکان، تەنەکە ئاوەکان، بوتڵەکان، کەرەستەکانی پۆشینی خواردن و کیسەکان؛ یۆنان تەنها نزیکەی پێنج لەسەدی پلاستیکەکەی بەکاردەهێنێت.2018.  ماڵپەڕی فەیسبووک). لە چوار شەقامی کۆرفۆ، بە ڕێژەی نزیکەی 142 بابەتی نوێ بۆ هەر 100 میترێک هەموو 15 ڕۆژێک دەشۆردرێت، زۆربەی کات بە دەریا هەڵدەگیرێت2018.  ماڵپەڕی فەرهەنگ). لە جزیرەکانی دەریای ناوەڕاستدا، پاشەڕۆکە کە دەگاتە بەنداوەکان لە وەرزی گەشتیاریدا بەرز دەبێتەوە بۆ 4.7 جار (Grelaud و Ziveri، 2020).

• In the water and in the fish. In the Thermaic Gulf off Thessaloniki, researchers counted about 750,000 microplastic particles per square kilometre of sea surface and found microplastics in all seven fish species they tested (Kermenidou et al., 2023). بوتڵی پلاستیک کە لە ژێر دەریای ئەیجی و ئیۆنیا هەڵدەگیرێن نزیکەی 15 years بۆ ماوەیەکی زۆر نەگۆڕاون پێش ئەوەی دەست بکەن بە تێکچوون (Ioakeimidis et al., 2016).
• The great rivers of Europe. ڕاین بە ڕێژەی 890,000 microplastic particles per square kilometre لە ڕووبەرەکەیدا هەڵدەگرێت، لەگەڵ بەرزترین ئاستی 3.9 ملیۆن نزیک شارەکانی راین-روهر (Mani et al., 2015). لە دانوبی ئوسترالیادا، پلاستیکێکی هەڵمژیو ژمارەی ماسیەکانی بڕی و ڕێژەی ئاوی ڕووبارەکە نزیکەی ڕۆژانە 4.2 تەن پڵەستیک بەرەو دەریای سپی2014.  فەرهاد، عەبدولڕەحمان.).

یەکێتی ئەوروپا ئێستا چەند شتێکی پلاستیکی بەکارهێنانی یەکجاری قەدەغە دەکات و داوا لە بەرهەمهێنەران دەکات پارە بدەن بۆ پاککردنەوەی ئەوانی تر ڕێنمایی بەکارهێنانی یەکجاری پلاستیک. ئەمانە هەنگاوی باشن. بەڵام هەموو شەقامێکی پاک لە جزیرەیەکی یۆنانیدا نیشان دەدات کە پلاستیک، کاتێک دروست دەکرێت، زیاتر دەژیت لە هەر سیاسەتێک.

ئەوەی کە بەڕاستی کاردەکات

هەواڵی خۆش ئەوەیە کە پیسبوونی ئاو یەکێکە لەو کێشەیانەی مرۆڤایەتی چارەسەری کردووە، لە هەندێک شوێندا، زۆرجار وەک ڕووبارەکان نیشان دەدەن. ئامرازەکان ناسراون:

1. ئاوی خواردنەوە پاکبکەرەوە. کۆکردنەوەی ئاوی پاشماوە و پاککردنەوەیان کاریگەرترین ڕێوشوێنی تەندروستی گشتییە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. ئەو شوێنانەی کە کارگەی پاککردنەوە دروست دەکرێت و دەپارێزرێت، نەخۆشیەکانی ئاو تێکدەچێت.

2. . خۆراکی کشتوکاڵ بخۆ، نه ڕووبارەکان بەکارهێنانی کوتان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، کشتوکاڵەکانی داپۆشین و دانانی دارستان و چێشتلێنەر لە دەوروبەری ڕووباریش دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو ئاوی خۆراک کەم بکەنەوە و پارەی جوتیاران بۆ کوتان بپارێزن.

3. هێڵن، چاودێری بکەن، بڵاوی بکەنەوە. لابردنی پیشەسازی کاتێک ڕوودەدات کە ڕێگری لە ڕێگرییەکان دەکرێت، چاودێری بەردەوام دەبێت و ئەنجامەکان ئاشکرا دەبن. شەفافیەت کاردەکات چونکە کەس نایەوێت ناوی لەسەر نەخشە بێت.
4. گەڕانەوەی زەوی وێرانکراوەکان کێڵگە ئاوییەکان پاڵاوگەی ئاوی ئەم هەسارەن، کە بەبێ پارە نایترۆجین کۆدەکەنەوە و دەیبەن.
5. پیسبوونی نرخ. بڕی باج بۆ ئاوی پاشماوە و پارەدان بە جوتیاران بۆ بەکارهێنانی ئاوی پاک، ئاوی پاک دەگۆڕێت بۆ شتێک کە بازاڕ پاداشتی دەداتەوە.
6. هەموو شتەکان کۆبکەتەوە، پارە بدە بە کۆکەرەوەکان زۆربەی پلاستیکەکانی ڕووباری وەک پاشەڕۆ دەست پێ دەکەن کە کەس کۆی ناکاتەوە. کۆکردنەوەی ئاسایی لە شوێنە بێ یاسایەکان و پارەی ڕاستەقینە بۆ ئەو کەسانەی کە زبڵ هەڵدەگرن، کە زۆربەی ئەو شتەیان دەست دەکەوێت کە دووبارە بەکاردێنەوە، ڕێگری دەکەن لەوەی پلاستیک بگاتە ئاو.
7. پێش ئەوەی بچێتە دەریاکە بیگرە. بەربەست، تۆڕە و بەنداوەکانی سەر ڕووباری شارستانی بچوک و کاناڵەکان دەتوانن پاشماوەی ئاوی هەڵمژیوەکان بگرن لە نزیک ئەو شوێنەی کە دەچنە ناوەوە. ئەوان نیشانەکان چارەسەر دەکەن، نەک هۆکارەکە بەڵام لە شارە بچوکەکانی ڕووباری کە سەرکەوتوون لە ڕیزبەندیەکەدا دەتوانن گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە دروست بکەن لەکاتێکدا کۆکردنەوەیان باشتر دەبێت.

8. . دروستکاران لێپرسراو بن کاتێک بەرهەمهێنەرەکان پارە دەدەن بۆ کۆکردنەوەی ئەو شتانەی کە دەفرۆشن و پلانی پارەدانی گەڕانەوەیش پارەی دەدات بە خەڵک بۆ ئەوەی بیهێننە ناوەوە، شتی پێچراوەکان دیزاین دەکرێن بۆ بەکارهێنانی دووبارە و بەکارهێنانی دوبارە نەک بۆ ڕووباری ئاو.
9. پیشەسازی پاک، کارگە هاوبەشەکان. کارگە و پیشەسازیەکانی شینکردن دەتوانن یەک پڕۆژەی پاککردنەوەی ئاوی پاشماوە دابەش بکەن، وە کڕیارەکانی پێست و پارچەکانی پێست دەتوانن ئاوی خاوێن وەک مەرجێک بۆ هەر فەرمانێک داوا بکەن.

پڕۆژەی کە دەتوانیت پشتگیری بکەیت

حکومەتەکان لە سەرەوە باسیان کرد، بەڵام ئەوان تەنیا نین. ڕێکخراوە ناحکومییەکان پاشماوەی ڕووبارەکان دەگرن پێش ئەوەی بگاتە دەریا، ئاوەکە تاقی دەکەنەوە لەو شوێنانەی کە بەرپرسان پشکنینی بۆ ناکه‌ن، ئەو کەسانەی پیسکەرن دەبەنە دادگا و ملیۆنان خۆبەخش دەگۆڕن بە زانیاری. ئه‌وانه‌هه‌ر هه‌موویان له ڕێبازی ڕاست و دروستدان، بۆ هه‌ر یه‌کێک له‌وانه کتێبێکی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌. تکایە تەماشای ئەوە بکەن کە ئەوان چی دەکەن، ئەگەر دەتوانن بە ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ماڵپەڕەکانیانەوە یارمەتییان بدەن.

• پاککردنەوەی دەریا (هۆڵندا). دامەزراوەیەکی قازانج نەویستە کە ئامێر دروست دەکات بۆ دەرهێنانی پلاستیک. لە ڕووبارەکاندا ، بە وزەی خۆر کاردەکات گرێدەرەکان, بەربەستی هەڵمژین و بارهەڵگرە بچوکەکان لە هەندێک لە ڕووبارەکانی پیسترین و قووڵترین دەریاچەدا، لە کینگستن لە جامائیکا بۆ مۆتاگۆا لە گواتمالا، لۆس ئەنجلس و بانکۆک، پاشان پرۆگرامەکەی “30 شار” ئامانجی 30 شاری ئاوی پیسترینە. لە دەریادا، System 03، بەربەستێکی هەڵقوڵان کە پلاستیک دەخاتە ناو ناوچەی ڕاگرتنی کە بە نزیکەی هەر چوار ڕۆژێک بۆ ناو کەشتییەک دەڕوات، لە بری ئەوەی لە باشووری پاسیفیک کار بکات لە ماوەی 2023 و نزیکەی 500,000 کیلۆگرامی لێ دەستگیر کرد. پەڕەی گشتییەکە نزیکەی 65 ملیۆن کیلۆگرام لە ڕووبار و دەریاچەکان دوورخراوەتەوە، ڕێکخراوەکە دەڵێت ئەم ژمارەیە بە ئۆتۆماتیکی لەلایەن کۆمپانیای سەربەخۆی دی ئێن ڤەوە تەنها کات بەکات پشکنین دەکرێت (رۆژهەڵات، دەریاچە، پەڕەی گشتی). زانایانی ئەم ڕێکخراوە ڕێژەی ڕووبارەکانیشیان دابین کردووە کە لە ئەم لاپەڕەیەدا بەکاردەهێنرێت. پارە دابینکراوەکان دەچنە لای ستیتینگ دی ئۆشن کلیناپ، کە دامەزراوەیەکی تۆمارکراوی قازانجی گشتییە لە هۆڵەندا، یان لە ئەمریکا بۆ هاوڕێکانی ئەمریکیی پاککردنەوەی ئوشێن، کە ڕێکخراوێکی خێرخوازییە بە شێوەی 501(c)(3) (FAQ).
• د. ](https://www.mrtrashwheel.com/)** (بەلتیمۆ، ئەمریکا). چوار شەپۆلی چاوی گوگڵی، کە لە نێوان ساڵی 2014 و 2021دا دەستپێکراوە، لە ڕووی ڕووبارەکانەوە دەچنە ناو بواری بالتیمۆ. پەڕەیەکی گەورە پاشەڕۆی هەڵمژیو دەخاتە سەر هەر پێڵاوێک، وە پێڵاوێکی ئاویش بە هۆی وزەی کارەباوە دەگۆڕێت، کە یارمەتی پمپەکانی وزەی خۆر دەدات، کە ڕیکە و کۆنترۆڵکەر بەرەو شوێنی پاشەڕۆ دەبات. لەگەڵ یەکتردا نزیکەی 500 تۆن (حاڵەتی 450 تۆن) لە پاشماوەی ساڵانە، نزیکەی لە سەدا 90ی ئەو پاشماوەیە بەهۆی باران بارینەکانەوە دەچێتە ناو ئاوەوە، خۆبەخشەکان بە دەستی خۆیان ژمارەی ئەو شتانەی کە لە پاشماوەکاندان دەژمێرن بۆ ئەوەی یارمەتی یاساکانی دژ بە پاشماوە بدەن. ئەوان لەلایەن هاوبەشێتی ئاوی بەردی بالتیمۆوە بەڕێوەدەبرێن، کە 501 (c) (3) نا- قازانج؛ ماشینەکان دروستکراون و چاودێری دەکرێن لەلایەن کلیر وۆتێر میلزەوە، کۆمپانیای مەریلاند (trash interception, how it works).

• ئەڵیاسی چاودێری ئاو (نیویۆرک، کاردەکات لە جیهاندا). لە گروپێکی ماسیوانانی ڕووباری هادسۆنەوە سەری هەڵدا کە لە ساڵی 1966وە دژی پیسکەرانی پیشەسازی شەڕیان دەکرد، هاوپەیمانێتیەکە لە ساڵی 1999 دامەزرا و ئێستا 296 گروپی ئاوپارێزی ناوخۆیی لە زیاتر لە 40 وڵات و ناوچەدا پەیوەست دەکات. ئەوان لە ڕووباری خۆیاندا، دەریاچەکان و بەنداوەکانیان چاودێری دەکەن و زانستی هاوڵاتیان بەکاردەهێنن، داواکاری یاسایی و کارکردنی سیاسەت بۆ ئەوەی ئەو کەسانەی کە پیسکەرن لێیان بپرسنەوە.لەبارەی).
• Ocean Conservancy (واشنتۆن، دی.سی.). ..ئەوە پاککردنەوەی نێودەوڵەتی زیاتر لە 19 ملیۆن خۆبەخشیان هێناوە بۆ سەر شەقامەکان و دەریاچەکان کە زیاتر لە 400 ملیۆن پاوەند پاشەڕۆیان کۆکردووەتەوە وە هەموو شتێک تۆمار دەکات لە ڕێگەی ئەپڵ کلین سویڵەوە ، بۆیە پاککردنەوەیش دەڵێت کە کام بەرهەم دێتە ناو ئاوەکەوە
• سەرفریدێر فینانس (کالیفورنیا، لەگەڵ بەشی لە سەرتاسەری ئەمریکا). ئەو هێزی کارکردنی ئاوی شین زیاتر لە 60 تاقیگەی خۆبەخش بەڕێوە دەبات کە بەکتریا تاقی دەکەنەوە لە زیاتر لە 600 شەقام، دەریاچە و ڕووباری، زۆرجار لەو شوێنانەی کە تاقیکردنەوەکانی رەسمی لە وەرزەکەدا ڕادەگرن، وە ئەنجامەکان بەکاردەهێنێت بۆ فشار خستنە سەر چارەسەرکردن (هێزی کارکردنی ئاوی شین).
• Thames21 (لەندەن). ڕێکخراوێکی خێرخوازی تۆمارکراو (ژمارە 1103997) کە هەزاران خۆبەخش دەهێنێت بۆ پاککردنەوەی و چاککردنەوەی 400 میل لە ڕووباری لندن، کارەکانی ڕۆژانەی پشتەوەی چاکبوونەوەی تەیمس وەک لە سەرەوە باسکرا.

چی دەتوانیت بکەیت و چۆن بەشداری دەکەیت

ڕووباری پاک لەلایەن حکومەتەوە دروست دەکرێت، کۆمپانیا ئاوییەکان و مزگەوتەکان، بەڵام هەروەها بە ملیۆنان عادەتی بچوک و چەند کاتژمێرێک خۆبەخشی. ئەمە ئەو شتەیە کە یارمەتی دەدات، لە قوتابخانەی تا کۆشکی شار کاتێک ئامادەیت بۆ زیاتر، Local Solar System ماڵپەڕی بەشداربەی دامەزراوە لیستی کارە ناوخۆییەکان دەکات کە دەتوانیت لەوێدا بیکەیت کە دەژیت و ڕێگایەک بۆ دۆزینەوەی یان دەستپێکردنی بەشی ناوخۆیی. پرۆژەی سەرەوە خۆشحاڵن بە خۆبەخشەکان و هەروەها پارە دابینکردن. هەرچییەکت کرد، لەڕێگەی بەڕێوەبەرایەتی بەشداریکردنەوە باسی بۆ بکەین، کە کۆنگرەی دامەزراوەی تێدایە هەموو بەشدارییەک پشکنین دەکات.

لە ماڵەوە

• . کێشی زیادە واز لە خواردنی گۆشتی سوور و ماسی و گۆشتی مەڕ بهێنن، پاشان بیخەنە ناو قوڕەوە. ئەوان زیاتر لە 20,000 بەستنەوەی ئاوی خواردنەوە دەکەن لە ساڵێکدا لەسەر تۆڕی ئاوی تەیمس، 28 لە سەدی هەموو بەستنەوەیەکانی (Thames Water, 2025). لە ساڵی 2017دا، “بەرگی شل”ی شل و پاککەرەوە لە ژێر وایتچاپڵ لە لەندەندا بەرزبووەتەوە بۆ 250 مەتر درێژی و 130 تۆن (BBC, 2017).
• تەنها ڕیخۆڵە، ڕیخۆڵە و کاغەز بدە جل و بەرگی شل هۆکاری لە %94ی بەستنەوەی ئاوی خواردنەوە لە بەریتانیا، وە بەستنەوەی ئاوی خواردنەوە مانای ئەوەیە کە ئاوی باران بارین زیاتر دەچێتە ڕووباریئاوی بریتانیا; پەڕەی _پاش). جل و بەرگی پاک، پارچەی قۆپچی و بەرهەمە تەندروستیەکان دەچنە ناو زبڵدانەکە.

• دەرمانەکانی کە دەتەوێت بیبەیتەوە. نەیانشوێنەوە و نەیانفڕێنە دەرەوە: بیانبە بۆ دەرمانخانەی تایبەت یان پلانێکی وەرگرتنیان (NHS؛ US EPA). لێکۆڵینەوەیەک لە 258 ڕووبارەکان لە 104 وڵاتاندا، کەمتر لە یەک دەرمانیان دۆزیوەتەوە کە بە ئاستێکی ناپارێزراو دادەنرێت بۆ زیندەوەری وێرانکراو، یان مەترسیدارە بۆ بەرگریی دژە ڤایرۆسەکان، لە زیاتر لە چواردە شوێنی نمونە وەرگیراوەکاندا (Wilkinson et al., 2022).
• باران بارین لە ڕێگاکان بپارێزن. لە زۆر شاردا، ئاوی خواردنەوە لە ڕێگاکە ڕاستەوخۆ دەچێتە نزیکترین ڕووباری بێ هیچ چارەسەرێک.حکومەتی بریتانیا). هەرگیز ڕەنگ، بەنزین یان ئاوی ساون لە دوای شۆڕکردنەوەی ئۆتۆمبێلەکەت بۆ ناو یەکێکیان نەدەهێنیت؛ ڕەنگ و بەنزین ببە بۆ ناوەندی دووبارە بەکارهێنانیان.
• باخچەکە بخۆ، نه ڕووباری. کەمێک کوڵ و ژەهراوی بەکاربهێنن، تەنها ئەوەندەی پێویست بێت، دووریان بخەنە بەر ئاوی ڕووبارەکان و دەریاچەکان، پێش باران بارین بەکاریان بهێنن.پەڕەی پێشەوەی). ئەگەر تۆ خاوەنی زەوییەک بیت لە نزیک ئاو، ڕیشاڵی سروشتی بە درێژایی بەنداوەکە ئاوی ڕووبارەکان دەشارێتەوە پێش ئەوەی بگاتە ئێرە.

کە تۆ دەژیت

• بەشداری لە پاککردنەوەیەكدا بکە، یان ڕێکی بخە. ڕۆژی پاککردنەوەی جیهانی لە 20ی سێپتەمبەردا بەڕێوەدەچێت، ڕێکخەرەکەش دەڵێت کە خەڵکی 212 وڵات و ناوچەیان بەشداری کردووە.نەتەوە یەکگرتووەکان; ڕۆژی پاککردنەوەی جیهانی). پارێزەری دەریا پاککردنەوەی نێودەوڵەتی وە کۆمەڵەی پاراستنی دەریا بریتانیای گەورە هەموو مانگی سێپتەمبەردا ڕوودەدات، و گروپەکانی ڕووباری وەک تۆمیز21 هەموو ساڵێک چالاکی ئەنجام دەدەن. تۆماری ئەوەی کە هەڵیدەگریت بکە، بۆ نموونە لە ئەپڵ کرینی بێ پارە، تاکو پاککردنەوەیش ببێتە زانیاری (Ocean Conservancy).

• خۆت بپارێزە کاتێک ئەمە دەکەیت. دەستکردەکان بەکاربهێنە یان کەسی کۆکەرەوەی شتە پیسەکان بەکاربهێنە، لە کاتی کەمبوونەوەی ئاودا دەست پێبکە یان چەند کاتژمێرێک دوای بەرزبوونەوەی ئاو، هەرگیز دەست نەدەیت بە دەرزی و دانە و هیچ شتێک کە مەترسیدار بێت: جێی بهێڵن و ڕاپۆرتیان بۆ بنێ. وەک کۆمەڵەی پاراستنی دەریا دەیڵێت، ئەگەر لە گوماندا بیت، هەڵمێنە (MCS organizer guide, 2026).

• دەریاچەکەت تاقی بکەەوە پرۆگرامی زانستی هاوڵاتیان ئامرازێکی سادە و ڕاهێنان و شوێنێکت پێ دەبەخشێت بۆ هاوبەشکردنی ئەنجامەکان. FreshWater Watch، کە لەلایەن Earthwatchەوە بەڕێوەدەچێت، زیاتر لە 70,000 کۆمەڵەی پێوانەکردن کۆکردووەتەوە لە سەروو 22,000 خۆبەخشەکان لە هەموو جیهاندا. ڕیڤەرز تراست ڕیڤەر واچ لە خەڵکی بریتانیا و ئیرلەندا داوا دەکات کە بۆ ماوەی 15 خولەک سەیری ڕووباری بکەن، دوو جار لە ساڵدا بە بەکارهێنانی ئەپێکی بێ پارە. . ڕیڤەرفلای پارتەرشیپ خۆبەخشەکان فێر دەکات بۆ چاودێریکردنی زیندەوەری بچوکەکانی ڕووباری کە هەستیارن بە پیسبوونی ژینگە. هەڕەشەی ئاوی گەڕانەوەی زەوی یارمەتی گەنجان دەدات بۆ تاقیکردنەوەی ئاوی ناوخۆیی، ڕێنجدەرانی ئاو ئامێری تاقیکردنەوە و پڕۆژەیەکی زانیاری کراوە پێشکەش دەکەن لە کانادا، چاودێری ئاو پشتگیری گروپەکان دەکات لە ئوسترالیا، وە گروپی کارکردنی ئاوی شین سەرفرایدەر تاقیکردنەوەی شەقامەکانی ئەمریکا دەکات.

• .کاتێک تۆ پیسی دەبینیت ڕاپۆرت بکەرەوە ماسی مردوو، ئاوی پیس، جلێکی سپی، فوم یان ڕەنگێکی نادیار: شوێن و کاتەکە تۆمار بکە، وێنەیەک بگرە ئەگەر سەلامەت بێت، لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە بەرپرسەکانەوە بکە. لە ئینگلیستان، ئاژانسی ژینگە 0800 80 70 60یە، ڕۆژ و شەو (حکومەتی بریتانیالە سکواڵد، SEPA ڕاپۆرتەکان لەسەر ئینتەرنێت یان لە 0800 807060 (زێڕ) لە ئیرلەندا، ژمارەی تەلەفۆنی شکایەتکردن 123 365 1800ە و زۆربەی کۆنسوڵخانەکان ڕاپۆرتەکان قبوڵ دەکەن لەڕێگەی ئەم ڕێژەیەوە: ئەپڵ (EPA Ireland)؛ لە ئەمریکا، EPA فۆرمی ئامۆژگاریکردنی ئۆنلاینی هەیە، و کارەساتەکان دەچنە سەنتەری وەڵامدانەوەی نیشتمانیی لەسەر 1-800-424-8802 (US EPA)؛ لە ڤیکتۆریا، ئوسترالیا، EPA Victoria وەڵام دەداتەوە لەسەر 1300 372 842 (EPA Victoria). لە هەر شوێنێکی تر، ئەنجومەنی ناوخۆیی یان ئاژانسی ژینگەپارێزی نەتەوەیی شوێنێکە بۆ دەستپێکردن.
• .ڕێژەی ئاوی هەڵبگرە هەندێك شوێن پلانی خۆیان هەیە کە قوتابخانە، یانەی یاخود گروپێکی گەڕەکەکان چاودێری بەشێک لە ڕووباری یان شەقامێک دەکەن و بە شێوەیەکی ئاسایی چاودێری دەکەن؛ جورگیا Adopt-A-Stream لە ئەمریکادا نمونەیەکی درێژخایەن هەیە ئەگەر هیچ شتێک لە نزیکتدا نەبێت، پێشنیاری یەکێک بکە وەک ئەرکێکی لەبەرچاو.

بە دەنگی خۆت

• پرسیار لە زانیارییەکان بکە. زۆرێک لە شتەکان تا ئێستاش ئاشکران. In England and Scotland, The Rivers Trust’s sewage map shows every storm overflow and how often it spilled (The Rivers Trust); لە ئەوروپا، ئاژانسی ژینگەپارێزی ئەوروپا ئەنجامەکانی بڵاوکردووەتەوە بۆ زیاتر لە 22,000 شوێنی ئاودان، لە سەدا 85یان بە باش ناودەبرێت لە 2025 (EEA)؛ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، How’s My Waterwayی EPA دۆخی ڕووباری ناوخۆیی و دەریاچەکانی نیشان دەدات. لە شوێنێکدا کە زانیاری نییە، پرسیار لە ئەنجومەنەکەت بکە یان خزمەتگوزاری ئاو بۆچی ناکرێت و پلانەکە چیە.
• پشتگیری لە گەڕانەوەی پارە و بەرپرسیارێتی بەرهەمهێنەرە. بەنداوەکان بوتڵ و کانزاکان دەهێننە ناوەوە پێش ئەوەی بگەنە ڕووباری، وە پلانەکانی بەرهەمهێنان وا لە دروستکەرانی پاڵاوتن دەکەن پارە بدەن بۆ کۆکردنەوەیان. خۆمان ڕوونکردنەوەی پیسبوونی پلاستیک نیشانی دەدات کە چۆن کار دەکەن

• سەرمایەگوزاری لە ژێرزەمینی و چارەسەرکردنی ئاوی خواردنەوە. لە ساڵی 2022دا، لە سەدا 42ی ئاوی پاشماوەی ماڵان بە شێوەیەکی سەلامەت چارەسەر نەکراوە.ئاوی نەتەوە یەکگرتووەکان، 2024). هەموو ئەو گەڕانەوەیانەی لەسەر ئەم لاپەڕەیە بە پارەی گشتی، یان بە پارەی ئاو یان هەردوکیان دابین کراون؛ بڵێ بە نوێنەرەکانت کە پشتگیری دەکەن.
• پشتگیری ئەو جوتیارانەش بکەن کە ئاو دەپارێزنلە بازاڕەکان بپرسن کە خواردنەکەیان لە کوێەوە دێت پرسیار لە ئەو کۆمپانیایانە بکە کە کڕیتیان بڵاوبکەنەوە کە چەند پلاستیک دەفرۆشن لە شوێنێکدا کە کۆکردنەوەی پاشماوەی تێدا نییە، وە چی دەکەن بۆ گەڕاندنەوەیان.

کاتێک تۆ ده‌ڕۆیت و ده‌گه‌ڕێیت

• هیچ شتێکتان لێ به‌جێ نه‌هێڵن. .لە شەقامەکان، ڕووبارەکان و دەریاچەکانەوە پاشماوەکانت ببە بۆ ماڵەوە بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە کۆکردنەوەیان بە شێوەیەکی ئاسایی نییە
• بە پێچەوانەوە، کڕین. بوتڵی پڕکردنەوەی دووبارە بەکاربهێنەوە و پاکەت و کەرەستە بەکارهاتووەکان بەکارنەهێنن، لە شوێنێکدا ئاوی ئاوێنە بۆ خواردنەوە سەلامەت نەبێت، گوێڕایەڵی ئامۆژگاری تەندروستی ناوخۆیی بن.
• پێش ئەوەی کە بشوانیت پشکنین بکەلە شوێنە ئاویەکاندا، بە بەکارهێنانی نیشانەی تایبەت بە دۆخی ئاوی ناوچەکە یان ڕێژەی ئاوی ئەو شوێنە، دووربکەونەوە لە ئاو دوای بارانی زۆر.
• خۆبەخشانە و بە ئاگاداری. ئەگەر دەتەوێت یارمەتی دەربیت لە ڕووباری پیسکراودا، بخوێنەوە بچنەوێ، فێربن و یارمەتی بدەن خوارەوە یەکەم

بیرۆکەکانت بەبەش بکە

ڕووبارەکان لە پلەی یەکەمدا بە یەک داهێنان دیاری نابن. ئەوانە چارەسەر دەکرێن بە هەزاران بیرۆکەی باش، تاقی دەکرێتەوە لەوێدا کە خەڵک دەژین: ڕێگایەکی باشتر بۆ کۆکردنەوەی زبڵدانەکان، بازاڕێکی پڕکردنەوە، یانەی قوتابخانە کە ئاوی ڕووباری پێوانە دەکات، تۆپێکی گرانتر بۆ کاناڵێک، نرخێکی دادپەروەرانەتر بۆ پلاستیکەکانی کۆکراو. خۆتمان بۆ بنێرە، هەرچیت هەیە.

بچە ئەوێ، فێربە و یارمەتی بدە

زۆرترین شتێک کە هەندێک کەس دەتوانن بیکەن ئەوەیە بڕۆن. ئەندازیاری، پزیشک، مامۆستا، دیزاینەر، خوێندکار و پسپۆڕانی خانەنشین دەتوانن ئەو شارەزاییانەی کە کەمی تێدایە پێشکەش بکەن، وە تێگەیشتنێکی نوێ بێنن کە هیچ وتارێک ناتوانێت بیدات. ئه‌گه‌ر تۆ بتوانیت بڕوات بۆ یەکێک له‌و ڕووبارانه‌، ئه‌وا بیکه‌ به‌ هاوبه‌ش و نه‌ک به‌ ڕزگارکەر.

• گوێگرتن دەست پێبکە پەیوەندی بە ڕێکخراوە ناوخۆییەکان، زانکۆکان، ئەنجومەنی ڕووبارەکان و نوسینگەی شارەکە بکەن پێش ئەوەی بچن بۆ ئەوێ، پرسیاریان لێبکەن کە چیان دەوێت. خەڵکی کە لە نزیک ئەم ڕووبارانە دەژین، چەندین ساڵە کار لەسەریان دەکەن.
• کاربکە لەگەڵ حکومەت و کۆمەڵگەدا. گۆڕانکاریی بەردەوام پێویستی بە هەردووکیان هەیە: بەرپرسانی ناوخۆیی کە دەتوانن ڕێگا و مۆڵەتی کۆکردنەوە بگۆڕن، هەروەها دانیشتوان کە بڕیار دەدەن چی دەچێتە ناو ئاوەوە ڕۆژانە. پێشنیار بکە کە پەیوەندییان پێبکەیت، هەرگیز جێگیریان مەکە.

• فێریان بکه و خۆت فێرببه (واته په‌یڕه‌وی له به‌رنامه‌یان بکه‌و) ئەوەی دەزانیت دەربارەی چاودێری، پاککردنەوەی ژینگە، سیستەمی پاشماوە یان تەندروستی بڵاوبکەرەوە و فێربە چۆن شتەکان بەڕاستی کاردەکەن. پسپۆڕییەکان و زانیارییە کراوەکان بەجێبهێڵن، نەک پشتبەستن.
• خۆت بپارێزە. ئاوی پیس نەخۆشی و مادە کیمیاییەکان دەگەیەنێت ڕێنماییەکانی گەشتکردن بە گوێرەی حکومەتەکەت ببە، ئەو ڤاکسینە بگرە کە نەخۆشخانەی گەشت کردن پێشنیاری دەکات، هەرگیز نەشۆ یان لە ئەم ڕووبارانە خواردنەوە و یاسا و ئایندەی ناوخۆیی جێ بەجێ بکە.
• بەڕاستگۆیی بیکەیت. دامەزراوەی Local Solar System ڕێکخستن، پشتگیری یان پارە بۆ گەشتکردن نادات. هەرکەسێک یارمەتیمان بدات، وەک خۆبەخشێکی سەربەخۆ کاردەکات و هیچکات پارە بە ناوی ئێمە کۆناکاتەوە.

کاتێک دەگەڕێتەوە، پێمان بڵێ چی فێربوویت لەڕێگەی ئەم نوسراوەی سەرەوەوە و بیربکەوە دەستپێکردنی بەشە ناوخۆییەکە بۆ ئەوەی کارەکە بەردەوام بێت لەوێدا کە تۆ دەژیت

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر

• ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، پەڕەی زانیاری ئاوی خواردنەوە (2023)
• ئاوی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشکەوتن لە چارەسەرکردنی ئاوی پاشماوە، نوێکردنەوەی 2024
• دیاز و ڕۆزنبێرگ (2008)، Spreading dead zones and consequences for marine ecosystems، زانست 321
• بریتبۆرگ و هاوبەشەکانی (2018)، کەمبوونەوەی ئۆکسجین لە ئاوەکانی دەریای جیهانی و بەنداوەکان، زانست 359
• ئەمریکا EPA, توندوتیژیی خۆراک
• ئاوی نەتەوە یەکگرتووەکان، چالاکیی ئاو و ئاوی پاشماوە
• ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی، پەڕەی زانیاری پاکتاوکردن (2024)
• .. و… (2021)، زیاتر لە 1000 ڕووبار کە لە %80ی بڵاوبوونەوەی پلاستیکی ڕووباری جیهانن بۆ ناو دەریاچەکە، پێشکەوتنەکانی زانست 7؛ لێکۆڵینەوەی زانیاری ڕووبار و فایلی خاڵ لە پاککردنەوەی دەریاچەکە
• لۆبرۆن و ئەڵ. (2017)، دەرچوونی پلاستیک لە ڕووباری جیهان بۆ دەریاچەکان، ناتور کۆمۆنیکیشنز 8
• شمیدت، کراوت و واگنەر (2017)، دەرهێنانی پاشماوەی پلاستیکی لەڕێگەی ڕووبارەکانەوە بۆ ناو دەریا، زانستی ژینگە و تەکنەلۆژیا 51
• بروکس و ئەڵ. (2018)، قەدەغەکردنی هەناردەی چینی و کاریگەرییەکانی لەسەر بازرگانی زبڵ و خاشاکی پلاستیکی جیهان، پێشکەوتنەکانی زانست 4
• چاودێری مافەکانی مرۆڤ (2012)، چاندنەوەی ژەهراوی: کاریگەرییەکانی تەندروستیی پێستەکەی هازاریباغ لە بەنگلادیش
• مارسیلینا، رەحیمی و نورهایاتی (2025)، چاکی ئاوی سیتارۆمی سەر، هێلیۆن 11
• ئەرکی نەتەوەیی بۆ پاککردنەوەی گانگا، پرۆگرامی نامامی گانگی
• ڕێکخراوی جیهانی ژینگە (2018)، لە بەنداوی پلاستیکەوە دەرکەون: پاراستنی دەریای ناوەڕاست لە پیسبوونی پلاستیک
• کۆزار و ئەڵ. (2015)، کۆبوونەوەی پلاستیک لە دەریای ناوەڕاستدا، PLOS ONE 10
• .. و… (2018)، دانەرانی زبڵ و خاشاکی بەنداوەکان لە کەناری دەریای ناوەڕاست: سەرچاوەکان و ڕێگاکانی جیاوازیکردن، بەڵگەنامەی پیسبوونی ئاوی دەریا 129
• گریلاود و زیڤێری (2020)، دروستبوونی پاشماوەی دەریایی لە کەناری دوورگەکانی دەریای ناوەڕاست وەک کاریگەری گەشتیاری و کەمکردنەوەی, * ڕاپۆرتە زانستییەکان* 10
• کەریمیدۆ و ئە. (2023)، ژمارە و تایبەتمەندی مایکرۆپلاستیکەکان لە کەنداوی گەرمی، لە دەریای ئەگیانی باکوور، زانستی ژینگەی گشتی 892
• یۆئاکیمیدیس و ئەڵ. (2016)، هێزی تێکچوونی بوتڵی پی تی لە ژینگەی دەریاییدا، ڕاپۆرتی زانستی 6
• مانی و هاوبەشەکانی (2015)، پرۆفیڵی مایکرۆپلاستیکەکان لە دەوروبەری ڕووباری ڕاین، ڕاپۆرتی زانستی 5
• لۆچنەر و هاوپه‌یمانان (2014)، دانوب زۆر ڕەنگین: پوتپۆڕی زبڵ و خاشاکی پلاستیک لە دووهەم گەورەترین ڕووباری ئەوروپادا ژمارەی ماسی لاوەکی زیاترە، * پیسبوونی ژینگە* 188
• یەکێتی ئەوروپا، ڕێنمایی (EU) 2019/904 لەسەر کەمکردنەوەی کاریگەری هەندێک بەرهەمی پلاستیکی لەسەر ژینگە
• وەزارەتی پاراستنی ژینگە لە چین، 2015 ڕاپۆرت لەسەر بارودۆخی ژینگە لە چین (2016، بە زمانی چینی)
• وەزارەتی ژینگە و ژینگەیی چین، 2018 bulletin, 2019 bulletin and 2025 bulletin لەسەر بارودۆخی ژینگەی چین و ژینگە (بە چینی)
• ئەنجومەنی دەوڵەت لە چین (2015)، پلانێکی چالاکی بۆ ڕێگریکردن و کۆنترۆڵی پیسبوونی ئاو (بە چینی)
• پەڕەی سەرەکی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنیستی چین و پەڕەی گشتیی ئەنجومەنی دەوڵەت (2016)، ڕاپۆرت لەسەر جێبەجێکردنی تەواوەتی سیستەمی سەرۆکی ڕووباری (بە چینی)
• پشتگیریکردن لە پیسبوونی ئاو و یاساکانی کۆنتڕۆڵی کۆماری گەلی چین (گۆڕانکاری 2017)
• یاسای پاراستنی ڕووباری یانگتسەی کۆماری گەلانی چین (2020، لە هێزدا 2021)
• کۆمیسیۆنی گەشەپێدانی نەتەوەیی و چاکسازی و وەزارەتی ژینگە و ژینگەیی (2020)، ڕاپۆرتی بەهێزکردنی زیاتری کۆنترۆڵی پیسبوونی پلاستیک (بە زمانی چینی)
• شین هاوا (2026)، ژمارەی ئاژەڵی کێوی یانگتزە لە چین زیادی کردووە
• گاردین (2013)، ڕێڕەوی خوێن: بەرازە مردوەکان کە لە ئاوی چیندا دەڕۆن
• کۆمەڵەی زیندەوەرناسی لەندەن (2026)، وڵاتی تایمز
• تایدوێی، تۆنێلی تایدوێی لەندەن و لەبارەی تایدوێیەوە
• کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ڕەین، پێگەی وەرچەرخانی: ڕووداوی ساندۆز، سالۆمۆن 2000 و سالۆمۆن 2020و سالۆمۆنی گەورە تۆمارکراو لە بنکەی ژمارکردندا
• NPR (2019)، 50 ساڵ دوای ئەوە، سوتانی ڕووباری کویاهۆگا ناوی منداڵی پۆستر بۆ یاسای ئاوی پاک
• ئەمریکا EPA, تاریخەی یاسای ئاوی پاک و شوێنی سەرنجڕاکێشی ڕووباری کویاهۆگا
• پەڕەی سەرەکی: مێژووی سینگال (بە ئینگلیزی) Mouth of the Singapore River and Singapore River (historical overview)
• پەڕەی فەیسبووکی سنە (2008)، لەدایکبوونی بەربەست (بەئێرشیڤ کراوە)
• ڕۆبینسن و هۆپتۆن (2011)، پڕۆژەی چاککردنەوەی ڕووباری چیۆنگیچیۆن، زنجیرە بەرھەمھێنانی دیمەنی سروشتی، دامەزراوەی ئاکادیمیای دیمەنی سروشتی
• فەڕەنسا 24 (2024)، Women’s triathlon begins at Paris Games after tests confirm Seine water quality
• فرانس 24/ ئەف پی (2025)، سنی دووبارە بۆ ئاوهەوابازانی پاریس دەکرێتەوە دوای قەدەغەکردنی سەد ساڵ
• ماسێچۆسێتس ئامێرەکانی سەرچاوەی ئاو، تاریخەی سیستەمی بەنداو و بوستون هاربۆر، ڕووبارەکان و شەقامەکان
• پاککردنەوەی دەریا، ڕووبارەکان، دەریاکان، بڵاوگەی کاریگەریی و پرسیاری زۆر
• بەشداربوونی ئاوی بەردی لە بالتیمور، خولەکی کۆت و بەندی: کۆت و بەندی دەستگیرکردن](https://www.mrtrashwheel.com/trash-interception)و چۆن کاردەکات
• رێکخراوی ئاوپارێزان، لەبارەی ئێمەوە
• پاراستنی دەریا پاککردنەوەی نێودەوڵەتی
• دامەزراوەی سەرفڕێنەر، گروپی کارکردنی ئاوی شین
• تاهێمس21، لەبارەی ئێمەوە
• بی بی سی نیوز (2001)، هەڤاڵێکی دوو ڕووبار
• ئاوی تەیمس، تۆنێلی تەیمس تایدەوێ
• گاردین (2025)، داتاکانی ئاوی تێمیس دەریدەخات کە هەڵمژینی ئاوی پیس لە ڕووبارەکان لە ساڵی 2024دا بە ڕێژەی %50 زیادی کردووە
• ئاژانسی ژینگە (2026)، لە ساڵی 2025دا، ئامارەکانی چاودێری نوێ نیشانی دەدات کە بارانی کەم و کورت دەبێتەوە
• ناوچەی ئاوی خواردنەوەی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئوهایۆ، تاریخ: چاوەڕێ بکە، چەند جار ڕووباری کویاهۆگا تا ساڵی 1969 سووتا؟، کۆمەڵێک کۆنتڕۆڵی ئاوی خواردنەوە، پرۆژەی دەریای پاک و تاریخ: چۆن ڕووبارێکی مردوو ژیانمان ڕزگارکرد
• ئەمریکا EPA, Cuyahoga Gorge Dam Great Lakes Legacy Act clean-up
• وەزارەتی ژینگە لە ژاپۆن، خوێندنەوەی نەخۆشی میناماتا و بەڕێوەبردنی مەگنیسیۆم لە ژاپۆن
• دامەزراوەی نەتەوەیی بۆ نەخۆشیی میناماتا، پرسیار و وەڵام
• ئاساهی شیمبۆن (2024)، دادگا داواکاریەکانی گەڕاندنەوەی پارە لە دۆسییەی میناماتا رەتدەکاتەوە
• کتێبخانەی نەتەوەیی پاککردنەوەی ڕووباری سینگال
• پب، ئاژانسی ئاوی نەتەوەیی سنغافورە، بارینگەی مرینا
• گالێلی، کاستێلتی و گودبلۆید (2015)، کۆنتڕۆڵی یەکگرتووی باڵا بۆ چۆنێتی و ڕێژەی ئاو لە بەنداوی ئاوی شارستانی، * لێکۆڵینەوە لەسەر سەرچاوەکانی ئاو* 51
• جونز (2006)، چالاکیی ئاو و ماسی لە دەریای مێرسی، ئینگلیستان: دیدی مێژوویی، بەڵگەنامەی پیسبوونی دەریا 53
• Jones (2000), The Mersey estuary: back from the dead? چارەسەرکردنی کێشەیەکی 150 ساڵەی
• Mersey Basin Campaign, The legacy and The Mersey in six minutes (archive)
• هاوکینز و ت. (2020)، گەڕاندنەوەی ئاوی دەریاچەی شارنشین: پاککردنەوەی، لابردنی پیشەسازی و چاککردنەوەی بەنداوەکانی کەلێن لە مەرسی، بەڵگەنامەی پیسبوونی دەریای 156
• ماسێچۆسێتس، بەڕێوەبەرایەتی سەرچاوە ئاوییەکان، پڕۆژەی چارەسەرکردنی جەلەولای دێر، هەڵمژینی ئاوی بەنداوەکان و ڕاگەیەندراوی گشتی هاوبەش، ڕووباری چارڵز (2023)
• بەنداوی بپارێزە/بەنداوی بپارێزە (2025)، شوێنی سەیارە لە بوستۆن بە پاکترین شوێنی سەیارەی شارستانی ناو وڵات دادەنرێت
• شاری سۆمەرڤێل، پلانێکی هاوبەش بۆ ئاوی خواردنەوە
• کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ڕەین، هێواشی ژینگە، سەرکەوتن لە باشکردنی ئاو، پەرەپێدەران، ماسی و پاڵاوتنە بچوکەکان
• کاپێت، بیکێر و گێرگۆری (2013)، هێزەکان، میکانیزمەکان و گۆڕانکاریی درێژخایەنی کەم ئۆکسیجینی کەشوهەوا لە شەپۆلی باکووری ڕۆژئاوایی دەریای سپی، بایۆجیۆساینس 10
• کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی ڕووباری دانوب، کۆنوانسیۆنی پاراستنی ڕووباری دانوب، توندوتیژی خۆراکی و پلانەکانی بەڕێوەبردنی بەنداوی دانوب، نوێکردنەوە 2021
• ئاوی ملبورن، ڕێگای یارا
• پەرلەمانی ویکتوریا (2017)، پارێزگای ڕووباری یارا (ویلیپ-جین بیرارانگ مورۆن) یاسای 2017
• EPA Victoria, چۆن چاودێریی چۆنیەتی ئاو دەکەین و پێشبینیی ڕێژەی چۆنێتی ئاو
• هەواڵی جی. ئێم. ئا (2018)، پرۆگرامی چاککردنەوەی ڕووباری پاسیگ لە یەکەم خەڵاتی ئاوی ئاسیادا پێشکەش کرا
• 2019. فەیسبووک وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوی عێراق
• هەواڵی ئەبیس-سی بی ئێن (2025)، فازەی چوارەمی دەروازەی ڕووباری پاسیگ ئاشکرا کرا؛ شوێنەکە لە ڕۆژی دووشەممەەوە کراوە بۆ گشتی
• کۆمسیۆنی چاککردنەوەی ڕووباری پاسیگ، Annual report 2014 (archiving)
• ڕاپڵەر (2018)، ڕاپۆرتی پشکنینی کۆمسیۆنی چاککردنەوەی ڕووباری پاسیگ (بەکۆپیکراو).
• دامەزراوەی ئاسەواری نەخشاندن، چانگگیچۆن گەڕاندنەوەی ڕووباری، لێکۆڵینەوەیەکی کورت لەسەر حاڵەت
• کۆریا هیرالد (2025)، دوو دەیەی دوای زیندووکردنەوەی، چیۆنگیچیۆن لە سیئول بە 8 جار ماسی زیاترەوە دەڕوات، و (2011)، ڕێگەی چیۆنگیچیۆن لە سیۆل بە باکتریا پیس بووە
• گاردین (2025)، ‘هەموو کەس وا بیری دەکردەوە کە دەبێتە هۆی دروستبوونی قەیرانە گەورەکە’: ڕێگا سەرەکییەکەی سیئول کە بوو بە ڕووباری ئاو
• وەزارەتی هەواڵگریی ڕۆژنامەوانی، حکومەتی هیندستان، نامامی گانگی (2026) و نامامی گانگی (2025)
• هیندو (2025)، ئێستا سی پی بی سی دەڵێت دادگای سەوز ئاوی ماها کومب بۆ شووشتن گونجاوە
• شارۆچکەی پاریس، Se baigner dans la Seine en 2024 et au-delà و Baignades à Paris 2026 (بە فەڕەنسی)
• فرانس 3 پاریس ئیل-دە-فرانس / ئەف پی (2025)، پاککردنەوەی ژینگە : جۆرەکانی ماسی لەدەستچوو دەگەڕێنەوە بۆ شوێنەواری خۆیان لە ڕووباری سینە بە زمانی فەڕەنسی
• EPAی ئەمریکا (1998)، چۆن چارەسەرکردنی ئاوی پاشماوە کاردەکات: بنچینەکان (archiving) و (2004)، پەرەگراف بۆ سیستەمەکانی چارەسەرکردنی ئاوی پاشماوەی شارەوانی
• ئاوی تەیمس (2025)، 100 تۆنی وایتچاپل فاتبەرگی دۆزرایەوە
• BBC News (2017)، ‘Monster’ fatberg found blocking east London sewer
• بەریتانیا، جەنگی دژی فاتیبەرگەکان، و بەو ئاوەی کە دەشۆرێتەوە
• NHS, چۆن دەرمانخانەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن; US EPA, بەکارهێنانی دەرمانی ماڵەوە
• وێڵکینسن و همکارانی. (2022)، پیسبوونی دەرمان لە ڕووباری جیهاندا، PNAS 119
• حکومەتی بەریتانیا، پێشگیری لە پیسبوونی ژینگە بۆ بازرگانیەکان و ڕاپۆرتی کێشەی ژینگەی بکەن
• EPAی ئەمریکا، ئەوە چیە کە دەتوانیت لە باخچەکەتدا بیکەیت و ڕاپۆرتی پێشێلکاری ژینگە
• نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕۆژی پاککردنەوەی جیهانی؛ ڕۆژی پاککردنەوەی جیهانی
• کۆمەڵەی پاراستنی دەریا، پاککردنەوەی کەناری بەریتانی گەورە و ڕێنمایی ڕێکخەری چاودێری کەناری (2026)
• پاراستنی دەریا، ئەپڵیکەیشنی شەپۆلی پاک؛ تەیمس21، هەواڵەکان
• چاودێری زەوی، چاودێری ئاوی پاک؛ پشتگیری ڕووبارەکان، چاودێری ڕووباری گەورە و بەنداوی لە ڕووبارەکاندا؛ هاوکاری فڕین لە ڕووباردا؛ تاقیکردنەوەی ئاوی دەنگی زەوی؛ ڕانجەرەکانی ئاو؛ چاودێری ئاوی ئوسترالیا؛ جوورجیا هەڵگرتنی ڕوبارێک
• سپێ، ڕاپۆرتی ڕووداوێکی ژینگە؛ ئەی پی ئای ئایرلەند، پشتگیرییەکی ژینگەسازی بکە؛ ئەی پی ئای ڤیکتۆریا، پەیوەندیمان پێوەبکە
• ئاژانسی ژینگەی ئەوروپا، چالاکیی ئاوی شووشتن؛ ئاژانسی ژینگەی ئەمریکا، چۆن ڕێگای ئاویم هەیە؟