Zanieczyszczenie oceanów i wód

Woda jest największym rozpuszczalnikiem na Ziemi. Rozpuszcza minerały ze skał, przenosi składniki odżywcze do lasów i ryb oraz oczyszcza się w trakcie poruszania. Przez większość historii to wystarczało: ludzie wlewali odpady do rzek, a natura je rozcieńczała. Na dzisiejszą skalę, z ponad ośmioma miliardami ludzi i rolnictwem przemysłowym na każdym kontynencie, rozcieńczenie już dawno przestało działać. To, co wylewamy na ląd, dociera do morza.

Jak woda staje się zanieczyszczona

Zanieczyszczenia docierają na dwa sposoby. Źródła punktowe wychodzą z rury: wylot kanalizacji, odpływ fabryczny, kopalnia. Łatwo je znaleźć, a jeśli posiada się odpowiednie zezwolenia i środki oczyszczające, łatwo je usunąć. Źródła rozproszone pochodzą ze wszystkich stron naraz: z pól spłukiwany jest nawóz i obornik, z dróg pył oleju i opon, pestycydy odpływają z upraw. Są trudniejsze, ponieważ nie można zamknąć pojedynczej rury.

Główne zanieczyszczenia to:

• Składniki odżywcze. Azot i fosfor z nawozów, obornika i ścieków. W wodzie żywią się glonami, które kwitną, umierają i gnije, zużywając tlen potrzebny rybom.
• Patogeny. Bakterie, wirusy i pasożyty z nieoczyszczonych ścieków i odchodów zwierzęcych. Powodują cholerę, czerwonkę, dur brzuszny i choroby biegunkowe.
• Chemikalia. Metale ciężkie, takie jak rtęć i ołów, rozpuszczalniki przemysłowe, pestycydy, farmaceutyki i tak zwane chemikalia wieczne (PFAS), które prawie w ogóle się nie rozkładają.
• Osady i ciepło. Gleba z erozji zaciemnia rzeki i dusi rafy; ciepła woda z elektrowni jeszcze bardziej obniża poziom tlenu.

Kogo dotyczy

Każdy pije w dół od kogoś. Według Światowej Organizacji Zdrowia, co najmniej 1,7 miliarda ludzi korzystało ze źródła wody pitnej zanieczyszczonej kałem w 2022 roku, a 2,2 miliarda nadal nie miało bezpiecznej wody pitnej. Ciężar ten najmocniej spada na dzieci: niebezpieczna woda, warunki sanitarne i higiena pozostają główną przyczyną zgonów wśród najmłodszych.

Za tymi liczbami kryje się kwestia warunków sanitarnych. W 2022 roku 57 procent ludzi na świecie będzie korzystało z bezpiecznie zarządzanej toalety. Więcej niż 1,5 miliarda Nie miały podstawowych warunków sanitarnych, 419 milionów Wciąż defekacja odbywa się na otwartym terenie, w ulicznych rynnach, za krzakami lub prosto do rzek i kanałów. W 2020 roku 44 procent ścieków domowych zostało odprowadzonych bez bezpiecznego oczyszczania (WHO, 2024). Tam, gdzie nie ma kanalizacji, rzeka staje się jedną.

Ekosystemy również płacą. Tam, gdzie bogate w składniki odżywcze rzeki wpływają do morza, poziom tlenu może spaść tak nisko, że ryby i skorupiaki udusić się. Tezy Martwe strefy Liczba tych ssaków wynosi teraz setki, co roku latem są to jedne z największych form w Zatoce Meksykańskiej, zasilanej przez Missisipi. Na całym świecie otwarte oceany również straciły tlen, a od połowy XX wieku pomnożyło się liczbę obszarów przybrzeżnych o niskim poziomie tlenu (Breitburg et al., 2018).

Martwa strefa to miejsce zbrodni z tysiącami podejrzanych i bez jednej broni.

Rzeki, które niosą najwięcej

Garść rzek pokazuje cały problem naraz: ścieki, odpady fabryczne i plastik, wszystko w tej samej wodzie, w miastach, które rosły szybciej niż ich rury, pojemniki i oczyszczalnie. Nazywanie ich nie jest o winie. Ludzie, którzy mieszkają nad tymi rzekami, jako pierwsi cierpią z ich powodu i wielu z nich pracuje najciężej, aby je przywrócić.

Ścieki i codzienne życie

Pasig przebiega przez Metro Manila, dom dla ponad 13 milionów ludzi. Większość śmieci i ścieków miasta dociera do niego przez małe strumienie i kanały wyłożone domami, które nie mają podłączenia do kanalizacji i regularnej zbiórki odpadów. Kiedy nadchodzą deszcze monsuny, wszystko na ziemi jest zmywane w dół rzeki w ciągu kilku godzin. Ten sam wzór powtarza się wzdłuż Klang Kuala Lumpur, Malezja Ulhas oraz Mithi W Bombaju i setki mniejszych miejskich rzek w tropikach.

Fabryki: garbarni i barwników

W Dhace garbarni Hazaribagh codziennie uwalniają około 21,600 cubic metres nieoczyszczonych ścieków, zawierające chrom, siarkę i amon, do kanałów odprowadzających je do Buriganga (Human Rights Watch, 2012). Najpierw skutki zdrowotne odczuwali pracownicy, wśród których było wiele dzieci, oraz sąsiedzi; skóra była wykorzystywana do produkcji butów i toreb sprzedawanych na całym świecie.

Na Javie, Citarum Jest głównym źródłem wody pitnej i nawadniania dla Zachodniej Jawy. Badanie z 2025 roku podaje, że w 2017 roku do rzeki przypływało około 35,5 tony ludzkich odchodów dziennie i że około 90 procent z 3236 fabryk tekstylnych wzdłuż niej nie miało odpowiedniego oczyszczania ścieków, więc barwniki i chemikalia trafiały prosto do wody (Marselina et al., 2025). W 2018 roku Indonezja uruchomiła Citarum Harum, krajowy program odbudowy zlewni, który skupia władze krajowe i lokalne, siły zbrojne, przedsiębiorstwa i społeczności.

The Ganges Rzeka Indus jest święta dla setek milionów ludzi i dostarcza wodę do dużej części Indii i Bangladeszu. Wzdłuż jej biegu przemysł, taki jak garbarnie i gorzelnie, dodaje swoje odpady do ścieków szybko rozwijających się miast. W ramach indyjskiego programu Namami Gange, rozpoczętego w 2014 r., wzdłuż rzeki i jej dopływów buduje się oczyszczalnie ścieków i monitoruje ich pracę (National Mission for Clean Ganga).

Plastik

Plastik jest najbardziej widocznym z tych zanieczyszczeń i tym, którego ilość możemy teraz oszacować dla każdej rzeki. W dwóch głównych badaniach wykorzystano modele komputerowe, sprawdzone w porównaniu z pomiarami terenowymi, aby oszacować ilość plastiku przenoszonego przez rzeki do morza:

• Lebreton et al. (2017) szacuje się, że 1.15 to 2.41 million tonnes a year ze wszystkich rzek, z górnych 20 rzek przenosząc dwie trzecie, na czele z Jangcy, Gangesu i Xi.
• Schmidt et al. (2017) poszli dalej, sugerując, że tylko 10 rzek przenosi od 88 do 95 procent globalnego obciążenia. To twierdzenie o “dziesięciu rzekach” rozpowszechniło się szeroko, ale sami autorzy ostrzegali przed dużą niepewnością, a nowsze prace nie popierają go.
• Meijer et al. (2021) śledziły odpady z miejsca ich zrzucenia do najbliższego strumienia i dalej do morza, biorąc pod uwagę opady deszczu, użytkowanie gruntów i odległość. Odkryli, że more than 1,000 rivers carry 80 percent plastiku z rzek trafia do oceanu, 0.8 to 2.7 million tonnes a year w sumie, a małe rzeki przepływające przez duże miasta należą do najgorszych.

Ranking

Są to dziesięć ujść rzek o najwyższych szacowanych emisjach plastiku w nowszym modelu. Dane liczbowe są modelowymi punktami środkowymi dla warunków około 2015 r., zaokrąglonymi do najbliższej setki ton.

Tabele te opisują przeszłość. Oba modele wykorzystują dane z około 2015 roku, zanim wiele ostatnich programów oczyszczania weszło w życie i żaden z nich nie został ponownie przeprowadzony dla dzisiejszych rzek. Na przykład dane dotyczące Jangcy, Xi i Huangpu opisują rzeki Chin sprzed dziesięciu lat, kiedy krajowe oczyszczanie dopiero się zaczęło, a dane dotyczące Pasig pochodzą z okresu przed najnowszym programem Manili. Co stało się potem, rzeka po rzece, jest opowiadane w rzekach, które powróciły dookoła świata poniżej.

Rank	Rzeka	Kraj	Szacowana ilość plastiku w morzu (tony rocznie)	Źródło
1	Pasig	Filipiny	62,600	Meijer i wsp. 2021
2	Tullahan	Filipiny	13,500	Meijer i wsp. 2021
3	Ulhas	India	13,400	Meijer i wsp. 2021
4	Klang	Malezja	12,800	Meijer i wsp. 2021
5	Meycauayan	Filipiny	12,400	Meijer i wsp. 2021
6	Pampanga	Filipiny	9,300	Meijer i wsp. 2021
7	Libmanan	Filipiny	7,100	Meijer i wsp. 2021
8	Ganges	Indie i Bangladesz	6,200	Meijer i wsp. 2021
9	Rio Grande de Mindanao	Filipiny	5,300	Meijer i wsp. 2021
10	Agno	Filipiny	4,600	Meijer i wsp. 2021

Starszy model klasyfikuje duże dorzecza rzek, z zakresem dla każdego:

Rank	Rzeka	Kraj	Punkt środkowy (tony rocznie)	Range	Źródło
1	Jangcy	Chiny	333,000	310,000 do 480,000	Lebreton i wsp. 2017
2	Ganges	Indie i Bangladesz	115,000	105,000 do 172,000	Lebreton i wsp. 2017
3	Xi	Chiny	73,900	64,600 to 114,000	Lebreton i wsp. 2017
4	Huangpu	Chiny	40,800	33,500 to 67,300	Lebreton i wsp. 2017
5	Krzyż	Nigeria i Kamerun	40,300	33,800 do 65,000	Lebreton i wsp. 2017
6	Brantas	Indonezja	38,900	32,300 to 63,700	Lebreton i wsp. 2017
7	Amazon	Brazylia, Peru, Kolumbia i Ekwador	38,900	32,200 to 63,800	Lebreton i wsp. 2017
8	Pasig	Filipiny	38,800	32,100 to 63,700	Lebreton i wsp. 2017
9	Irrawaddy	Myanmar	35,300	29,700 to 56,900	Lebreton i wsp. 2017
10	Solo	Indonezja	32,500	26,500 to 54,100	Lebreton i wsp. 2017

Jak pewne są te liczby? Nie bardzo, i ważne jest, aby to powiedzieć. Oba są modelami: nikt nie zważył plastiku pozostawiającego tysiąc ujść rzek. Własna globalna suma Meijera obejmuje czynnik większy niż trzy, a autorzy opisują swój model jako dokładny w granicach około czynnika dziesięć w porównaniu z pomiarami terenowymi; Pasig znajduje się na krawędzi tego pasma. Oba modele nie zgadzają się również co do konkretnych rzek. W starszym modelu Ganges traci 115,000 ton rocznie, a w nowym około 6,200 w głównym ujściu, ponieważ nowszy model daje plastikowi zrzuconemu daleko w głąb lądu znacznie mniejsze szanse dotarcia do morza: większość jest łapana na brzegach rzek, za tamami i w osadach po drodze. Inne rzeki często wymieniane w debacie publicznej, takie jak Chao Phraya w Bangkoku, Kelani w Kolombo i Mithi w Bombaju, również pojawiają się wśród 50 największych emitentów na opublikowanej liście nowego modelu. Oba badania zgadzają się co do jednego: większość plastiku w rzekach pochodzi z miejsc, gdzie odpady nie są zbierane, gdzie ludzie mieszkają blisko rzek i gdzie ulewne deszcze zmywają ziemię.

Rzeki, które powróciły na całym świecie

Rzeki w powyższych tabelach nie są przegraną sprawą. Rzeki, które zostały odpisane, zostały przywrócone na czterech kontynentach, w bogatych i biedniejszych krajach, pod bardzo różnymi rządami. Żaden z nich nie został oczyszczony przez jeden wynalazek lub jedno prawo. Każdy z poniższych przypadków odpowiada na te same cztery pytania: co poszło nie tak, co zostało zrobione, co zostało zmierzone i co jeszcze nie zostało rozwiązane. Są one wymienione w przybliżeniu w kolejności, w jakiej rozpoczęto ich główne oczyszczanie.

The Thames

Co poszło nie tak. Kanały i oczyszczalnie ścieków w Londynie nie mogły nadążyć za rozwojem miasta. W ciągu 1950s w częściach Tamizy pozostało tak mało tlenu, że w 1957 zostały one uznane za biologicznie martwe. Wiktoriańskie kanały również przenoszą wodę deszczową, a gdy pada mocno, nadal przelewają się do rzeki.

Co zostało zrobione. Oczyszczanie rzeki rozpoczęto w 1960 roku (BBC, 2001). W 2014 r. Thames Water zakończyła modernizację pięciu oczyszczalni w Beckton, Crossness, Riverside, Long Reach i Mogden. W 2016 roku rozpoczęto budowę 7-kilometrowego tunelu Lee, który zaczął wychwytywać ponad 5 milionów ton ścieków rocznie, które kiedyś wyciekały z największego przelewu. 25 km długi tunel Thames Tideway, projekt o wartości 4,6 miliarda funtów sterlingów opłacany z rachunków klientów Thames Water, jest teraz połączony z nim, dzięki czemu system może przechowywać 1,6 miliona metrów sześciennych ścieków burzowych; został w pełni podłączony i działa od lutego 2025 r., a oczekuje się, że zmniejszy wycieki do rzeki przypływowej z ponad pięćdziesięciu w typowym roku do około pięciu (Thames Water; Tideway).

Co zostało zmierzone. Pierwszy łosoś powrócił w 1974 roku, a do 2001 roku rzeka utrzymywała 115 gatunków ryb (BBC, 2001. .). The Zoological Society of London’s 2026 health check found dissolved oxygen rising over the long term from 2007 to 2024 and phosphorus falling since the 1990s; W ujściu żyją teraz koniki morskie, węgorze, foki, a nawet małe rekiny (ZSL, 2026).

Not solved yet. The same health check found nitrate still rising from treated sewage, and a slight fall in fish species since the early 1990s that needs more research. Przed tunelem, przelew i oczyszczalnie Thames Water wylewały ścieki przez 298,081 godzin w 2024, z 196,414 w 2023, według analizy danych monitorowania firmy (The Guardian, 2025). W całej Anglii wycieki spadły o 35 procent w 2025 r., Co według Agencji Środowiska było w dużej mierze spowodowane suchym rokiem (Environment Agency, 2026).

Cuyahoga, Cleveland i amerykańska ustawa o czystej wodzie

Co poszło nie tak. 22 czerwca 1969 r. iskrą z przejeżdżającego pociągu zapalił się plamę ropy na Cuyahoga. Nie był to pierwszy taki przypadek: lokalna oś kanalizacyjna liczy 13 pożarów na rzece przed rokiem 1969 (NEORSD). In the 1970s more than 9 billion gallons of combined sewage and rainwater a year overflowed from the area’s sewers into the river and Lake Erie (NEORSD).

Co zostało zrobione. Wyborcy Cleveland zatwierdzili już obligacje o wartości 100 milionów dolarów na oczyszczenie miejskich dróg wodnych, a burmistrz zabrał reporterów do rzeki i zeznawał przed Kongresem (NPR, 2019. .). W 1972 roku Kongres uchwalił ustawę o czystej wodzie, która zakazała zrzucania zanieczyszczeń z rury do wód Stanów Zjednoczonych bez zezwolenia i opłacania nowych oczyszczalni ścieków (US EPA). W 1987 roku rzeka została uznana za obszar o szczególnym znaczeniu dla Wielkich Jezior, z dziewięcioma oficjalnymi problemami do rozwiązania. Od 2011 roku w ramach projektu Clean Lake, wartego 3 miliardy dolarów i uzgodnionego z organami regulacyjnymi 25-letniego programu, budowane są tunele i magazyny, aby do 2036 roku ograniczyć przelew z około 4,5 miliarda galonów rocznie do 494 milionów (NEORSD).

Co zostało zmierzone. Przelewy już w 2000 roku zmniejszyły się o połowę. Do grudnia 2025 roku zakończono lub trwało 76 z 78 projektów projektu Clean Lake, usuwając rocznie 2 miliardy galonów przelewów. Ryby wróciły: do 2014 roku w rzece znaleziono ponad 60 gatunków (NEORSD). Agencja EPA usunęła pięć z dziewięciu oficjalnych problemów: zły wygląd (2017), ograniczenia w spożywaniu ryb (2019), glony (2021), guzy rybne (2023) i zamknięcia plaż (2024) (US EPA).

Jeszcze nie rozwiązane. Pozostają cztery problemy: populacje ryb i dzikiej fauny, życie na dnie rzeki, pogłębianie kanału nawigacyjnego i utrata siedlisk rybnych. Za zaporą Gorge, zbudowaną w 1911, około 865,000 jardów sześciennych skażonego osadu jest oczyszczane z 2025 zanim tama może zostać usunięta (US EPA).

The Yarra w Melbourne

Co poszło nie tak. Zanim ścieki z Melbourne zostały przeprowadzone do oczyszczalni w Werribee od 1897 roku, Yarra była opisywana jako jedna z najbrudniejszych rzek na świecie (Melbourne Water). Wraz z rozwojem miasta, farmy, ulice i kanalizacja deszczowa przyczyniały się do zanieczyszczenia.

What was done. Najpierw powstała kanalizacja, a rzeka znacznie się poprawiła od czasów 1970s i 1980s (to samo źródło). W 2017 roku Wiktoria uchwaliła ustawę o ochronie rzeki Yarra (Wilip-gin Birrarung murron), która traktuje rzekę jako jedną, żywą i zintegrowaną jednostkę naturalną oraz powołała Radę Birrarung do doradzania w tej sprawie (Prawo wiktoriańskie).

Co zostało zmierzone. Górna Yarra dostarcza około 70 procent wody pitnej w Melbourne (Melbourne Water). Od grudnia 2013 roku państwowa agencja ochrony środowiska przeprowadziła testy bakterii w czterech popularnych miejscach i publikuje prognozy pływania dla nich (EPA Victoria).

Nie rozwiązane jeszcze. Jakość wody w dolnym biegu ciągle się pogarsza z powodu rolnictwa, rozwoju miast i wód deszczowych (Melbourne Water). Dwa z miejsc prognozowania, Kew i Launching Place, są zawsze przewidywane jako złe do pływania (EPA Victoria).

Zatoka Minamata

Co poszło nie tak. Przez lata fabryka chemiczna prowadzona przez firmę Chisso uwalniała metylortęć, produkt uboczny produkcji aldehydu octowego, do zatoki Minamata. Ryby i skorupiaki wchłaniały go, podobnie jak ludzie i zwierzęta, które je jadły. Zatrucie zostało oficjalnie uznane za chorobę w 1956 roku. Fabryka zatrzymała proces w maju 1968 roku, a rząd potwierdził przyczynę tego września (Ministerstwo Środowiska Japonii).

Co zrobiono. W 1974 roku rozciągnięto sieci w zatoce, aby zatrzymać skażone ryby przed opuszczeniem jej. W latach 1977-1990 około 1,5 miliona metrów sześciennych osadu zawierającego ponad 25 części na milion rtęci zostało pogłębionych i zamkniętych w 58 hektarach rekultywowanej ziemi. Prace kosztowały około 48 miliardów jenów, z czego Chisso zapłacił około 30 miliardów, a rządy krajowe i prefekturalne po około 9 miliardów (to samo źródło).

Co zostało zmierzone. Poziom rtęci w siedmiu gatunkach ryb pozostawał poniżej tymczasowych limitów przez trzy lata z rzędu, a w 1997 roku gubernator ogłosił zatokę bezpieczną i sieci zostały usunięte (to samo źródło).

Jeszcze nie rozwiązany. Zatoka odzyskała się w ciągu kilkudziesięciu lat; ludzie nie. Do grudnia 2024 roku oficjalnie potwierdzono chorobę Minamata u 3000 osób, w tym tych z drugiego wybuchu epidemii w Niigata, a 304 z nich nadal żyło (National Institute for Minamata Disease). Około 11,000 więcej osób zakwalifikowało się do pomocy w ramach porozumienia politycznego osiągniętego w 1995, więcej niż 48,000 złożyło wnioski na mocy ustawy o pomocy przyjętej w 2009 (Ministry of the Environment of Japan), a sądy wciąż rozstrzygają roszczenia: w 2023 sąd w Osace uznał wszystkich 128 powoda w jednej sprawie, podczas gdy w 2024 sąd w Kumamoto odrzucił 144 ponieważ upłynął termin (Asahi Shimbun, 2024).

Rzeka Singapur

What went wrong. By the 1970s the Singapore River and the Kallang Basin were full of rubbish, sewage and abandoned boats. Odpady z hodowli świń i kaczek, sklepów przydomowych, ulicznych straganików i domów bez kanalizacji spływały prosto do wody.

Co zostało zrobione. 27 lutego 1977 premier Lee Kuan Yew wyznaczył cel oczyszczenia rzeki w ciągu dziesięciu lat. W dorzeczu rzeki i sąsiednim Kallang Basin przesiedlono tysiące rodzin, a także 610 hodowli trzody chlewnej, około 500 hodowli kaczek, ponad 2800 sklepów przydomowych i około 5000 ulicznych sprzedawców. 800 lekkich statków towarowych, które zatłoczyły rzekę zostało przeniesionych do Pasir Panjang w 1983 roku. Zarząd Biblioteki Narodowej szacuje koszty na około 300 milionów dolarów singapurskich, nie licząc rekompensaty za przesiedlenie (Zarząd Biblioteki Narodowej).

Co zostało zmierzone. Kiedy kampania zakończyła się w 1987 roku, ryby i krewetki znów rozmnażały się w rzece (National Library Board). Zapora Marina, ukończona w 2008 roku, zamieniła ujście rzeki w zbiornik słodkowodenny w 2010 roku, o powierzchni zlewni 10.000 hektarów (PUB).

Nie rozwiązano jeszcze. Nie udało nam się znaleźć opublikowanego długoterminowego zapisu jakości wody w rzece. W badaniu z 2015 roku zauważono, że nowy zbiornik, dawny ujście rzeki, nadal cierpi z powodu wysokiego zasolenia (Galelli et al., 2015).

Mersey, Anglia północno-zachodnia

Co poszło nie tak. Dwa wieki przemysłu i ścieków milionów ludzi sprawiły, że Mersey jest jedną z najbardziej zanieczyszczonych rzek w Europie, a w 1985 roku została nazwana najbardziej zanieczyszczonym ujściem w Wielkiej Brytanii (Kampania w dorzeczu Mersey). W 1970s, długie odcinki górnego ujścia nie miały tlenu w ogóle latem, przy każdym stanie pływu (Jones, 2006).

Co zostało zrobione. Kampania Mersey Basin trwała 25 lat, od 1985 do 2010 roku, zrzeszając rząd, przedsiębiorstwa wodne, przemysł i grupy społeczne (Kampania w dorzeczu Mersey). Następnie powstały nowe i zmodernizowane oczyszczalnie ścieków oraz kontrole zrzutów przemysłowych: do 2006 wydano ponad 1 miliardów funtów (Jones, 2006).

Co zostało zmierzone. Dzienne obciążenie zanieczyszczeniami organicznymi (BOD) docierające do ujścia rzeki spadło z ponad 300 ton w 1972 roku do nieco ponad 50 ton w 2000 roku (Jones, 2000). Najniższy poziom tlenu odnotowany w górnym ujściu wzrósł do 48 procent nasycenia w 2001 roku, 58 procent w 2002 i 65 procent w 2003 roku. W listopadzie 2001 roku po raz pierwszy od około pół wieku w rzece złapano łososia, a jesienią 2002 roku na Woolston Weir uwięziono 26 osobników.Jones, 2006 r.).

Jeszcze nie rozwiązany. Latem tlen na odcinku Kanału Manchesterskiego, przez który muszą przepływać łososie, był nadal bardzo słaby, około 20 procent, co blokuje ryby w drodze do góry rzeki (to samo źródło). Naukowcy badając odbudowę ujścia wskazują również na ciągłe obawy dotyczące starych zanieczyszczeń przechodzących przez łańcuch pokarmowy (Hawkins et al., 2020).

Boston Harbor

What went wrong. Until the 1990s, Boston’s sewage reached its harbour with only basic treatment, and sewage sludge was dumped into it every day. W 1987 roku, z powodu 84 przelewów kanalizacyjnych, do portu i jego rzek nadal spływały nieoczyszczone ścieki i woda deszczowa (MWRA).

Co zostało zrobione. W 1985 roku sąd federalny nakazał nowej władzy wodnej regionu zbudować odpowiednie oczyszczalnie ścieków. Zrzut osadów do portu zaprzestano w 1991 roku, nowa oczyszczalnia na Deer Island została otwarta etapami od 1995 roku, a w 2000 roku tunel o długości 9,5 mili przeniósł oczyszczony wypływ daleko w głąb wód Zatoki Massachusetts (MWRA). Projekt Boston Harbor kosztował około 3,8 miliarda dolarów (MWRA). Odrębny plan o wartości około 906 milionów dolarów zamknął 34 z 84 przelewów i ma na celu zmniejszenie objętości wycieku w typowym roku o 88 procent (MWRA).

Co zostało zmierzone. Urząd wodny monitoruje ponad 70 punktów w porcie i jego rzekach i publikuje dane, a państwo każdego lata testuje plaże (MWRA). Od 2004 roku ocena Charles River wzrosła z D do B lub lepszej (MWRA), a w 2025 roku każda plaża miejska od Nahant do Nantasket osiągnęła wynik powyżej 80 procent dla bezpiecznego pływania, co jest pierwszym (Ocalcie port/Ocalcie zatokę, 2025).

Nie rozwiązane jeszcze. W typowym roku Charles River spełnia normę bakterii do pływania tylko przez 48 procent czasu, a niektóre przelewy nadal nie osiągają swoich celów (MWRA, 2023). Projekt zaktualizowanego planu przepełnienia jest otwarty do publicznych komentarzy do 30 października 2026 r. (City of Somerville).

Ren

Co poszło nie tak. Przez dziesięciolecia Ren niósł odpady jednego z najbardziej przemysłowych regionów świata. 1 listopada 1986 roku pożar w magazynie Sandoz niedaleko Bazylei wymył do rzeki nawet 30 ton pestycydów i zabił ryby na setkach kilometrów.

Co zrobiono. Kraje położone nad Renem odpowiedziały w 1987 r. programem działania na rzecz Renu: zmniejszenie o połowę w ciągu dziesięciu lat ilości wyrzucanych do rzeki 40 niebezpiecznych substancji chemicznych i uczynienie rzeki wystarczająco czystą, aby łosoś mógł się tam ponownie pojawić (Międzynarodowa Komisja Ochrony Renu). Zbudowano i zmodernizowano oczyszczalnie ścieków, a wokół dużych zapór otwarto przejścia dla ryb, w Iffezheim w 2000 roku i Gambsheim w 2006 roku (ICPR).

Co zostało zmierzone. Metale ciężkie w rzece znacznie spadły między 1987 a 2000 rokiem (ICPR). Azot przenoszony przez Ren do morza spadł z ponad 443,000 ton w 1985 do około 272,000 ton w 2016 (ICPR). Łosoś zaczął pływać z Morza Północnego do rzeki Sieg w 1990 roku i od 1994 roku wyprowadza tam naturalne potomstwo; około 2000 roku powróciły 63 gatunki ryb, a ryby z Renu, oprócz węgorza, były ponownie bezpieczne do spożycia (ICPR, Łosoś 2020). Komisja wymienia obecnie 71 gatunków, z których wszystkie ryby znane z przeszłości rzeki powróciły z wyjątkiem jesiotra europejskiego (ICRP).

Jeszcze nie rozwiązane. Łososie są wciąż nieliczne: przejście rybne w Koblencji policzyło 11 powracających dorosłych w 2025 roku (liczby ICPR). Około dwóch trzecich azotu pochodzi obecnie z rolnictwa i innych źródeł rozproszonych, metale ciężkie ze źródeł rozproszonych są nadal zbyt wysokie, a oczyszczalnie nie usuwają większości śladów leków i innych mikrozanieczyszczeń; kraje mają zamiar ograniczyć je o co najmniej 30 procent do 2040 r. (ICPR).

Dunaj i Morze Czarne

Co poszło nie tak. Nawóz, obornik i ścieki z jednego z największych dorzeczy Europy wlewały składniki odżywcze do północno-zachodniej części Morza Czarnego. Od wczesnych lat 1970, wodzie w pobliżu dna morskiego co roku brakowało tlenu, a w 1983 obszar niskotlenowy zajmował około 20,000 kilometrów kwadratowych (Capet et al., 2013).

Co zostało zrobione. W 1994 r. kraje zlewni podpisały w Sofii Konwencję o ochronie Dunaju, a od 1998 r. współpracują one za pośrednictwem Międzynarodowej Komisji Ochrony Dunaju, która zapewnia wspólne monitorowanie i plan ochrony dorzecza (ICPDR).

Co zostało zmierzone. Komisja informuje, że emisje azotu w dorzeczu spadły o około 30 procent, a fosforu o około 50 procent w ciągu około 15 lat (ICPDR). Strefa niskiego tlenu Morza Czarnego zmniejszyła się, chociaż szczegółowe badania wykazały, że odbudowa w późnych 1990s była mniejsza niż początkowo sądzono i nastąpiła głównie w 2000s (Capet et al., 2013).

Not solved yet. In the basin’s 2021 plan, only 24 percent of river length had good ecological status and 36 percent good chemical status, 624 barriers still blocked fish migration, the European sturgeon was extinct in the basin, and nutrient loads were still above those of the 1960s (ICPDR, 2021).

The Pasig, Manila

What went wrong. Pasig niesie odpady obszaru metropolitalnego liczącego ponad 13 milion ludzi, i został uznany za biologicznie martwy w latach 1990s (GMA News, 2018). Na czele listy rzek przenoszących plastik do morza znajduje się nowszy model, chociaż jego autorzy zauważają, że model zawyża wartość Pasig w porównaniu z pomiarami dokonanymi w 2019 r. (Meijer i wsp., 2021).

Co zostało zrobione. Od 1999 do 2019 roku Komisja Rehabilitacji Rzeki Pasig oczyściła brzegi i strumienie. Do czasu, gdy 2018 zdobył pierwszą nagrodę Asia RiverPrize, 18,719 rodziny mieszkające nad brzegami rzeki zostały przesiedlone i 17 dopływy 47 rzeki zostały rozwinięte, począwszy od pilotażowego projektu w Estero de Paco w 2010 (GMA News). Komisja została zniesiona w 2019 roku (Philstar, 2019). Od stycznia 2024 roku w ramach nowego programu Pasig Bigyang Buhay Muli powstaje nadrzeczna esplanada, której czwarty etap został otwarty w październiku 2025 roku (ABS-CBN, 2025).

Co zostało zmierzone. Według raportu Komisji, zanieczyszczenie organiczne (BOD) w rzece wynosiło średnio 30,79 miligramów na litr w latach 2009-2014, w porównaniu ze standardem 7, i wzrosło z 23,09 w 2012 r. do 39,03 w 2014 r.; tlen wynosił średnio tylko 2,85 miligramów na litr (PRRC, 2014. .). Audyt państwowy z 2018 r. wykazał, że wykorzystano 96 procent środków na oczyszczanie dróg wodnych, a wykonano od 1 do 28 procent planowanych prac (Rappler, 2018 r.).

Nie rozwiązane jeszcze. Najczęściej. Nie udało nam się znaleźć oficjalnych pomiarów jakości wody od 2014 roku, więc nie możemy powiedzieć, czy rzeka dziś się ożywia. Potoki pokazują, że można to robić ulica po ulicy; cała rzeka jeszcze nie podążyła za nimi.

Cheonggyecheon

Co poszło nie tak. Strumień w centrum Seulu został pokryty betonem i wzniesiono nad nim autostradę.

Co zostało zrobione. W latach 2003-2005 miasto rozebrało autostradę i otworzyło 5,8 kilometra strumienia, przy łącznym koszcie około 380 milionów dolarów amerykańskich (Landscape Architecture Foundation, 2011).

Co zostało zmierzone. W latach 2003-2008 liczba gatunków ryb wzrosła z 4 do 25, ptaków z 6 do 36, owadów z 15 do 192, a roślin z 62 do 308. Powietrze wzdłuż strumienia jest o 3,3 do 5,9 °C chłodniejsze niż na drodze równoległej (Fundacja Architektury Krajobrazu), a w 2025 r. badacze zanotowali 33 gatunki ryb, najwięcej od czasu przywrócenia (The Korea Herald, 2025).

Not solved yet. Strumień jest w dużej mierze sztuczny: ponad 48,000 ton wody dziennie jest do niego pompowane, głównie uzdatniona woda z rzeki Han oraz wody gruntowej, a jego utrzymanie kosztuje około 2.9 miliardów wonów rocznie (The Guardian, 2025). W 2011 roku bakterie koliformne w strumieniu przekroczyły wielokrotnie normę dla pływania (The Korea Herald, 2011).

Ganga

Co poszło nie tak. Ganga jest święta dla setek milionów ludzi i dostarcza wodę do dużej części Indii i Bangladeszu. Wzdłuż jej biegu przemysł, taki jak garbarnie i gorzelnie, dodaje swoje odpady do ścieków szybko rozwijających się miast.

Co zostało zrobione. W ramach programu Namami Gange, uruchomionego w 2014 roku, wzdłuż rzeki i jej dopływów (National Mission for Clean Ganga) budowane są oczyszczalnie ścieków, które są monitorowane. Jego budżet wynosił 20.000 crore rupii do marca 2021 roku i 22.500 crore rupii na drugą fazę do 2026 roku. Do marca 2026 roku wydano 21,340 crore rupii i ukończono 355 z 524 zatwierdzonych projektów (Biuro Informacji Prasowej, 2026), a do marca 2025 r. zbudowano lub odnowiono oczyszczalnie ścieków zdolne przetwarzać 3,446 mld litrów ścieków dziennie (Biuro Informacji Prasowej, 2025).

Co zostało zmierzone. Według raportów rządowych, w monitorowanych miejscach zmniejszyła się liczba bakterii kałowych: mediana liczby bakterii w Assi Ghat w Waranasi spadła z 2500 na 100 mililitrów w 2014 roku do 790 w 2025 roku, a w Gandhi Ghat w Patnie z 5400 do 2200, podczas gdy limit kąpieli wynosi 2500 (Biuro Informacji Prasowej, 2026).

Nie rozwiązane jeszcze. W 2025 roku standard kąpieli dla bakterii kałowych został spełniony tylko na niektórych odcinkach Uttar Pradesh, Bihar i Zachodniego Bengalu, a zanieczyszczenie organiczne było zbyt wysokie od Farrukhabad do Kanpur i od Mirzapur do Ghazipur (to samo źródło). Podczas festiwalu Maha Kumbh w 2025 roku, pierwszy raport Centralnej Rady Kontroli Zanieczyszczeń stwierdził, że woda w monitorowanych miejscach była kilkakrotnie niezdatna do kąpieli; zrewidowany raport później dał medianę w granicach dopuszczalnych (The Hindu, 2025).

Rzeki Chin i Jangcy

What went wrong. In 2015 only 64.5 percent of China’s national monitoring points on rivers and lakes had water of Grade I to III, the grades that can be treated for drinking, and 8.8 percent were worse than Grade V, fit for almost nothing (Ministry of Environmental Protection, 2016). W marcu 2013 roku ponad 16,000 martwych świń zostało wyciągniętych z Huangpu i jej dopływów w górę rzeki Szanghaju, źródła wody miejskiej, po tym jak farmy w górę rzeki wyrzuciły zwłoki do rzeki (The Guardian, 2013).

Co zostało zrobione. W kwietniu 2015 r. Rada Państwa wydała Plan Działań na rzecz Zapobiegania i Kontroli Zanieczyszczenia Wody, znany jako “Dziesięć Wody”, z celami do 2020 r.: ponad 70 procent wody w siedmiu głównych dorzeczach rzek w stopniu III lub lepszym, zanieczyszczające małe fabryki zamknięte, gospodarstwa hodowlane przeniesione z dala od wrażliwych wód i około 95 procent oczyszczonych ścieków miejskich (Rada Państwa, 2015 r.). Od 2016 roku każda rzeka i jezioro otrzymały „szefów rzek”, mianowanych urzędników odpowiedzialnych za wodę i ocenianych na podstawie wyników (Generalne Biuro Komitetu Centralnego KPCh i Rady Państwa, 2016; Prawo zapobiegania zanieczyszczeniu wody i kontroli, artykuł 5). Do 2018 r. 97,8% większych parków przemysłowych posiadało centralne oczyszczalnie ścieków z monitorowaniem online, a do 2019 r. Miasta oczyściły 2513 z 2899 zidentyfikowanych “czarnych i cuchnących” miejskich zbiorników wodnych (Ministerstwo Ekologii i Środowiska, biuletyny 2018 i 2019). Ustawa o ochronie rzeki Jangcy, która weszła w życie w marcu 2021 r., zakazuje budowy nowych fabryk chemicznych w promieniu jednego kilometra od rzeki i jej dopływów (Yangtze River Protection Law), a komercyjne połowy ryb w Jangcy zostały zakazane na dziesięć lat od 2021 r., ze wsparciem dla rybaków, którzy przestali (Xinhua, 2026).

Co zostało zmierzone. Do 2025 r. 91,4 procent krajowych punktów monitorowania było w stopniu I do III i 0,6 procent było gorszych niż stopień V; w dorzeczu Jangcy 98,9 procent z 1016 punktów było w stopniu I do III (Ministerstwo Ekologii i Środowiska, 2026). Liczba morświnów bezpłetwych Jangcy wzrosła z około 1249 w badaniu z 2022 r. Do 1426, a w latach 2021-2025 odnotowano w basenie 351 gatunków ryb, o 43 więcej niż przed zakazem połowów (Xinhua, 2026).

Jeszcze nie rozwiązany. W 2025 roku 28,4 procent największych jezior i zbiorników było nadal nadmiernie nawożonych, a największy kwiat alg w Taihu pokrył jedną piątą powierzchni jeziora; fosfor pozostaje głównym zanieczyszczeniem w głównym strumieniu Jangcy (Ministerstwo Ekologii i Środowiska, 2026). Stopień zanieczyszczenia wody nie mierzy plastiku: stopniowy zakaz niektórych tworzyw sztucznych jednorazowego użytku rozpoczął się w 2020 r. (NDRC i Ministerstwo Ekologii i Środowiska, 2020), ale nie mogliśmy znaleźć nowego oszacowania ilości plastiku, który Jangcy przenosi do morza. Sieć monitoringu również wzrosła z 967 punktów w 2015 r. Do 3641 od 2021 r., Więc wczesne i późne dane nie są ściśle porównywalne.

Sekwany, Paryż

Co poszło nie tak. Pływanie w Sekwanie zostało zakazane w 1923 roku. Stare kanały w Paryżu przenoszą zarówno ścieki, jak i wodę deszczową, a w deszczowe dni wylewają się do rzeki; wiele domów wzdłuż rzeki również było błędnie podłączonych do kanalizacji deszczowej. W rzece wokół Paryża w latach 1970s znaleziono tylko około trzech gatunków ryb (France 3 / AFP, 2025).

What was done. Since 2015 a bathing plan has invested more than 1.4 billion euros in storage basins, sewer repairs, treatment plants and the correction of about 23,000 faulty household connections; Jeden zbiornik w Austerlitz mieści 50,000 metrów sześciennych i działa od maja 2024 (City of Paris). W 2024 roku w rzece miały się odbyć zawody olimpijskie w triathlonie i maratonie, jednak deszcz wymusił opóźnienia (France 24, 2024).

Co zostało zmierzone. 5 lipca 2025 roku otwarto trzy publiczne kąpieliska, w Bras Marie, Grenelle i Bercy (France 24, 2025). W 2026 przyjęli około 120,000 kąpiących się, 20 procent więcej niż w 2025 (City of Paris, 2026). Według regionalnego urzędu sanitarnego w Sekwanie wokół Paryża żyje obecnie od 35 do 40 gatunków ryb, w tym powróciła głowa byka (France 3 / AFP).

Jeszcze nie rozwiązane. Deszcz nadal powoduje przepełnienie starych kanałów, więc obiekty otwierają się tylko wtedy, gdy pozwalają na to prąd, jakość wody i pogoda, a sezon 2026 zakończył się wcześniej z powodu pogody (miasto Paryż). Inwazyjne gobies są obecnie jednymi z najczęściej poławianych ryb (France 3 / AFP).

Co mają ze sobą wspólnego odzyskiwania

Czytaj obok siebie, historie się rymują. Często szok sprawiał, że ludzie się przejmowali: płonąca rzeka, zatruta zatoka, pożar chemiczny, rzeka pełna martwych świń. Potem pojawiły się przepisy z terminami, nazwanymi osobami odpowiedzialnymi, pieniędzmi na rury i oczyszczalnie ścieków oraz monitorowaniem, które każdy może sprawdzić. Żadne z nich nie było szybkie. Tamizy potrzebało ponad pół wieku, kampania Mersey trwała 25 lat, Ren nadal czeka na liczne łososie, a osoby zatrute w Minamata wciąż domagają się uznania.

Nie każdy program jeszcze się sprawdził, a pomiary mówią o tym równie wyraźnie, jak odnotowują sukcesy. Ale wszędzie tam, gdzie ścieki były zbierane i oczyszczane, a fabryki musiały czyścić to, co wypuszczały, odpowiadała rzeka. Społeczności wzdłuż Pasig, Citarum i Gangi pokazują to dziś ponownie, jeden potok i jedna dzielnica na raz.

Dlaczego to się dzieje tutaj i dlaczego nie jest to lokalny problem

Badanie Meijera porównuje dwie rzeki. The Ciliwung, która przepływa przez Dżakartę, zajmuje powierzchnię 591 kilometrów kwadratowych, czyli mniej niż połowę powierzchni kraju. Ren Basen Dunaju jest największym w Europie Zachodniej, a jego zlewnia wytwarza mniej odpadów plastikowych. Jednakże Ciliwung wyrzuca do morza około 300 tonnes sztuk plastiku rocznie, a Ren około 3 tonnes. Różnica polega na geografii i infrastrukturze: w dorzeczu Ciliwung średni kawałek odpadów powstaje około 1 kilometra od rzeki i 29 kilometra od oceanu, a tropikalne deszcze przemywają go przez nie. Nic nie jest inne w ludziach. Ich miasta rozwijały się szybciej niż ich systemy gospodarki odpadami.

Przyczyny są również wspólne:

• Szybka urbanizacja. W miastach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, Afryki i Ameryki Łacińskiej w ciągu kilkudziesięciu lat przybyło setki milionów ludzi, często w nieformalnych osiedlach nad brzegami rzek i na terenach zalewowych, gdzie nie ma pojemników na śmieci, zbiorników ani kanalizacji.
• Brakujące usługi odpadowe. Zbieranie i przetwarzanie odpadów kosztuje pieniądze, które miasta o niskich dochodach podatkowych mają trudności ze znalezieniem, a ludzie, którzy je zbierają, często nieformalni zbieracze śmieci, rzadko otrzymują zapłatę za plastik, który nie ma wartości odsprzedaży.
• Produkty zaprojektowane gdzie indziej. Jednorazowe saszetki, wielowarstwowe opakowania i tanie opakowania są projektowane i sprzedawane przez firmy, których siedziby często znajdują się daleko, w miejscach, które nie mają możliwości ich recyklingu.
• Globalny handel odpadami. Przez dziesięciolecia bogatsze kraje wysyłały odpady z tworzyw sztucznych za granicę do “recyklingu”. Chiny przyjęły około 45 procent światowego handlu odpadami z tworzyw sztucznych od 1992 r., Aż do zakazania większości importu w 2018 r.; kraje o wysokim dochodzie wyeksportowały około 70 procent swoich odpadów z tworzyw sztucznych w 2016 r. Do krajów o niższym dochodzie w Azji Wschodniej i na Pacyfiku, a około 111 milionów ton będzie potrzebowało nowego miejsca przeznaczenia do 2030 r. (Brooks et al., 2018). Część tych odpadów trafia do tych samych rzek.

Jedna planeta, jeden ocean

Rzeki nie zatrzymują się na granicach, tak jak morza. Butelka, która opuszcza Zatokę Manilską może przepłynąć przez Pacyfik; mikrodrobiny plastiku znaleziono od lodu arktycznego po najgłębsze rowy. Każde wybrzeże otrzymuje to, co wyrzucają inne wybrzeża, a każdy kraj kupuje i sprzedaje towary, których opakowania trafiają do wody. Jest tylko jeden ocean i wszyscy go dzielimy, więc nie ma czegoś takiego jak cudza rzeka.

Rzeka w Manili jest rzeką Pacyfiku. To, co z nim robimy, robimy oceanowi, od którego zależy każdy z nas.

Europa nie jest wolna od plastiku

Kuszące jest postrzeganie zanieczyszczenia rzek jako problemu odległych miejsc. Nie jest. Rzeki w Europie niosą mniej plastiku dzięki dziesięcioleciom inwestycji w zbieranie, składowanie i przetwarzanie odpadów, ale plastik nadal utrzymuje się w europejskich rzekach i morzach, a część wyeksportowanych odpadów powróciła do oceanu gdzie indziej.

• Morze Śródziemne jest plastikową pułapką. Zajmuje około 1 procent światowej wody morskiej, ale około 7 procent mikroplastiku, a ponad 200 milionów odwiedzających każdego roku zwiększa ilość odpadów morskich o około 40 procent w lecie (WWF, 2018. .). Pływające plastiki znaleziono w każdym miejscu, którego próbki zostały pobrane z basenu, o gęstości porównywalnej do wielkich plam śmieciowych oceanu, dodając do szacowanej ilości od 1000 do 3000 ton pływających (Cózar et al., 2015).
• Grecja i jej wyspy. Badanie przeprowadzone na 80 greckich plażach wykazało, że plastik stanowił od 43 do 51 procent śmieci, a najczęściej spotykanymi przedmiotami były niedopałki papierosów, nakrętki butelek, słomki, butelki, opakowania do żywności i torby; Grecja poddaje recyklingowi tylko około jednej piątej zużytego plastiku (WWF, 2018. .). Na czterech plażach Korfu, średnio około 142 nowe elementy na 100 metrów Są one zmywane co 15 dni, głównie przez morze (Prevenios i wsp., 2018). Na wyspach Morza Śródziemnego ilość śmieci przybywających na plaże wzrasta nawet 4,7 razy w sezonie turystycznym (Grelaud i Ziveri, 2020).

• In the water and in the fish. In the Thermaic Gulf off Thessaloniki, researchers counted about 750,000 microplastic particles per square kilometre of sea surface and found microplastics in all seven fish species they tested (Kermenidou et al., 2023). Plastikowe butelki wyciągnięte z dna Morza Egejskiego i Jońskiego pozostawały niemal niezmienione przez około 15 lat, zanim zaczęły się rozkładać (Ioakeimidis et al., 2016).
• Wielkie rzeki Europy. Ren przenosił średnio około 890,000 mikroplastikowych cząstek na kilometr kwadratowy Powierzchnia 3,9 mln km², ze szczytem w pobliżu miast Renu-Rury (Mani i wsp., 2015). W austriackim Dunaju plastikowe odpady przewyższały liczbę larw ryb, a rzeka przewoziła około 4,2 tony plastiku dziennie w kierunku Morza Czarnego (Lechner et al., 2014).

Unia Europejska wprowadziła zakaz dotyczący kilku produktów jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych i wymaga od producentów płacenia za oczyszczanie innych. Dyrektywa w sprawie tworzyw sztucznych jednorazowego użytku. To dobre kroki. Ale każda czysta plaża na greckiej wyspie pokazuje, że plastik, raz zrobiony, trwa dłużej niż jakakolwiek polityka.

Co faktycznie działa

Dobrą wiadomością jest to, że zanieczyszczenie wody jest jednym z problemów, które ludzkość już rozwiązała, w niektórych miejscach wielokrotnie, jak pokazują rzeki powyżej. Narzędzia są znane:

1. Oczyszczanie ścieków. Zbieranie i oczyszczanie ścieków jest najskuteczniejszym środkiem ochrony zdrowia publicznego w historii. Tam, gdzie budowane i utrzymywane są oczyszczalnie ścieków, choroby przenoszone przez wodę zanikają.

2. Karm uprawy, a nie rzeki. Precyzyjne stosowanie nawozów, rośliny pokryciowe oraz pasy buforowe z drzew i traw wzdłuż brzegów rzek mogą znacznie ograniczyć spływ składników odżywczych i zaoszczędzić rolnikom pieniądze na nawozach.

3. Zezwalaj, monitoruj, publikuj. Zrzuty przemysłowe spadają, gdy zezwolenia wyznaczają limity, monitoring jest ciągły, a wyniki są publicznie dostępne. Przejrzystość działa, ponieważ nikt nie chce być nazwą na mapie.
4. Przywróćmy mokradła. Mokradła są filtrami wody naszej planety, zatrzymującymi osady i usuwającymi azot za darmo.
5. Cena zanieczyszczenia. Pobieranie opłat za zrzuty i płacenie rolnikom za praktyki związane z czystą wodą sprawia, że rynek nagradza czystą wodę.
6. Zbierz każdy pojemnik i zapłać kolekcjonerom. Większość plastiku w rzekach zaczyna się jako odpady, których nikt nie zbiera. Regularna zbiórka w nieformalnych osiedlach i sprawiedliwe wynagrodzenie dla osób zajmujących się segregacją odpadów, które już odzyskują dużą część tego, co jest poddawane recyklingowi, powstrzymuje plastik przed dotarciem do wód.
7. Złap je zanim dotrą do morza. Bariery, siatki i pułapki na śmieci na małych miejskich rzekach i kanałach mogą przechwytywać odpady pływające blisko miejsca ich dostania się do wody. Leczą objawy, a nie przyczyny, ale na małych miejskich rzekach, które dominują w rankingu, mogą zrobić prawdziwą różnicę, gdy poprawia się zbiórka.

8. Uczynić twórców odpowiedzialnymi. Kiedy producenci płacą za zbiórkę opakowań, które sprzedają, a systemy depozytów zwrotnych płacą ludziom za ich odzyskanie, opakowania są projektowane z myślą o ponownym użyciu i recyklingu, a nie o wyrzuceniu do rzeki.
9. Czysty przemysł, wspólne zakłady. Grupy garbarni i barwiarni mogą współdzielić jedną dobrze prowadzoną oczyszczalnię ścieków, a nabywcy skór i tekstyliów mogą wymagać czystej wody jako warunku każdego zamówienia.

Projekty, które możesz wesprzeć

Rządy wykonały ciężki podnoszenie w powyższych historiach, ale nie są same. Organizacje non-profit wyłapują śmieci z rzek, zanim dotrą do morza, badają wodę tam, gdzie urzędnicy tego nie robią, pozwają zanieczyszczających do sądu i przekształcają miliony wolontariuszy w dane. Są to jedne z najbardziej ugruntowanych, każdy z opublikowanych wyników. Proszę przyjrzeć się, co robią i jeśli możesz, daj im bezpośrednio przez ich własne strony internetowe.

• The Ocean Cleanup (Holandia). Fundacja non-profit, która buduje maszyny do usuwania plastiku. W rzekach, zasilanych energią słoneczną Przechwytywacze, pływające bariery i małe barki transportowe wyłapują śmieci w niektórych najbardziej zanieczyszczających rzekach i wąwozach, od Kingston na Jamajce po Motagua w Gwatemali, Los Angeles i Bangkok, a jej program „30 Miast” jest skierowany do 30 najbardziej zanieczyszczających nadmorskich miast. Na morzu, System 03, pływająca bariera, która przenosi plastik do strefy retencyjnej, która jest opróżniana na statek co około cztery dni, działa w Wielkiej Pacyficznej Plamie Śmieci od 2023 i wyłapuje tam prawie 500,000 kg. Na publicznym panelu organizacji widnieje liczba około 65 milionów kilogramów odpadów usuniętych z rzek i oceanów; organizacja twierdzi, że automatyczne liczenie jest sprawdzane przez niezależną firmę DNV tylko od czasu do czasu (rivers, oceans, dashboard). Jej naukowcy opracowali również ranking rzek używany na tej stronie. Darowizny trafiają do Stichting The Ocean Cleanup, zarejestrowanej fundacji pożytku publicznego w Holandii lub w USA do American Friends of The Ocean Cleanup, organizacji charytatywnej 501(c)(3) (FAQ).
• Mr. Trash Wheel (Baltimore, Stany Zjednoczone). Cztery śmieciowe koła, uruchomione między 2014 a 2021 rokiem, siedzą przy ujściach strumieni wpadających do portu w Baltimore. Wysięgnik doprowadza pływające śmieci do każdego koła, a koło wodne obracane przez prąd, wspomagany przez pompy zasilane energią słoneczną, napędza grabi i przenośnik do pojemnika na śmieci. Razem zbierają około 500 ton amerykańskich (około 450 ton) śmieci rocznie, około 90 procent z nich jest zmywanych przez burze deszczowe, a wolontariusze co roku ręcznie liczą zawartość pojemnika na śmieci, aby pomóc w informowaniu o przepisach antyśmieciowych. Są one prowadzone przez Waterfront Partnership of Baltimore, organizację non-profit 501(c)(3); maszyny są zbudowane i utrzymywane przez Clearwater Mills, firmę z Maryland (przechwytywanie śmieci, jak to działa).

• Waterkeeper Alliance (Nowy Jork, działa na całym świecie). Sojusz powstał w 1999 roku z inicjatywy grupy rybaków z rzeki Hudson, którzy od 1966 roku walczyli z zanieczyszczającymi wody przemysłowymi. Obecnie łączy on 296 lokalnych grup Waterkeeper w ponad 40 krajach i terytoriach. Patrolują rzeki, jeziora i wybrzeża oraz wykorzystują naukę obywatelską, pozwy sądowe i pracę nad polityką, aby pociągnąć zanieczyszczających do odpowiedzialności (o).
• Ocean Conservancy (Waszyngton, D.C.). Jego International Coastal Cleanup przyniósł ponad 19 milion wolontariuszy na plaże i drogi wodne, którzy zebrali ponad 400 milion funtów śmieci, a także rejestruje każdy przedmiot za pośrednictwem aplikacji Clean Swell, więc czyszczenie również mówi nam, które produkty trafiają do wody.
• Surfrider Foundation (Kalifornia, z oddziałami w całych Stanach Zjednoczonych). Jej Blue Water Task Force prowadzi ponad 60 wolontariackich laboratoriów, które testują bakterie na ponad 600 plażach, zatokach i strumieniach, często tam, gdzie oficjalne testy przestają poza sezonem, a następnie wykorzystuje wyniki do nacisku na poprawki (Blue Water Task Force).
• Thames21 (Londyn). Zarejestrowana organizacja charytatywna (numer 1103997), która co roku zrzesza tysiące wolontariuszy, aby oczyścić i odbudować 400 mil londyńskich rzek i strumieni, codzienne prace stojące za opisanym powyżej odzyskaniem Tamizy.

Co możesz zrobić i jak wziąć udział

Czyste rzeki budują rządy, firmy wodne i gospodarstwa rolne, ale także miliony małych nawyków i kilka godzin wolontariatu. Oto, co pomaga, od zlewu kuchennego do ratusza. Gdy jesteś gotowy zrobić więcej, Local Solar System Fundacja Get Involved listy Zadania lokalne Możesz wziąć na to, gdzie mieszkasz, i sposób, aby Znajdź lub załóż lokalny oddział. Powyższe projekty są otwarte dla wolontariuszy i darowizny. Cokolwiek robisz, powiedz nam o tym na tabeli wkładów, gdzie Rada Fundacji przegląda każdy wkład.

W domu

• Wrzuć tłuszcz do kosza. Pozwól, aby tłuszcz, olej i smar do gotowania ostygły, a następnie zeskrobuj je do kosza. Powoduje ponad 20.000 zatorów kanalizacyjnych rocznie w samej sieci Thames Water, 28 procent wszystkich jej zatorów (Thames Water, 2025). W 2017 roku pojedyncza “tłuszczowa góra” tłuszczu i chusteczek pod Whitechapel w Londynie osiągnęła długość 250 metrów i 130 ton (BBC, 2017.).
• Płucz tylko mocz, kał i papier. Mokre chusteczki powodują 94 procent zatorów kanalizacyjnych w Wielkiej Brytanii, a zatkane kanały oznaczają, że częściej używa się wody burzowej przelewającej się do rzek (Water UK; Bin the Wipe). Chusteczki, waciki i produkty higieniczne trafiają do kosza.

• Zwróć niechciane leki. Nie spłukuj ich ani nie wyrzucaj: zanieś je do apteki lub programu zwrotu (NHS; US EPA). A study of 258 rivers in 104 countries found at least one medicine at a level considered unsafe for wildlife, or of concern for antibiotic resistance, at more than a quarter of the places sampled (Wilkinson et al., 2022).
• Zachowaj odpływy uliczne na deszcz. W wielu miastach, odpływy z ulicy prowadzą prosto do najbliższej rzeki bez żadnego oczyszczania (rząd Wielkiej Brytanii). Nigdy nie wlewaj do niego farby, oleju silnikowego ani wody z mydłem z mycia samochodu; zanieś farbę i olej do centrum recyklingu.
• Karm ogród, nie rzekę. Używaj mniej nawozów i pestycydów, tylko zalecaną ilość, trzymaj z dala od stawów i strumieni i nigdy nie rozprowadzaj go przed deszczem (US EPA). Jeśli posiadasz ziemię przy wodzie, pas rodzimej roślinności wzdłuż brzegu filtruje spływ zanim do niego dojdzie.

Gdzie mieszkasz

• Dołącz do porządku, lub zorganizuj go. Światowy Dzień Porządku przypada 20 września każdego roku, a jego organizatorzy mówią, że ludzie w 212 krajach i terytoriach wzięli udział (Organizacja Narodów Zjednoczonych; Światowy Dzień Porządku). Ocean Conservancy Międzynarodowy Dzień Przybrzeżnego Czyszczenia Towarzystwo Ochrony Przyrody i Krajobrazu Wielka Brytania Plaża czysta Odbywają się co roku we wrześniu, a grupy rzeczne takie jak Thames21 Organizujemy imprezy przez cały rok. Zapisz to, co wybierasz, na przykład w bezpłatnej aplikacji Clean Swell, aby oczyszczanie również stało się danymi (Ocean Conservancy).

• Bądź bezpieczny podczas robienia tego. Noś rękawice lub użyj zbieracza śmieci, zacznij przy odpływie lub kilka godzin po przypływie i nigdy nie dotykaj strzykawek, beczek ani niczego, co wygląda na niebezpieczne: zostaw to tam, gdzie jest i zgłoś to. Jak mówi Marine Conservation Society, w razie wątpliwości nie podnosz (MCS organizer guide, 2026).

• Sprawdź swoją rzekę. Programy obywatelskiej nauki dają Ci prosty zestaw, szkolenie i miejsce do dzielenia się wynikami. FreshWater Watch, prowadzony przez Earthwatch, zebrał ponad 70,000 zestawy pomiarów od ponad 22,000 wolontariuszy z całego świata. The Rivers Trust’s Big River Watch prosi ludzi w Wielkiej Brytanii i Irlandii, aby obserwowali rzekę przez 15 minut, dwa razy w roku, za pomocą darmowej aplikacji. The Riverfly Partnership szkoli wolontariuszy w zakresie monitorowania małych stworzeń rzecznych, które są wrażliwe na zanieczyszczenia. EarthEcho Water Challenge pomaga młodym ludziom przetestować lokalną wodę, Water Rangers oferuje zestawy testowe i platformę otwartych danych w Kanadzie, Waterwatch wspiera grupy w Australii, a Surfrider’s Blue Water Task Force testuje plaże w Stanach Zjednoczonych.

• Zgłoś zanieczyszczenia, gdy je zobaczysz. Martwa ryba, ścieki, tłusty połysk, piana lub dziwne kolory: zaznacz miejsce i czas, zrób zdjęcie, jeśli jest to bezpieczne, i natychmiast zadzwoń do władz. W Anglii, linia incydentów Agencji Środowiska to 0800 80 70 60, dzień i noc (rząd Wielkiej Brytanii); w Szkocji, SEPA przyjmuje zgłoszenia online lub pod numerem 0800 807060 (SEPA); w Irlandii, krajowa linia skarg to 1800 365 123, a większość rad przyjmuje zgłoszenia za pośrednictwem See it? Aplikacja Say it! (EPA Ireland); w Stanach Zjednoczonych EPA posiada formularz zgłoszeniowy online, a sytuacje awaryjne są przekazywane do Krajowego Centrum Reagowania pod numerem 1-800-424-8802 (US EPA); w Wiktorii, Australia, EPA Victoria odpowiada na numer 1300 372 842 (EPA Victoria). W każdym innym przypadku, lokalna rada lub krajowa agencja ochrony środowiska jest miejscem, w którym należy zacząć.
• Przyjąć strumień. W niektórych miejscach prowadzone są programy, w których szkoła, klub lub grupa sąsiadów dba o jeden odcinek rzeki lub plaży i regularnie go sprawdza; Georgia Adopt-A-Stream W Stanach Zjednoczonych jest to jeden z długotrwałych przykładów. Jeśli nie ma takiego w pobliżu, zaproponuj je jako zadanie lokalne.

Z twoim głosem

• Zapytaj o dane. Wiele z nich jest już publicznych. W Anglii i Szkocji mapa ścieków Rivers Trust pokazuje każdy wylew sztormowy i jak często się on rozlewa (The Rivers Trust); w Europie Europejska Agencja Środowiska publikuje wyniki dla ponad 22,000 kąpielisk, z których 85 procent otrzymało ocenę doskonałą w kategorii 2025 (EEA); W Stanach Zjednoczonych, EPA How’s My Waterway pokazuje stan lokalnych rzek i jezior. Jeśli nie ma danych, zapytaj radę lub wodociąg dlaczego nie i jaki jest plan.
• Wspieraj zwrot depozytów i odpowiedzialność producentów. Depozyty przynoszą butelki i puszki z powrotem, zanim dotrą do rzeki, a programy producentów zmuszają producentów opakowań do płacenia za ich zbiórkę. Nasz wyjaśniacz zanieczyszczeń plastikiem pokazuje, jak dobrze działają.

• Wróć do inwestycji w kanalizację i oczyszczanie. W 2022 r. 42 procent światowych ścieków domowych nie było bezpiecznie oczyszczanych (UN-Water, 2024). Każdy odzysk na tej stronie został opłacony z pieniędzy publicznych, rachunków za wodę lub obu; powiedz swoim przedstawicielom, że to popierasz.
• Wspieraj rolników, którzy chronią wodę, i zapytaj sklepy skąd pochodzi ich jedzenie. Poproś kupowane marki, aby opublikowały informacje na temat ilości plastiku sprzedawanego w miejscach bez zbiórki odpadów i co robią, aby go odzyskać.

Kiedy podróżujesz

• Niczego nie zostawiaj. Zabierz śmieci do domu z plaż, rzek i jezior, zwłaszcza tam, gdzie nie ma regularnej zbiórki.
• Napełniaj butelkę zamiast kupować. Zabierz ze sobą butelkę wielokrotnego napełniania i odrzuć opakowania jednorazowe i saszetki; tam, gdzie woda z kranu nie jest bezpieczna do picia, postępuj zgodnie z lokalnymi zaleceniami zdrowotnymi.
• Sprawdź przed pływaniem, używając lokalnych znaków jakości wody lub ocen i nie wchodź do wody po ulewnym deszczu w miejscach z przelewami kanalizacyjnymi.
• Wybierz się na wolontariat z ostrożnością. Jeśli chcesz pomóc w zanieczyszczonej rzece za granicą, przeczytaj najpierw iść tam, uczyć się i pomagać poniżej.

Podziel się swoimi pomysłami

Rzeki na szczycie rankingu nie zostaną ustalone przez jeden wynalazek. Naprawią je tysiące dobrych pomysłów, przetestowanych tam, gdzie ludzie mieszkają: lepsza trasa wywozu śmieci, sklep z napełniaczami, klub szkolny, który mierzy swój strumień, tańsza pułapka dla kanału, sprawiedliwsza cena za zebrany plastik. Wyślij nam swoje, tyle ile masz.

Idź tam, ucz się i pomóż

Najbardziej użyteczną rzeczą, jaką niektórzy ludzie mogą zrobić, jest odejście. Inżynierowie, pielęgniarki, nauczyciele, projektanci, studenci i emerytowani specjaliści mogą zaoferować umiejętności, których brakuje, i przywrócić zrozumienie, którego nie może dać żaden artykuł. Jeśli jesteś w stanie podróżować do jednej z tych rzek, rób to jako partner, a nie jako ratownik.

• Zacznij od słuchania. Przed przyjazdem skontaktuj się z lokalnymi organizacjami, uniwersytetami, radami rzecznymi i urzędami miasta i zapytaj, czego potrzebują. Ludzie mieszkający nad tymi rzekami pracują nad nimi od lat.
• Współpracuj z rządami i społecznościami. Trwałe zmiany wymagają zarówno: lokalnych urzędników, którzy mogą zmienić trasy zbiórki i pozwolenia, jak i mieszkańców, którzy decydują o tym, co codziennie trafia do wody. Zaoferuj, aby je połączyć, nigdy nie zastępować.

• Uczcie i bądźcie nauczani. Podziel się swoją wiedzą na temat monitoringu, systemów sanitarnych, odpadów lub zdrowia i dowiedz się, jak rzeczy naprawdę działają. Zostaw za sobą umiejętności i otwarte dane, a nie zależność.
• Bądź bezpieczny. Zanieczyszczona woda przenosi choroby i chemikalia. Postępuj zgodnie z zaleceniami rządu, wykonaj szczepienia zalecane przez klinikę podróżną, nigdy nie pływaj ani nie pij wody z tych rzek i szanuj lokalne prawa i zwyczaje.
• Bądź szczery. The Local Solar System Fundacja nie organizuje, sponsoruje ani nie opłaca podróży. Każdy, kto pomaga, robi to jako niezależny wolontariusz i nigdy nie zbiera pieniędzy w naszym imieniu.

Kiedy wrócisz, powiedz nam, czego się nauczyłeś za pomocą formularza powyżej i rozważ Założenie lokalnego oddziału Tak, że praca jest kontynuowana tam, gdzie mieszkasz.

Źródła i dalsze czytanie

• Światowa Organizacja Zdrowia, Arkusz informacyjny o wodzie pitnej (2023)
• UN-Water, Postępy w oczyszczaniu ścieków, aktualizacja 2024
• Diaz i Rosenberg (2008), Rozprzestrzenianie się martwych stref i konsekwencje dla ekosystemów morskich, Science 321
• Breitburg et al. (2018), Zmniejszanie się zawartości tlenu w globalnych oceanach i wodach przybrzeżnych, Science 359
• USA EPA, Zanieczyszczenie substancjami odżywczymi
• ONZ-Woda, Jakość wody i ścieków
• Światowa Organizacja Zdrowia, Arkusz informacyjny dotyczący urządzeń sanitarnych (2024)
• Meijer et al. (2021), Ponad 1000 rzek odpowiada za 80% globalnych emisji plastiku do oceanów, Science Advances 7; eksplorator danych rzecznych i pliki punktowe z The Ocean Cleanup
• Lebreton et al. (2017), Emisje plastiku z rzek do oceanów świata, Nature Communications 8
• Schmidt, Krauth i Wagner (2017), Wywóz odpadów z tworzyw sztucznych przez rzeki do morza, Environmental Science and Technology 51
• Brooks et al. (2018), Chiński zakaz importu i jego wpływ na globalny handel odpadami z tworzyw sztucznych, Science Advances 4
• Human Rights Watch (2012), Toxic Garbarnie: reperkusje zdrowotne skóry Hazaribagh w Bangladeszu
• Marselina, Rahmi i Nurhayati (2025), Jakość wody w Górnym Citarum, Heliyon 11
• Narodowa Misja Czystej Gangi, Program Namami Gange
• WWF (2018), Wyjście z pułapki plastikowej: ratowanie Morza Śródziemnego przed zanieczyszczeniem tworzywami sztucznymi
• Cózar et al. (2015), Plastyczne nagromadzenie w Morzu Śródziemnym, PLOS ONE 10
• Prevenios et al. (2018), Dynamika śmieci plażowych na wybrzeżach Morza Śródziemnego: rozróżnianie źródeł i szlaków, Biuletyn Zanieczyszczenia Morskiego 129
• Grelaud i Ziveri (2020), Generowanie odpadów morskich na plażach wysp śródziemnomorskich jako efekt turystyki i jego łagodzenie, Raporty naukowe 10
• Kermenidou et al. (2023), Ilościowe określenie i charakterystyka mikroplastików w Zatoce Termaickiej, na Morzu Egejskim Północnym, Nauka o Środowisku Całościowym 892
• Ioakeimidis et al. (2016), Potencjał degradacji butelek PET w środowisku morskim, Scientific Reports 6
• Mani et al. (2015), Profil mikroplastiku wzdłuż Renu, Scientific Reports 5
• Lechner et al. (2014), Dunaj tak kolorowy: potpourri plastikowych śmieci przewyższa liczbę larw ryb w drugiej co do wielkości rzece Europy, Zanieczyszczenie środowiska 188
• Unia Europejska, Dyrektywa (UE) 2019/904 w sprawie zmniejszenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko
• Ministerstwo Ochrony Środowiska Chin, 2015 Raport o stanie środowiska w Chinach (2016, po chińsku)
• Ministerstwo Ekologii i Środowiska Chin, 2018 bulletin, 2019 bulletin and 2025 bulletin o stanie ekologii i środowiska w Chinach (po chińsku)
• Rada Państwa Chin (2015), Plan działania na rzecz zapobiegania zanieczyszczeniu wody i kontroli (w języku chińskim)
• Biuro Generalne Komitetu Centralnego KPCh i Biuro Generalne Rady Państwa (2016), Opinie na temat pełnego wdrożenia systemu wójtów rzecznych (w języku chińskim)
• Prawo zapobiegania zanieczyszczeniu wody i kontroli Chińskiej Republiki Ludowej (zmienione w 2017 r.)
• Prawo o ochronie rzeki Jangcy Chińskiej Republiki Ludowej (2020, w mocy 2021)
• Narodowa Komisja Rozwoju i Reform oraz Ministerstwo Ekologii i Środowiska (2020), Opinie na temat dalszego wzmocnienia kontroli zanieczyszczenia tworzywami sztucznymi (w języku chińskim)
• Xinhua (2026), Yangtze finless porpoise population increases in China
• The Guardian (2013), Rzeki krwi: martwe świnie gnijące w chińskim systemie zaopatrzenia w wodę
• Zoological Society of London (2026), The State of the Thames
• Tideway, London Tideway Tunnel i O Tideway
• Międzynarodowa Komisja Ochrony Renu, Punkt zwrotny: wypadek Sandoz, Łosoś 2000 i Łosoś 2020 oraz zarejestrowani dorośli łososie na stanowiskach liczenia
• NPR (2019), 50 lat później, płonąca rzeka Cuyahoga nazywana jest dzieckiem-plakatem dla ustawy o czystej wodzie
• USA EPA, History of the Clean Water Act i Cuyahoga River Area of Concern
• Singapur, Ujście rzeki Singapur i Rzeka Singapur (przegląd historyczny)
• PUB Singapore (2008), Narodziny barażu (zarchiwizowane)
• Robinson i Hopton (2011), Projekt odbudowy strumienia Cheonggyecheon, Seria wydajności krajobrazu, Fundacja Architektury Krajobrazu
• France 24 (2024), Triatlon kobiet rozpoczyna się na Igrzyskach w Paryżu po testach potwierdzających jakość wody Sekwany
• France 24 / AFP (2025), Sekwana ponownie otwiera się dla paryskich pływaków po wielowiekowym zakazie
• Massachusetts Water Resources Authority, Historia systemu kanalizacyjnego i Port w Bostonie, rzeki i plaże
• Czyszczenie oceanu, Rzeki, Oceany, Impact dashboard oraz FAQ
• Waterfront Partnership of Baltimore, Mr. Trash Wheel: przechwytywanie śmieci i jak to działa
• Waterkeeper Alliance, O nas
• Ocean Conservancy Międzynarodowy Dzień Przybrzeżnego Czyszczenia
• Surfrider Foundation, Blue Water Task Force - strona główna
• Thames21, O nas
• BBC News (2001), Opowieść o dwóch rzekach
• Thames Water, Tunel pod rzeką Tamizą
• The Guardian (2025), Dane Thames Water ujawniają, że zrzuty surowych ścieków do rzek wzrosną o 50% w 2024 roku
• Agencja Środowiska (2026), Mniej i krótsze wycieki sztormowe w 2025 r., pokazują nowe dane z monitoringu
• Northeast Ohio Regional Sewer District Historia: czekaj, ile razy Cuyahoga płonęła przed 1969 rokiem?, Połączona kontrola przelewu kanalizacji, Projekt Czyste jezioro oraz Historia: jak umierająca rzeka uratowała nam życie
• USA EPA Cuyahoga Gorge Dam – zapora wodna w Stanach Zjednoczonych, w stanie Nowy Jork.
• Ministerstwo Środowiska Japonii, Lessons from Minamata Disease and Mercury Management in Japan
• Narodowy Instytut Choroby Minamata, Pytania i odpowiedzi
• The Asahi Shimbun (2024), Sąd odrzuca roszczenia o zadośćuczynienie w ściśle obserwowanej sprawie Minamata
• National Library Board Singapore, Oczyszczanie rzeki Singapur
• PUB, Narodowa Agencja Wody w Singapurze, Marina Barrage
• Galelli, Castelletti i Goedbloed (2015), Wysokiej jakości zintegrowana kontrola jakości i ilości wody w miejskich zbiornikach wodnych, Water Resources Research 51
• Jones (2006), Jakość wody i rybołówstwo w ujściu rzeki Mersey, Anglia: perspektywa historyczna, Biuletyn Zanieczyszczeń Morskich 53
• Jones (2000), Estuarium Mersey: powrót z martwych? Rozwiązanie 150-letniego problemu](http://www.merseybasin.org.uk/archive/assets/56/original/56_Jones_2000_Mersey_Estuary_back_from_the_dead.pdf)
• Kampania w basenie rzeki Mersey, The legacy i The Mersey in six minutes (archiwum)
• Hawkins et al. (2020), Odbudowa zurbanizowanego estuarium: oczyszczanie, deindustrializacja i odbudowa nadmiarowych doków w Mersey, Biuletyn Zanieczyszczeń Morskich 156
• Wojewódzki Zarząd Gospodarki Wodnej w Katowicach Deer Island, Przelew łączony oraz Wspólne zawiadomienie publiczne, Charles River (2023)
• Save the Harbor/Save the Bay (2025), Bostońskie plaże są jednymi z najczystszych miejskich plaż w kraju
• Wspólne planowanie przelewów kanalizacyjnych
• Międzynarodowa Komisja Ochrony Renu, Ciągłość ekologiczna, Succes w jakości wody, Składniki odżywcze, Ryby i Mikrozanieczyszczenia
• Capet, Beckers and Grégoire (2013), Sterowniki, mechanizmy i długoterminowa zmienność sezonowej hipoksji na północno-zachodnim szelfie Morza Czarnego, Biogeosciences 10
• Międzynarodowa Komisja Ochrony Dunaju, Konwencja o ochronie Dunaju, Zanieczyszczenie substancjami odżywczymi i Plan gospodarowania wodami w dorzeczu Dunaju, aktualizacja 2021
• Melbourne Water, Rzeka Yarra
• Parlament Wiktorii (2017), Yarra River Protection (Wilip-gin Birrarung murron) Act 2017
• EPA Victoria, Jak monitorujemy jakość wody i Prognozy jakości wody
• GMA News (2018) Program rehabilitacji rzeki Pasig świętowany w pierwszych nagrodach Asia RiverPrize
• Philstar (2019) - Kto odpowiedział? Duterte zlikwidował Komisję Rehabilitacji Rzeki Pasig
• ABS-CBN News (2025), Faza IV Pasig River esplanade odsłonięta; strona otwarta dla publiczności od poniedziałku
• Komisja Rehabilitacji Rzeki Pasig, Raport roczny 2014 (zarchiwizowany)
• Rappler (2018), Raport z audytu Komisji ds. Odbudowy Rzeki Pasig (zarchiwizowany)
• Fundacja Architektury Krajobrazu, Renowacja strumienia Cheonggyecheon, opis studium przypadku
• The Korea Herald (2025), Dwie dekady po odrodzeniu, Cheonggyecheon w Seulu płynie z 8 razy więcej ryb i (2011), Cheonggyecheon stream in Seoul polluted with bacteria
• The Guardian (2025) “Wszyscy myśleli, że spowoduje korki”: autostrada, która zamieniła Seul w strumień
• Biuro Informacji Prasowej, Rząd Indii, Namami Gange (2026) i Namami Gange (2025)
• The Hindu (2025), Teraz CPCB mówi zielony trybunał Maha Kumbh wody nadaje się do kąpieli
• Miasto Paryż, Se baigner dans la Seine en 2024 et au-delà i Baignades à Paris 2026 (po francusku)
• France 3 Paris Île-de-France / AFP (2025), Zanieczyszczenie: znikające gatunki ryb odnajdują swoje środowisko w Sekwanie (po francusku)
• US EPA (1998), Jak działa oczyszczanie ścieków: podstawy (zarchiwizowane) i (2004), Podkład do miejskich systemów oczyszczania ścieków
• Thames Water (2025), odkryto 100-tonowy tłuszczowce Whitechapel
• BBC News (2017), ‘Potwór’ fatberg znaleziony blokujący wschodnią kanał Londynu
• Woda w Wielkiej Brytanii, Walka z fatbergami, oraz Bin the Wipe
• NHS, Jak apteki mogą pomóc; US EPA, Utylizacja leków w gospodarstwie domowym
• Wilkinson et al. (2022), Zanieczyszczenie farmaceutyczne rzek świata, PNAS 119
• Rząd Wielkiej Brytanii, Zapobieganie zanieczyszczeniom dla przedsiębiorstw i Zgłaszanie problemów środowiskowych
• US EPA, Co możesz zrobić na swoim podwórku i Zgłoś naruszenia środowiska
• Organizacja Narodów Zjednoczonych, Światowy Dzień Czyszczenia; Światowy Dzień Czyszczenia
• Marine Conservation Society, Great British Beach Clean i Beachwatch organizer guide (2026)
• Organizacja Ocean Conservancy, Aplikacja Clean Swell; Thames21, Wydarzenia
• Earthwatch, FreshWater Watch; The Rivers Trust, Big River Watch i Sewage in rivers; Riverfly Partnership; EarthEcho Water Challenge; Water Rangers; Waterwatch Australia; Georgia Adopt-A-Stream
• SEPA, Zgłoś zdarzenie środowiskowe; EPA Irlandia, Złóż skargę środowiskową; EPA Wiktoria, Skontaktuj się z nami
• Europejska Agencja Środowiska, Jakość wody w kąpieliskach; US EPA, Jak wygląda moja droga wodna