Ìgbánúwé Òǹlè Náà

Omi ní afẹ̀fẹ́ nlà tí o ǹpa. O fi awọn ohun alumọni jade lati ilẹ, o mu awọn eroja ti o ni agbara lọ si awọn ọgbin ati ẹja, ati pe o ṣe iwẹ ara rẹ bi o ṣe n gbe. Fun ọpọlọpọ awọn itan ti o jẹ to: eniyan fi omi pamọ sinu awọn adagun ati pe iseda ṣe iyọkuro rẹ. Ni iwọn ti ọjọ yii, pẹlu diẹ sii ju awọn eniyan miliọnu mẹrin ati ile-iṣẹ ikole ni gbogbo orilẹ-ede, disinfection ko ṣiṣẹ fun igba pipẹ. Ohun ti a fi pamọ́ ni ilẹ̀ ni a fi lọ si okun.

Agbègbè Afoǹ Mississippi tí n gbé àwọn ìsàlẹ̀-ilà lọ́wọ́lù nínú Gólù Méksiko. Omi kanna ni o mu awọn ohun ọgbin lati awọn ile-iṣẹ ni gbogbo ẹgbẹrun mẹrin ti Amẹrika. Àwọn àgbéwọlé: NASA

Bií a ṣe lè fi omi pamọ́

Ìgbánújẹ́ tí wọ́n lọ ní ọna meji. Ìṣàfilọ́lẹ̀ àwọn ààyè-iṣẹ́ tí wọ́n lọ́wọ́lú: ìlú́, ile-ìṣẹ́, mìíràn. O rọrun lati wa wọn ati, pẹlu awọn iwe-aṣẹ ati itọju, o rọrun lati ṣe idiwọ. Awọn orisun ti a pamọsi wa lati gbogbo ibi ni akoko kan: awọn ohun elo iyẹfun ati awọn ohun ọgbin ti n ṣan kuro ninu awọn aaye, epo ati awọn ohun ọgbin ti n ṣan kuro ninu awọn ọna, awọn oogun arun ti n gbero lati awọn irugbin. Wọn jẹ ti o nira, nitori ko si pipa kan le ti da.

Àwọn àgbèwọlé ìdáràn ni:

Nẹtiwọki. Nitrojeni atí phosphorus láti inú àwọn ìṣàmúlò-ètò, ẹ̀yin-ìgbà atí afẹ̀fẹ́. Ninu omi ni wọn n ṣe ounjẹ awọn ẹranko, ti o dagba, ku ati bajẹ, lo awọn ẹja oxygen ti wọn nilo.
Pathogens. Bákterì, váirùs̀ẹ̀tì àtí àwọn páàsì láti inú omi-ìgbà tí a kò bá ṣé itọjú atí ẹrankò. Wọn jẹ ki a ni kolera, dysentery, typhoid ati arun diarrheal.
Chemicals. Heavy metals bi moira ati lilọ, awọn solusan ile-iṣẹ, awọn ohun ija ibajẹ, awọn oogun ati awọn kemikali ti a pe ni fun igba pipẹ (PFAS), eyiti o nira lati bajẹ pada ni gbogbo wọn.
Sediment ati ina. Ìgbà tí a fi wẹ́ẹ̀bù kọ́lú nínú àwọn ojú-ìrin-ajó náà, wọ́n sà pàdé lọ́wọ́lú; omi gbona tí a fi wẹ́ẹ̀bù kọ́lú nínú awọn ile-iṣẹ́ agbará gba ósìsìn padà sípò.

Tí a bà dáwọ́ lórí

Gbogbo eniyan nmu omi ti ẹnikan. Ni ibamu si World Health Organization, ni kete bi 1.7 bilionu eniyan lo orisun omi-iwẹ ti o ni ibajẹ pẹlu awọn ohun elo ninu ọdun 2022, ati 2.2 bilionu ko ni omi mimu ti a ṣetọju ni aabo. Awọn ọmọde ni o wa ninu awọn ti o ni ipa pupọ julọ: omi ti ko dara, iwẹ ati aabo ara jẹ idi akọkọ ti awọn ọran iku nitori diare laarin awọn ọmọde.

1.7 billionpeople use a drinking-water source contaminated with faeces (WHO)

42%of household wastewater flows were not safely treated in 2022 (UN-Water, 2024)

400+coastal dead zones recorded, covering about 245,000 km² (Diaz and Rosenberg, 2008)

Ekosistemi tun sanwo. Ninu ibi ti awọn omi-omi ti o ni ounjẹ to lagbara ba de okun, oxygen le pọ si pupọ pe ẹja ati awọn ẹranko ẹranko le fa ki wọn pa. Awọn dead zones wọnyi ni bayii ni nọmba ninu awọn ọgọrun-un; ọkan ninu awọn ọna ti o tobi julọ ni gbogbo igba ooru ni Gulf of Mexico, ti a fi sinu Mississippi. Ni gbogbo agbaye, oke-nla ti o ṣii ti padanu oxygen bi daradara, ati awọn aaye okun ti o ni oxygen ti o kere ju ti di pupọ lati igba idaji ọdun kẹtadinlogun (Breitburg et al., 2018).

A dead zone is a crime scene with thousands of suspects and no single weapon.

Ohun tí o n ṣiṣẹ́

Iṣẹgun ti o dara ni pe ibajẹ omi jẹ ọkan ninu awọn iṣoro ti a ti yanju tẹlẹ, ni ọpọlọpọ awọn aaye, ni igba pupọ. The Thames ni London ti a ti sọ pe o ti ku biologically ni awọn ọdun 1950; awọn seals ati awọn seahorse wa ninu rẹ loni. Rhine, ti a pe ni igba kan ni sewer ti Europe, jẹ ile fun salmon lẹẹkansi. Àwọn ìrànwọ́ ní a mọ̀:

Igbagbọ ninu awọn omi-omi. Igbagbọ ninu awọn omi-omi jẹ ọna kan ti o dara julọ lati ṣe itọju ilera eniyan ni itan. Ninu awọn ile-iṣẹ itọju ti a ṣe ati tọju, awọn arun ti o ni ibatan si omi n ku.
Igba ti a ba lo awọn ohun ọgbin, kii ṣe awọn omi-omi. Iṣẹju ti a ba lo awọn ohun ọgbin, awọn irugbin ati awọn igi ati awọn ewe ni ayika awọn okun omi le dinku ibajẹ ti o fa nipasẹ awọn eroja ti o jẹ ounjẹ, ati pe o le tọju owo awọn alakọbẹrẹ lori awọn ohun ọgbin.
Permit, monitor, publish. Awọn ipadabọ ti awọn ile-iṣẹ pọ si nigbati awọn iwe-aṣẹ ba ṣe awọn opin, atẹle ni o tẹsiwaju ati pe awọn abajade jẹ aladani. Ìṣàfihàn-ìwọ̀n náà lóun nítorí kò si ẹnikẹni tí fẹ́ láti jẹ́ àwọn orukọ nínú àká-ìwé.
Ṣẹ̀dá àwọn ìṣàfilọ́lẹ̀. Àwọn ìṣàfilọ́lẹ̀ ní àwọn ìpàsẹ́ ààyè-iṣẹ́ ojú-aye, tí wọ́n sáà àwọn ìsàlẹ̀ náà láti yọ nitrogen kuro nípá ọ̀fẹ́.
Ile-iṣẹ ti o ni owo. Igbagbọ fun awọn ipadabọ, ati gbigba awọn agbẹ fun awọn iṣe ti omi mimọ, yi omi mimọ pada si ohun ti ọja ṣe afihan.

Fitoplankton ni ààye Gotland nínú Óke Baltic. — Fitoplankton tí wọ́n pẹ̀lú ìlú Gotland nínú Óke Baltic, ọkan ninu àwọn ojú-ìnà tí a bá fi ìgbà jẹ́ pé ó kù nínú ẹ̀yin. Àwọn àkọlé: USGS/NASA Landsat 7

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

Kò fi wẹ́. Àwọn nǹkan mi-in, àwọn ẹ̀yin tí a fi wọ́ inú, àwọn ẹ̀yin àti àwọn kemikali kò ní ìpàdé nínú ile-ìwẹ́ tabi nínú ọ̀ná. Ṣàfikún àwọn ìṣẹ́dá tí a fi pamọ́ sí ile-iwosan.
Lo awọn ohun ọgbin ati awọn ọlọjẹ ti o kere ju ni ile, ati pe ko si ṣaaju oju ojo. A lòfíláàrẹ̀ kan fẹ́ jú tí àwọn pẹ̀lú̀ bá jẹ́.
Pa awọn iwẹ-omi ti o ni omi pamọ. Awọn iwẹ-omi ti o wa ni ọna ni a lo lati lọ si okun to ku, ko si ṣe itọju wọn. Omi, awọ ati safun ti a fi wọ ọkọ ko yẹ ki o lọ sinu wọn.
Ṣẹ̀dá bufà. Tí o bà ní ilẹ̀ ní pàtó ní ààyè-iṣẹ́ ojú-ìwọ̀n, a lè fi àwọn ẹ̀yàn tí wọ́n gbàjú inú ilè pamọ́ sínú ojú-ìwọ̀n láti fi ìjádè lọ́wọ́lọ́wọ́ lọ́wọ́lẹ́.
Fi àwọn ibeerè hàn ní pàtó. Wá ìtàn ìdárarẹ̀ ìṣàmúlò-ètò inú omi rẹ̀ àti àwọn ààyè ìpamọ́ àwọn ohun-ìgbà ìjádé inú ẹ̀yàn rẹ̀. Fẹ̀wọ́ awọn aṣofin rẹ̀ mọ́ bi o ṣe n lọ́jọ́ ti a fi gbe omi iwẹ́mọ̀ ti ko ni isẹ́, ati ohun ti wọn n ṣe lati dawọ́ ẹ.
Igbagbọ awọn agbẹ ti o tọju omi, ati beere lọwọ awọn ile itaja ibi ti ounjẹ wọn wa lati.
Ṣẹ̀dá ìròyìn. Ṣàfà àwọn àkọlé yìí tàbí láti sé iranlọwọ fún àwọn ààyè-iṣẹ́ inú àwọn ààyè-iṣẹ́ nípa bòdì ìṣàfihàn.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé

World Health Organization, Awọn iroyin-ilẹ-iṣe (2023)
UN-Water, Igbese lori itọju omi ibajẹ, 2024 imudojuiwọn
Diaz ati Rosenberg (2008), Igbàdálẹ̀ àwọn ààyè tí a pàṣẹ fun ekòsítàmì omi, Science 321
Breitburg ati (2018), Igbatí a tìpádé ọ̀fẹ́ oxygení nínú oke-nlá gbogbónọ̀kan atí awọn omi okun, Science 359
Àwọn Ìṣàmúlò-ètò EPA, Ìpapọ̀ àwọn nǹkan tí ǹjẹ́
UN-Water, Ìdáràn àwọn afẹ́fẹ́ àti àwọn afẹ́fẹ́ tí a fi pamọ́