Okean we suw

Suw dünýäniň iň uly ergindir. Ol daşdan minerallary ýelmeýär, otlara we balyklara iýmit getirýär, we öz-özüni hereket edýän wagtynda arassalaýar. Taryhyň köp bölegi üçin bu ýeterlikdi: adamlar çöpleri derýalara dökdiler we tebigat ony ýumşatdy. At today’s scale, with more than eight billion people and industrial farming on every continent, dilution stopped working long ago. Biz ýer ýüzünde goýberýän zatlarymyz deňize düşýär.

Suw nädip zyýanly bolýar

Poinç çeşmeleri bir nasosdan çykýar: bir suw akdyjy, bir fabrikiň akdyjy, bir mina. Olary tapmak aňsat we, rugsat bilen we bejergi bilen düzetmek aňsat. Diffuz çeşmeler her ýerden bir wagtda gelýär: ekin meýdanlaryndan süýji suwlar we ot-iýmler, ýollardan süýji suwlar we şin tozlary, ekinlerden pessitisidler akýar. Olar has kyn, sebäbi hiç bir pişik ýapylyp bilmez.

Başgaça

• Nutrients. Nitrogen and phosphorus from fertilizers, manure and sewage Suwda olar algallary iýýärler, olar gülläp, ölüp we çürüp, balyklaryň zerur bolan oksijini sarp edýärler.
• Pathogens. Bakteriýalar, wirusy we parazitleri arassalanmadyk suwdan we haýwanlaryň zäherinden alyp bilersiň. Olar kolera, dizenteriýa, tifo we iýmit siňmezligi kesellerini döredýärler.
• Kimýa serişdeleri. Gyzgyn we çygly ýaly agyr metallar, senagat çözgütleri, pestisidler, dermanlyk serişdeleri we şeýle adlandyrylýan hemişelik himiýa serişdeleri (PFAS), olar azda-kände bozulýar.
• Sediment we gyzgynlyk. Eroziýadan gelip çykýan toprak derýalary we reýfleri bogulýar; elektrik stansiýalaryndan gelýän gyzgyn suwlar oksgeni has hem peseldirýär.

Kime täsir eder

Her kim biriniň aşakdaky suwdan içýär. Bütindünýä Saglyk Guramasyna görä, 2022-nji ýylda azyndan 1.7 milliard adam iýmit bilen ýokuşdyrylan içgi suw çeşmelerinden peýdalanar we 2.2 milliard adam halas ediji arassalanan içgi suwy bolmadyk ýagdaýda bolar. Bu kynçylyklar çagalara has köp täsir edýär: howply suw, arassaçylyk we himiki arassaçylyk iň ýaşlaryň arasynda diareýadan ölmegiň esasy sebäbi bolup durýar.

Bu sanlaryň aňyrsynda arassaçylyk bar. 2022-nji ýylda dünýä ilatynyň 57 göterimi howpsuzlyk bilen dolandyrylýan tualeti ulanýar. More than 1.5 billion had no basic sanitation at all, and 419 million still defecated in the open, in street gutters, behind bushes or straight into rivers and canals. 2020-nji ýylda, öý hojalyklarynyň arassalanan suwlarynyň 44 göterimi howpsuz bejergisiz boşadyldy (WHO, 2024). Gökden suw gelmeýän ýerinde, derýa bir bolup galýar.

Ekologiýalar hem töleg edýär. Where nutrient-rich rivers meet the sea, oxygen can fall so low that fish and shellfish suffocate. Bu ölüm zolaklary indi ýüzlerçe bolup; her ýyl Missisipi tarapyndan beslenen Meksika Körfezinde iň uly şekillerden biri. Around the world, the open ocean has lost oxygen as well, and low-oxygen coastal sites have multiplied since the middle of the twentieth century (Breitburg et al., 2018).

Ölü zona, müňlerçe şübheli bilen jenaýat ýerine öwrülýär we onda hiç hili ýarag ýok.

Ençeme suw geçirýän derýalar

Birnäçe derýalar bütin problemany bir wagtda görkezýär: kanalizasiýa, fabrik galyndylary we plastik, ählisi şol bir suwda, şäherlerde olar özleriniň borularyndan, konteýnerlerinden we arassalaýjy desgalaryndan has çalt ösýärler. Olary atlamak günä däl. Bu ýerde ýaşaýan adamlaryň köpüsi özleriniň ilkinji ylymlaryny okap, soňra bolsa, bu ugurda işleýän adamlar bolup çykýarlar.

Ýörite we gündelik durmuş

Pasig 13 milliondan gowrak adama öý bolan Metro Manilada geçýär. Şehiriň köp böleginiň çöpleri we arassalaýjy serişdeleri, kiçi çukurlar we kanallardan gelip çykýar, olar kanalizasiýa aragatnaşyklary bolmadyk öýler bilen örtülendir we kadaly arassalaýjy serişdeleri ýygnamaýarlar. Munson ýagyşlary gelende, ýerdäki her zat sagatlaryň içinde akymyň aşagyna süýşürilýär. Bu meňzeş örtük Kuala Lumpurda Klang, Mumbaide Ulhas we Mithi we tropiklerde ýüzlerçe kiçi şäher derýalary bilen gaýtalanýar.

Fabrikalar:

In Dhaka, the tanneries of Hazaribagh released an estimated 21,600 cubic metres of untreated effluent every day, laden with chromium, sulphur and ammonium, into channels that drain to the Buriganga (Human Rights Watch, 2012). Çagalar we beýleki işçiler, şeýle hem goňşy ýurtlar bu ýagdaýlaryň täsirini ilkinji bolup çekdiler; deri dünýäniň ähli künjeginde satylýan aýakgaplara we torbalara öwrüldi.

Javada, Citarum demirgazyk-günbatar Java üçin içgi suwlarynyň we suw üpjünçiliginiň esasy çeşmesi bolup durýar. 2025-nji ýyldaky bir barlagda, derýanyň Her gün 35.5 tonna adam zyýanly maddalary 2017-nji ýylda, we bu barada 3,236 tekstil fabrikiniň 90 göterimi )Marselina et al., 2025). 2018-nji ýylda Indonesiýa Citarum Harum, milli we ýerli häkimiýetleri, harby güýçleri, işewürligi we jemgyýetçiligi birleşdirýän suw howdanyny dikeltmek üçin milli programmany başlady.

Ganges ýüzlerçe million adam üçin mukaddesdir we Hindistanyň we Bangladeşiň uly bölegine suw üpjün edýär. Bu ýerden soňra, gümmezler we beýleki binalar gurlup, şäheriň daşky keşbine özboluşly bezegler goşuldy. Hindistanyň 2014-nji ýylda başlanan Namami Gange programmasy, derýanyň we onuň akymlarynyň ugrundaky arassalaýjy desgalary gurmak we gözegçilik etmek bilen meşgullanýar (National Mission for Clean Ganga).

Plastik

Plastik bu zyýanly maddalaryň iň görnüklisi bolup, biz indi ony derýadan-derýanyňa hasaplap bileris. Iki uly barlag kompýuter modellerini ulanyp, her bir derýanyň deňize näçe plastiki alyp gidýändigini hasaplamak üçin meýdan ölçeglerine garşy barladylar:

• Lebreton et al. (2017)](https://doi.org/10.1038/ncomms15611) ygtybarly 1.15 to 2.41 million tons a year 20 iň uly derýalar üçden ikisini alyp barýarlar, olardan öňkileri Yangtze, Ganges we Xi.
• _Gözleg (2017)](https://doi.org/10.1021/acs.est.7b02368) has ileri gitdi, diňe 10 derýanyň global ýüküň 88-den 95 göterimine eýedigini subut etdi. Bu “on derýa” aýyplama giňden ýaýrady, ýöne awtorlar özleri ýokary näbellilik barada duýduryş berdiler we täze iş ony goldamaýar.
• _Gün tertibi (2021)](https://doi.org/10.1126/sciadv.aaz5803) followed waste from where it is dropped to the nearest stream and on to the sea, taking into account rainfall, land use and distance. Olar şuny tapdylar 1000-den gowrak derýalar 80 göterim suwy alyp gidýär of river plastic to the ocean, 0.8 to 2.7 million tons a year , we kiçi derýalar uly şäherlerden geçýänler iň erbetleriň arasynda.

Reňk

Bular täze modelde iň ýokary plastik emissiýalary bilen on derýanyň agyzlary. Bu sanlar 2015-nji ýyla çenli bolan ýagdaýlar üçin ortaça hasaplanypdyr, iň ýakyn yüz tonna çenli doňduryldy.

Bu täbller geçeni beýan edýärler. Iki model hem 2015-nji ýyl üçin maglumatlary ulanýar, köp sanly soňky arassalama programmalary täsire girmeden öň, we hiç biri bu günki derýalar üçin täzeden işlenmedi. Meselem, Jangtse, Xi we Huangpu üçin görkezijiler on ýyl ozalky Çiniň derýalaryny görkezýär, şol wagt onuň milli arassalaýyş işleri diňe başlandy, Pasig üçin görkeziji bolsa Manilanyň iň soňky programmasyndan öňkidir. Näçe wagt geçenini, derýadan-derýa, darýalar dünýäniň etrabynda dolanyp geldi aşakda gürrüň berýär.

_Rang:	Derýa	Ýurt	Deňize düşýän plastikiň mukdary (ýylda tonna)	Menba
1	Pasig	Filipinler	62,600	Meijer we beýlekiler. 2021
2	Tullahan	Filipinler	13,500	Meijer we beýlekiler. 2021
3	Gözler	Hindistan	13,400	Meijer we beýlekiler. 2021
4	Ses	Malaýziýa	12,800	Meijer we beýlekiler. 2021
5	Maykauwaýan	Filipinler	12,400	Meijer we beýlekiler. 2021
6	Pampanga	Filipinler	9,300	Meijer we beýlekiler. 2021
7	Liwan	Filipinler	7,100	Meijer we beýlekiler. 2021
8	Ganges	Hindistan we Bangladeş	6,200	Meijer we beýlekiler. 2021
9	Rio Grande de Mindanao	Filipinler	5,300	Meijer we beýlekiler. 2021
10	Agno	Filipinler	4,600	Meijer we beýlekiler. 2021

Eski model bu ýerde uly derýa basins-ni sanaýar, her biri üçin bir aralyk bilen:

_Rang:	Derýa	Ýurt	Ortaça	Aralyk	Menba
1	Yangtze	Çini	333,000	310,000 to 480,000	Lebreton et al. 2017
2	Ganges	Hindistan we Bangladeş	115,000	105,000 to 172,000	Lebreton et al. 2017
3	Xi	Çini	73,900	64,600 to 114,000	Lebreton et al. 2017
4	Huangpu	Çini	40,800	33,500 to 67,300	Lebreton et al. 2017
5	Hat	Niger	40,300	33,800 to 65,000	Lebreton et al. 2017
6	_Ýok	Indoneziya	38,900	32,300 to 63,700	Lebreton et al. 2017
7	Amazon	Brazil, Peru, Kolumbiýa we Ekwador	38,900	32,200 to 63,800	Lebreton et al. 2017
8	Pasig	Filipinler	38,800	32,100 to 63,700	Lebreton et al. 2017
9	Irrawaddy	Myanmar	35,300	29,700 to 56,900	Lebreton et al. 2017
10	Sol	Indoneziya	32,500	26,500 to 54,100	Lebreton et al. 2017

Bu sanlar näçe ygtybarly? Ýok, we bu şeýle diýmek möhümdir. Ikisem modeldir: hiç kim müňlerçe derýanyň agyzlaryny galdyrýan plastiki ölçemändir. Meijer’s own global total spans a factor of more than three, and the authors describe their model as accurate to about a factor of ten when compared with field measurements; the Pasig sits on the edge of that band. Iki model hem belli derýalar barada ylalaşmaýar. Ganges ýyllyk 115,000 tonnadan öňki modelde täze biriniň esasy agyzynda takmynan 6,200-e çenli düşýär, sebäbi täze model uzakda ýerasty plastiki deňize ýetmek üçin has az mümkinçiligi berýär: onuň köpüsi derýa kenarlarynda, damlaryň arkasynda we ýoluň ugrundaky sedimentlerde saklanýar. Halk arasyndaky gepleşiklerde köplenç atlandyrylýan beýleki derýalar, Bangkokdaky Chao Phraya, Kolombodaky Kelani we Mumbaidäki Mithi ýaly, täze modeliň çap edilen sanawynda 50 iň uly emissiýa berýänleriň arasynda hem görünýär. Iki barlagda hem bir pikire gelnilýär: derýa plastikleriniň köpüsi çöp ýygnalmaýan ýerlerden, adamlaryň derýalaryň golaýynda ýaşaýan we güýçli ýagyşlaryň topragy ýuwýan ýerlerinden gelýär.

Dünýäniň daşyna çykan derýalar

Üstdäki täblisalardaky derýalar ýitirim bolmak üçin däl. Ýüze çykan suw howdanlary dört kontinentde, baý we garyp ýurtlarda, dürli hökümetler astynda täzeden dikeldildiler. Olaryň hiç biri bir teklibi ýa-da bir kanuny bilen arassalanmady. Aşakdaky her bir ýagdaý dört soragyň jogaplaryny berýär: näme ýalňyş gitdi, näme edildi, näme ölçenildi we näme häzirlikçe çözülmeýär. Olar, olaryň esasy arassalamagy başlanan tertibinde takmynan görkezilipdir.

London

Näme ýalňyş boldy. Londonyň kanalizasiýa we arassalaýjy işleri şäheriň ösmegi bilen deňeşdirip bolmaýar. 1950-nji ýyllardan başlap, Thames derýasynyň käbir böleginde az mukdarda oksigen galdy we 1957-nji ýylda olar biologiki taýdan öldi diýlip yglan edildi. Victorian sewers hem ýagyş suwlaryny alyp barýar, we ol güýçli ýagyş bolsa olar ýene-de derýa akymyna geçýärler.

What was done. A clean-up of the river’s sewage works began in 1960 (BBC, 2001). 2014-nji ýylda Thames Water, Beckton, Crossness, Riverside, Long Reach we Mogden-de beýik beýiklikdäki bäş arassalaýjy işleriniň täzelenmegini tamamlady. 2016-njy ýylda 7 km Li Tunel her ýyl iň uly suw akymyndan çykýan 5 million tonnadan gowrak arassalaýjy serişdeleri ýygnamaga başlady. 25 km Thames Tideway Tunnel, a £4.6 billion project paid through Thames Water’s customers’ bills, now links to it, so that the system can store 1.6 million cubic meters of storm sewage; it has been fully connected and working since February 2025, and is expected to cut spills into the tide river from fifty more in a typical year to about five (Thames Water; Tideway).

What was measured. İlki salmon 1974-nji ýylda dolandy, we 2001-nji ýyla çenli derýa 115 balyk görnüşini goldady (BBC, 2001). Londonyň Zoologik jemgyýetiniň 2026-njy ýyldaky saglyk barlagy 2007-nji ýyldan 2024-nji ýyla çenli uzak möhletde çözülen oksijeniň ýokarlanýandygyny we fosforyň 1990-njy ýyllardan bäri peselýändigini tapdy; deňiz atlary, eels, seals we hatda kiçi sharks indi estuaride ýaşaýar (ZSL, 2026).

Heniz çözülmedi. Aynı sağlık kontrolü nitrat hala tedavi edilen kanalizasyondan yükseldiğini buldu, ve 1990’lerin başından beri balık türlerinde hafif bir düşüş daha fazla araştırma gerektirmektedir. Tuneliň üstki böleginde, Thames Water-yň suwuň aşaky we arassalaýjy işleri 2024-nji ýylda 298,081 sagat üçin arassalanan suwlary dökdi, 2023-nji ýylda 196,414-den ýokary, kompaniýanyň gözegçilik maglumatlarynyň analizine görä (The Guardian, 2025). Angliýada, 2025-nji ýylda 35 göterim azaldy, bu bolsa daşky gurşawy goramak agentliginiň aýtmagyna görä, köpüsiniň ýylylyk sebäpli (Environment Agency, 2026).

Cuyahoga, Cleveland, and the US Clean Water Act

Näme ýalňyş boldy? 1969-njy ýylyň 22-nji iýuny güni geçýän poçtadan çykan bir çyra Cuyahoga derýasynyň üstünden nebit çygyny ýakdy. Bu ilkinji gezek däl: ýerli kanalizasiýa bölümi 1969-njy ýyldan öň derýada 13 sany ýangyn hasaba alypdyr (NEORSD). 1970-nji ýyllarda ýylda 9 milliarddan gowrak galonni birleşdirilen arassaçylyk we ýagyş suwlary sebitiň kanalizasiýalaryndan derýa we Erie gölüne akdy (NEORSD).

Näme edildi. Klewlendiň saýlawçylary şäheriň suw ýollaryny arassalamak üçin 100 million dollarlyk obligasiýany kabul etdiler, we şäher häkimi žurnalistleri derýa alyp gitdi we Kongrese şahadat berdi (NPR, 2019). 1972-nji ýylda Kongres Temiz Suw Kanunyny kabul etdi, bu kanuny däldi, bu ABŞ-nyň suwlaryna rugsatsyz we täze arassaçylyk desgalary üçin tölegsiz bir borundan zyýanly maddalary çykarmak (US EPA). 1987-nji ýylda bu derýa dokuzy resmi meseleleri çözmek üçin uly gölleriň alada edýän ýeri diýlip atlandyryldy. 2011-nji ýyldan bäri, kanalizasiýa bölüminiň “Temiz derýa” taslamasy, 3 milliard dollarlyk, 25 ýyllyk programma, düzgünleşdirijiler bilen ylalaşylan, tunelleri we saklaýyşlary gurmak üçin her ýylda 4.5 milliard galonni 2036-njy ýyla çenli 494 milliona azaltdy (NEORSD).

What was measured. Overflows had already halved by 2000. 2025-nji ýylyň dekabryna çenli, Proýektiň Täze Gölüniň 78 taslamasynyň 76-sy tamamlandy ýa-da ýola goýuldy, ýylda 2 milliard galonni ýokardan çykarmak. Balyklar dolanyp geldi: 2014-nji ýyla çenli derýada 60-dan gowrak görnüşleri tapyldy (NEORSD). EPA dokuzy resmi problemadan bäşini aýyrdy: ýaramaz görünmek (2017), balyk iýmegiň çäklendirmeleri (2019), algal (2021), balyk tüwleri (2023) we deňziň ýapylmagy (2024) (US EPA).

Heniz çözülmedi. Dört problema galdy: balyk we ýabany haýwanlar, derýa çetindäki durmuş, navigasion kanalyň sökülmegi we balyklaryň ýaşaýan ýerleriniň ýitmegi. 1911-nji ýylda gurlan Gorge Damynyň arkasynda, 2025-nji ýyldan başlap, damyň aýrylmagyndan öň, 865,000 kub metr töweregi zyýanly çäge arassalanýar (US EPA).

The Yarra, Melbourne

What went wrong. Melbourne’s sewage was piped to a treatment farm at Werribee from 1897, the Yarra was described as one of the world’s dirtiest rivers (Melbourne Water). Şäher ösýänçe, oba hojalyk, köçeler we suw geçiriji ulgamlar zyýanly maddalary goşýar.

Näme edildi. Kanalizatsiya öňe çykdy, we derýa 1970-nji we 1980-nji ýyllardan bäri has gowy boldy (şu çeşme). 2017-nji ýylda Wiktoriýa Yarra derýasynyň goragyny (Wilip-gin Birrarung murron) kanunyna gol çekdi, bu kanun derýany bir ýaşaýan we birleşdirilen tebigy zadyň görnüşi hökmünde kabul edýär we ony maslahat bermek üçin Birrarung geňeşini döredýär (Victorian legislation).

What was measured. Upper Yarra supplies about 70 percent of Melbourne’s drinking water (Melbourne Water). 2013-nji ýylyň dekabryndan bäri, döwlet daşky gurşawy goramak agentligi dört meşhur ýerde bakteriýalary synap gördi we olara ýüzmek üçin prognozy çap etdi (EPA Victoria).

Heniz çözülmedi. Suw hili hala-ha aşak akýan suwuň aşagyndan, oba hojalygy, şäher ösmesi we ýagyn suwlary (Melbourne Water) sebäpli ýaramazlaşýar. Kew we Launching Place, her wagt suwda ýüzmek üçin ýaramaz hasaplanýar (EPA Victoria).

Minamata Köri, Japonýa

Näme ýalňyş boldy. Ýyllar boýy Chisso kompaniýasy tarapyndan işlenip düzülen bir himiýa fabriki, Minamata derýasynyň içinde asetaldehidi öndürmegiň netijesi bolan metil-kükürt çykardy. Ony balyklar, ösümlikler we haýwanlar iýýärdiler. 1956-njy ýylda kesel hökmünde resmi taýdan ykrar edildi. Fabrika 1968-nji ýylyň maýynda bu prosesi togtatdy we hökümet şol ýylyň sentýabrynda sebäpleri tassyklady (Ministry of the Environment of Japan).

Näme edildi. 1974-nji ýylda balyklaryň bu ýerden çykmagyny gadagan etmek üçin, derýanyň üstünden çetler çekildi. 1977-nji ýyldan 1990-njy ýyla çenli, millionda 25 böleginden gowrak zygyry bolan takmynan 1.5 million kub metr çäge çykaryldy we 58 hektar ýere gaýtadan işlendi. Bu iş üçin 48 milliard jen sarp edildi, şol sanda Chisso 30 milliard we milli we prefektura hökümetleri her biri 9 milliard töledi (şu çeşme).

Näme ölçenildi. Ýigrimi bir balyk ösümlik görnüşlerinde merkuriý derejesi üç ýyl bäri wagtlaýyn çäklerden aşakda galdy, we 1997-nji ýylda gubernator bu kenary howpsuz diýip yglan etdi we çetler aýryldy (şu çeşme).

Heniz çözülmedi. Bu derýa onýyllyklar içinde dikeldiler; adamlar dikelmediler. 2024-nji ýylyň dekabryna çenli, Niigatada ikinji ýaýrama bolanlar bilen birlikde, 3000 adam resmi taýdan Minamata keselinden ejir çekipdir we olaryň 304-si henizem ýaşap gelýär (Minamata keseliniň Milli instituty). 1995-nji ýylda gazanylan syýasy ylalaşyk esasynda 11,000 töweregi adam kömek üçin hödürlendi, 2009-njy ýylda kabul edilen kömek kanunynyň esasynda 48,000-den gowrak adam ýüz tutdy (Japoniýanyň daşky gurşawy goramak ministrligi), we sudlar henizem talaplary çözýärler: 2023-nji ýylda Osaka sudunyň bir işinde 128 şikaýatçynyň ählisini ykrar etdi, 2024-nji ýylda Kumamoto sudunyň 144-sini ret etdi sebäbi wagt çäklendirmesi geçdi (Asahi Shimbun, 2024).

Singapur

Näme ýalňyş boldy. 1970-nji ýyllara çenli Singapur derýasy we Kallang basyny çig mal, arassalaýjy suwlar we terk edilen gämiler bilen dolupdy. Doňuz we ördek fermalaryndan, arka meýdan söwdalaryndan, köçe satyjylaryndan we kanalizasiýasyz öýlerden çykýan zyýanly maddalar derrew suwlara akýardy.

Nedir edildi 1977-nji ýylyň 27-nji fewralynda premýer-ministr Li Kuan Ýu derýanyň arassalanmagy üçin on ýyllyk maksatnamany kesgitledi. Özeniň suw akymynyň we goňşy Kallang Basininiň üstünden, müňlerçe squatter maşgalalary täzeden ýerleşdirildi, 610 dowar fermasy, takmynan 500 ördek fermasy, 2800-den gowrak arka meýdan söwdasy we takmynan 5000 köçe satyjysy göçürildi. 1983-nji ýyldan bäri bu ýerde 800 sany ýük awtoulagy gatnaýar. Milli kitaphana geňeşi bu taslamanyň bahasyny 300 million Singapur dollaryna barabar hasaplaýar, ýöne bu ýerde täzeden ýerleşdirmek üçin tölenýän tölegleri hem hasaba almaýar (Milli kitaphana).

What was measured. 1987-nji ýylda kampaniýa tamamlananda, balyklar we garpyzlar ýene derýada köpeldiler (National Library Board). 2008-nji ýylda tamamlanan Marina Barajy, 2010-njy ýylda derýanyň boýnuny tämiz suwly suw howdanyna öwürdi, onuň 10,000 hektar meýdany bar.PUB).

Heniz çözülmedi. Biz özeniň öz suw hiliniň çap edilen uzak möhletli ýazgyny tapmadyk. 2015-nji ýylda geçirilen bir barlagda täze suw howdanynyň, ozalky estuariniň, henizem ýokary tuzlylygyndan ejir çekýändigini belleýär (Galelli et al., 2015).

Mersey, North West England

What went wrong. Iki asyrlyk senagat we millionlarça adamyň arassalamasy Mersey’i Ýewropada iň köp zaýalanan derýalardan biri etdi, we 1985-nji ýylda ol Birleşen Patyşalykda iň köp zaýalanan estuarýo diýlip atlandyryldy (Mersey Basin Campaign). 1970-nji ýyllarda, üstki estuariniň uzak aralygyndaky meýdanlarda, her bir suwuň akýan ýagdaýynda, gyşda hiç hili oksigen ýokdy (Jones, 2006).

Näme edildi. Mersey Basin Kampaniýasy 25 ýyl dowam etdi, 1985-den 2010-a çenli, hökümeti, suw kompaniýasyny, senagat we jemgyýetçilik toparlaryny birleşdirdi (Mersey Basin Kampaniýasy). Täze we täzelenen arassalaýjy işleri we senagat boşadyş kontrollygy dowam etdi: 2006-njy ýyla çenli 1 milliard funtdan gowrak sarp edildi (Jones, 2006).

What was measured. Estuarýa giren gündelik organiki zyýanly maddalaryň (BOD) ýüki 1972-nji ýylda 300 tonnadan azrakdan 2000-nji ýylda 50 tonna çenli azaldy (Jones, 2000). 2001-nji ýylda deňziň üstki böleginde hasaba alnan iň pes oksagyn mukdary 48 göterime, 2002-nji ýylda 58 göterime we 2003-nji ýylda 65 göterime ýetdi. 2001-nji ýylyň noýabrynda, bir asyryň ýarysyndan gowrak wagt bäri ilkinji gezek derýada salmon balyklary tutulypdy we 26 sanysy 2002-nji ýylyň güýzünde Woolston Weir-de tutaşdyryldy (Jones, 2006).

Heniz çözülmedi. Ýazda, Mançester gämi kanalyň içindeki oksijen 20 göterim töweregi azdy, bu balyklaryň akyp barýan ýollaryny bökýär (şu çeşme). Bu ýerden hem, bu ýerdäki suwuň arassalanmagy barada alada edýän alymlar, ösümlikleriň iýmit siňdiriş ulgamynyň üsti bilen geçýän gadymky zyýanly maddalar barada alada edýärler.Hawkins et al., 2020).

Boston

Näme ýalňyş boldy. 1990-njy ýyllara çenli, Bostonyň suwlary diňe esasy arassalama bilen portuna ýetýärdi we her gün suwlaryň çyglary bu ýere dökülýärdi. 1987-nji ýylda, 84 birleşdirilen kanalizasiýa çukurlarynyň üsti halas edilmedik kanalizasiýa we ýagyn suwlaryny portuň we onuň derýalaryna çykardy (MWRA).

Näme edildi? 1985-nji ýylda federal sud bu sebitiň täze suw edarasyna arassalaýjy desgalary gurmagy tabşyrdy. 1991-nji ýylda portda suwuň dökülmegi togtadyldy, Deer adasynda täze arassalaýjy desga 1995-nji ýyldan başlap tapgyrlaýyn açyldy we 2000-nji ýylda 9.5 millik tunel arassalanan çykýan suwlary Massaçusets derýasynyň çuň suwlaryna çykardy (MWRA). Boston portunyň taslamasy 3.8 milliard dollara (MWRA) barabar boldy. 906 million dollarlyk başga bir plan 84-den 34-ini ýapdy we bir ýyla çenli 88 göterim (MWRA) bilen akýan mukdary azaltmak üçin işlenip düzüldi.

Näme ölçenildi. Suw edarasy limanda we onuň derýalarynda 70-den gowrak nokatlary gözegleýär we maglumatlary çap edýär, we ştat her ýyl ýazda kenarlara barýar (MWRA). 2004-nji ýyldan bäri Çarlz derýasynyň derejesi D-den B-e ýa-da has gowy boldy (MWRA), we 2025-nji ýylda Nahantdan Nantasket-e çenli her bir metropoliten kenary howpsuz suwda ýüzmek üçin 80 göterimden ýokary netije görkezdi, bu ilkinji gezekdir (Save the Harbor/Save the Bay, 2025).

Heniz çözülmedi. Tipik bir ýylda Charles Derýasy diňe 48 göterim wagtyň içinde suwda ýüzmek üçin bakteriýa standartyna laýyk gelýär, we käbir üsti geçmeler hala öz maksatlaryny ýitirir (MWRA, 2023). A updated overflow plan is open for public comment until 30 October 2026 (City of Somerville).

Rhein

Näme ýalňyş gitdi. Onýyllyklar boýy Rhine dünýäniň iň uly senagat zonalarynyň biriniň galyndylaryny alyp bardy. 1986-njy ýylyň 1-nji noýabrynda Bazel golaýyndaky Sandoz deposynda bolan bir ýangyn 30 tonna çenli pestisidleri derýa akdyryp, ýüzlerçe kilometr aralykda balyklary öldürdi.

Näme edildi. 1987-nji ýylda deňze tarapdaky ýurtlar “Rhine Action Program” bilen jogap berdiler: on ýyl içinde 40 howply himiki maddanyň çykmalaryny ýarym edip, deňzi salmonlaryň doňup gelmegi üçin ýeterlik arassaladylar (International Commission for the Protection of the Rhine). Treatment plants were built and upgraded, and fish passes were opened around the big dams, at Iffezheim in 2000 and Gambsheim in 2006 (ICPR).

What was measured. River in heavy metals significantly decreased between 1987 and 2000 (ICPR) 1985-nji ýylda 443,000 tonnadan gowrak bolan Rhin derýasynyň deňize getirýän azoty 2016-njy ýylda 272,000 tona çenli azaldy (ICPR). 1990-njy ýyldan başlap, Salmon Şimali deňizden Sieg derýasyna akyp başlady we 1994-nji ýyldan bäri ol ýerde dogry ösüp başlady; 2000-nji ýyla çenli, 63 balyk görnüşi gaýdyp geldi, we Reýndäki balyklar, eelden başga, ýene-de iýmek üçin howpsuzdy (ICPR, Salmon 2020). Bu topar häzirki wagtda 71 görnüşiň sanawyny düzýär, bularyň arasynda awstraliýa sturgeon (ICPR) bilen birlikde derýanyň geçmişinden bäri belli bolan ähli balyklar bar.

Heniz çözülmedi. Salmonlar hala az: Koblenz-de balyk geçişleri 2025-nji ýylda 11 doglan çagany saýlady (ICPR saýlady). Häzirki wagtda azotyň üçden iki bölegi oba hojalygyndan we beýleki ýaýran çeşmelerden gelýär, ýaýran çeşmelerden agyr metallar henizem gaty ýokarydyr, we arassalaýjy desgalar dermanlaryň we beýleki mikropollutantlaryň köpüsini aýyrmaýar; ýurtlaryň bulary 2040-a çenli azyndan 30 göterim azaltmak maksady bar (ICPR).

Danube and the Black Sea

Näme ýalňyş boldy. Awropanyň iň uly derýalarynyň birinden gelen tohum, ot we arassa suwlar demirgazyk-günbatar Kara deňize iýmit maddalaryny akdyrdy. 1970-nji ýyllaryň başyndan başlap, deňiz astyna golaý suw her ýylda oksijenden çykyp gitdi we 1983-nji ýylda az oksgenli ýer takmynan 20,000 inedördül kilometrni (Capet et al., 2013) gurşady.

What was done. In 1994 the basin countries signed the Danube River Protection Convention in Sofia, and from 1998 they have worked together through the International Commission for the Protection of the Danube River, with shared monitoring and a basin plan (ICPDR).

Näme ölçenildi. Komissiýa habar berýärki, 15 ýyl içinde bassende azotyň çykarylyşy 30 göterim we fosforyň çykarylyşy 50 göterim azaldy (ICPDR). Kara deňiziň az-oksigen zolagy gysyldy, ýöne 1990-njy ýyllaryň ahyrlarynda geçirilen giňişleýin barlaglar bu ýagdaýyň öňki pikir edilenden has kiçidigini görkezdi we esasan 2000-nji ýyllarda ýüze çykdy (Capet et al., 2013).

Heniz çözülmedi. 2021-nji ýyl üçin suw howdanynyň planynda, özeniň diňe 24 göterimi gowy ekologiýa ýagdaýyna we 36 göterimi gowy himiki ýagdaýyna eýedir, 624 gapy hala balyk göçüni bökýär, awrupaly sturgeon suw howdanynda ýok bolup gitdi, we iýmit ýükleri hala 1960-njy ýyllaryň üstünde (ICPDR, 2021).

Pasig, Manila

Näme ýalňyş boldy? Pasig 13 milliondan gowrak adamly şäheriň çöplerini göterýär we 1990-njy ýyllarda biologiki taýdan ölen diýip yglan edildi (GMA News, 2018). Ol täze modeliň deňize plastiki daşaýan derýalaryň sanawyny başdan geçirýär, ýöne onuň awtorlary modeliň Pasigi 2019-njy ýylda geçirilen ölçeglere garanda has köp baha berýändigini belleýärler (Meijer et al., 2021).

Näme edildi? 1999-dan 2019-a çenli Pasig derýasynyň täzeden dikeldiş komissiýasy derýanyň kenary we çägeleri arassalady. 2018-nji ýylda, ilkinji Asia RiverPrize baýragyny gazanan mahaly, derýanyň kenarlarynda ýaşaýan 18,719 maşgala täzeden ýerleşdirilipdi we derýanyň 47 akymynyň 17-si 2010-njy ýylda Estero de Paco-da pilotly ýagdaýda başlandy (GMA News). Bu komissiýa 2019-njy ýylda ýatyryldy (Philstar, 2019). 2024-nji ýylyň iýun aýyndan bäri täze programma, Pasig Bigyang Buhay Muli, derýa ýakasynda esplanada gurýar, onuň dördünji tapgyry 2025-nji ýylyň oktýabrynda açyldy (ABS-CBN, 2025).

Näme ölçenildi. Komissiýanyň öz hasabatynda, derýanyň organiki zaýalanyşy (BOD) 2009-dan 2014-e çenli ortaça 30.79 milligram / litr bolup, 7-nji standarta garşy, we 2012-de 23.09-dan 2014-de 39.03-e çenli ýokarlandy; oksygen ortaça diňe 2.85 miligram / litr boldy (PRRC, 2014). 2018-nji ýylda geçirilen döwlet auditi suwy arassalamak üçin harçlanan serişdeleriň 96 göteriminiň ulanylandygyny, planlaşdyrylan işiň bolsa 1 we 28 göteriminiň ýerine ýetirilendigini görkezdi (Rappler, 2018).

Heniz çözülmedi. Çogy Biz 2014-nji ýyldan soňky resmi suw hilini ölçeýjileri tapmadyk, şonuň üçinem bu gün derýanyň saglyk ýagdaýynyň gowulanyp başlapdygyny aýtmak mümkin däl. Bu çukurlar, bu işiň köçe-göçer bolup amala aşyrylyp biljekdigini görkezýär; emma suwuň ählisi häzirlikçe dowam etdirilmedi.

Seul

Näme ýalňyş boldy. Seulyň merkezindäki akýan suw beton bilen örtülen we ýokaryk çykan awtoulag ýoly bilen örtülendi.

What was done. Between 2003 and 2005 the city tore down the motorway and opened up 5.8 kilometres of stream, at a total cost of about 380 million US dollars (Landscape Architecture Foundation, 2011).

Näme ölçenildi. 2003 we 2008 aralygynda balyklaryň sany 4-den 25-e, guşlaryň sany 6-dan 36-a, haýwanlaryň sany 15-den 192-e we ösümlikleriň sany 62-den 308-e artdy. Bu ýerde howanyň temperaturasy paralel ýolda bolandan 3.3-5.9 °C sowukdyr (Landscape Architecture Foundation), we 2025-nji ýylda barlagçylar 33 balyk görnüşini hasaba aldylar, bu bolsa dikeldişden bäri iň köpdür (The Korea Herald, 2025).

Heniz çözülmeýär. Bu akýan suw köplenç suwuklykdyr: günde 48,000 tonnadan gowrak suw oňa pompalanýar, esasan Han derýasyndan arassalanan suw we ýerasty suwlar, we onuň saklanylmagy ýylda takmynan 2.9 milliard won töweregi çykdajy talap edýär (The Guardian, 2025). 2011-nji ýylda, akýan suwda coliform bakteriýalar ýüzmek üçin standartyň birnäçe essesini ölçediler (The Korea Herald, 2011).

Ganga, Hindistan

Näme ýalňyş boldy? Ganga ýüzlerçe million adam üçin mukaddesdir we Hindistanyň we Bangladeşiň uly bölegine suw üpjünçiligini üpjün edýär. Bu ýerden soňra, gümmezler we beýleki binalar bilen birlikde, şäheriň günbatar böleginde ýerleşýän köp gatly jaýlar guruldy.

Näme edildi? Hindistanyň 2014-nji ýylda başlanan Namami Gange programmasy derýanyň we onuň akymlarynyň ugrunda arassalaýjy desgalary gurýar we gözegçiligi amala aşyrýar (National Mission for Clean Ganga). Bu taslamanyň býujeti 2021-nji ýylyň mart aýyna çenli 20,000 milliard rupiýa we 2026-njy ýyla çenli ikinji tapgyr üçin 22,500 milliard rupiýa barabardyr. 2026-njy ýylyň mart aýyna çenli, 21,340 milliard rupiý sarp edildi we 524 ygtyýarlandyrylan taslamalaryň 355-si tamamlandy (Press Information Bureau, 2026), we 2025-nji ýylyň mart aýyna çenli günde 3,446 million litr arassalaýjy desgalar gurlup ýa-da täzeden dikeldildi (Press Information Bureau, 2025).

Näme ölçenildi. Hökümet hasabatynda, gözegçiligiň astynda saklanýan ýerlerde iýmit bakteriýalarynyň sany azaldy: Varanasidäki Assi Ghat-da ortaça san 2014-nji ýylda 100 millilitrde 2500-den 2025-nji ýylda 790-a düşdi, Patnadaky Gandhi Ghat-da bolsa 5400-den 2200-e, ýagny 2500 adamlyk bir suwuň çäklendirmesine garşy (Press Information Bureau, 2026).

Heniz çözülmedi. 2025-nji ýylda, fekal bakteriýalar üçin suwda ýüzmek standarty diňe Uttar Pradeşiň, Biharyň we Günorta Bengalyň belli bir böleginde ýerine ýetirildi, we Farrukhabaddan Kanpura we Mirzapurdan Ghazipura çenli organiki zyýanly maddalaryň derejesi gaty ýokarydy (şu çeşme). 2025-nji ýylda Maha Kumbh baýramçylygynda, Merkezi Pollution Control Board-yň ilkinji hasabaty gözleg edilen ýerlerde suw köplenç ýuwmak üçin ýaramazdygyny tapdy; soňra gözden geçirilen hasabatda median çäk içindedigini görkezdi (The Hindu, 2025).

Çiniň derýalary we Jangtse

Näme ýalňyş boldy. 2015-nji ýylda diňe 64.5 göterimi Çiniň derýalar we göller boýunça milli gözegçilik nokatlarynyň suwlary I-den III-e çenli derejeli, içmek üçin arassalanylýan derejeleri, we 8.8 göterimi V-nji derejeden has ýaramazdy, azda-kände hiç zat üçin laýyk däl (Environment Protection Ministry, 2016). 2013-nji ýylyň mart aýynda 16,000-den gowrak ölü dowarlar şäheriň suw çeşmesi bolan Şanhaýyň Huangpu we onuň akymlaryndan çykaryldy, bu ýerden öňki fermalaryň özenlerine döküldi (The Guardian, 2013).

Näme edildi? 2015-nji ýylyň aprelinde döwlet geňeşi suw arassalamagy öňüni almak we kontrol etmek üçin “Suw On” diýlip atlandyrylýan hereket planyny çykardy, 2020-nji ýyla çenli maksatlar bilen: ýedi esasy derýanyň basyşlarynyň 70 göterimden gowragy III derejeli ýa-da has gowy, kirleýän kiçi fabrikler ýapyldy, maldarçylyk fermalary haýal suwy uzaklaşdyrdy we şäheriň kanalizasiýalarynyň takmynan 95 göterimi arassalandy (döwlet geňeşi, 2015). 2016-njy ýyldan başlap her bir derýa we göle “derýanyň başlygy” berlipdir, onuň suwlary üçin jogapkär bolan we netijeleri boýunça bahalandyrylan resmi (CPC Merkezi Komitetiniň Baş edarasy we Döwlet Geňeşi, 2016; Suwyň zaýalanmagynyň öňüni almak we Kontrol etmek Kanuny, Madde 5). 2018-nji ýyla çenli, uly senagat parklarynyň 97,8 göterimi merkezi arassalaýjy suwlary onlaýn gözegçilik bilen bejerýär we 2019-njy ýyla çenli şäherler özleri tarapyndan kesgitlenen 2899 “gara we ysly” şäher suw serişdeleriniň 2513-sini arassaladylar (Ekologiýa we daşky gurşawy goramak ministrligi, 2018 we 2019 habarnamalary). 2021-nji ýylyň mart aýyndan bäri güýje giren Jangtse derýasynyň goraglylyk kanuny, derýanyň we onuň akymlarynyň bir kilometrlik aralygynda täze himiýa kärhanalaryny gurmagy gadagan edýär (Yangtze Derýasynyň goraglylygy hakynda kanun), hem-de 2021-nji ýyldan başlap, Jangtse derýasynda söwda taýdan balyk tutmak on ýyl möhlet bilen gadagan edildi, bu bolsa durýan balykçylar üçin goldaw bolup durýar (Xinhua, 2026).

What was measured. By 2025, 91.4 percent of national monitoring points were at Grade I to III and 0.6 percent were worse than Grade V; in the Yangtze basin, 98.9 percent of 1,016 points were at Grade I to III (Ministry of Ecology and Environment, 2026). The number of Yangtze finless porpoises rose from about 1,249 in the 2022 survey to 1,426, and 351 fish species were recorded in the basin in 2021 to 2025, 43 more than before the fishing ban (Xinhua, 2026).

Heniz çözülmedi. 2025-nji ýylda, uly gölleriň we suw howdanlarynyň 28.4 göterimi hasam köp-göklendirilen, we Taihu-da iň uly algal güllemesi gölüň bäşinji bölegini örtüpdir; fosfor Yangtze esasy akymyndaky esasy zyýanly madda bolup galýar (Ekologiýa we daşky gurşawy goramak ministrligi, 2026). Suw derejeleri plastiki ölçemändir: 2020-nji ýylda bir gezek ulanylýan käbir plastiklere garşy çäklendirmeler başlandy (NDRC we Ekologiýa we Tebigaty Goraýyş ministrligi, 2020), emma biz Yangtze derýasynyň deňize getirýän plastikiniň täze ölçegi tapyp bilmedik. Monitoring ulgamy hem 2015-nji ýylda 967 nokatdan 2021-nji ýylda 3,641-e ýetdi, şonuň üçin ertirki we soňky sanlar berk deňeşdirilmeýär.

Seine, Paris

Näme ýalňyş boldy. Seine-de ýüzmek 1923-nji ýylda gadagan edildi. Bu ýerden günbatara tarap, ýagny Günorta Afrikanyň demirgazyk-gündogaryna çenli uzaýan çägi öz içine alýan bu sebitde köp sanly tebigy we adam döreden ýadygärlikler bar. 1970-nji ýyllarda diňe üç balyk görnüşi Parisiň töweregindeki derýada tapyldy (France 3 / AFP, 2025).

Näme edildi. 2015-nji ýyldan bäri bir suw arassalaýjy plany saklaýyş basenlerine, kanalizasiýa abatlamalaryna, arassalaýjy desgalara we takmynan 23,000 öý hojalyklarynyň nädogry baglanyşygyna 1.4 milliarddan gowrak euro sarp etdi; diňe Austerlitzdäki bir saklaýyş basen 50,000 kub metr saklaýar we 2024-nji ýylyň maýyndan bäri işleýär (Paris şäheri). Olimpiýa triatlony we marafon ýüzmek 2024-nji ýylda derýada geçiriler, emma ýagyş sebäpli bu ýaryşlar yza süýşürildi (France 24, 2024).

What was measured. On 5 July 2025 three public bathing sites opened, at Bras Marie, Grenelle and Bercy (France 24, 2025) 2026-njy ýylda olar 120,000 töweregi suwda ýüzýän adamy kabul etdiler, bu bolsa 2025-nji ýyl bilen deňeşdirilende 20 göterim köpdür (City of Paris, 2026). Bu sebitiň arassaçylyk edarasynyň maglumatyna görä, häzirki wagtda Pariž töwereginde Seýnde 35-40 balyk görnüşi ýaşaýar, şol sanda dolanyp gelen buldogly balyk (France 3 / AFP).

Heniz çözülmedi. Ýagyş haman hem eski kanallary suwdan doldurýar, şonuň üçin bu ýerler diňe akymy, suwy we howany öwürende açyk bolýarlar, we 2026 möwsümi howa sebäpli ertir tamamlandy (Paris şäheri). Bu balyklar häzirki wagtda iň köp tutulýan balyklaryň arasynda durýar (France 3 / AFP).

_Saýlawlar

Okap bar, hekaýalar meňzeş. Köplenç bir şok adamlary alada edýär: ýakylan derýa, zeperlenen kenarlar, himiki ýangyn, ölen dowarlardan doludyr. Soňra möhletler bilen düzgünler geldi, jogapkär adamlary atlandyrmak, borular we arassalaýjy desgalar üçin pul bermek, her kim barlap biljek gözegçilik. Olaryň hiç biri tiz bolmady. Thames ýarym asyrdan gowrak wagt aldy, Mersey kampaniýasy 25 ýyl dowam etdi, Rhine halas bolsun üçin halas bolsun diýip garaşýar we Minamatada zeperlenen adamlar halas bolsun diýip haýyş edýärler.

Her programma häzirlikçe işledi we ölçemeler başarnykly bolşy ýaly aýdyňlyk bilen aýdýarlar. Emma, her haçan arassaçylyk serişdeleri ýygnalyp we bejerilse, fabrikler özleri çykaranlary arassalamaly bolsalar, derýa jogap berdi. Pasig, Citarum we Ganga derýalarynyň boýunda ýaşaýan jemgyýetler bu gün ýene-de bir derýanyň we bir etrabyň içinden geçýändiklerini görkezýärler.

Bu näme üçin şu ýerde bolup geçýär we bu näme üçin ýerli mesele däl

Meijeriň barlagy iki derýany deňeşdirýär. Ciliwung, Jakartadan akýan, 591 inedördül kilometrlik meýdany arassalaýar, bu bolsa Günbatar Ýewropada Rhine derýasynyň ýarysyndan azdyr we onuň derýasy has az plastik galyndylary döredýär. Yet the Ciliwung was measured sending about 300 tonnes of plastic a year to the sea, and the Rhine about 3 tonnes. Bu ýerde geografiýa we infrastruktura tapawutlanýar: Ciliwung basynynda ortaça bir bölek çöp derýadan 1 kilometr uzaklykda we okeandan 29 kilometr uzaklykda öndürilýär, tropik ýagyş bolsa ony süpürýär. Adamlar barada hiç zat başgaça däl. Olaryň şäherleri özleriniň zyýanly maddalar sistemalaryndan has çalt ösdüler.

Sebäbi hem şu:

• Tiz şäherleşme. Günorta we gündogar Aziýa, Afrika we Latin Amerikadaky şäherler birnäçe onýyllykda ýüzlerçe million adamy goşdular, köplenç derýa kenarlarynda we sel suwlary bilen örtülen meýdanlarda, bu ýerde hiç hili çöplük ýok, ýygnamak ýa-da kanalizasiýa ýok.
• Ýüklenen hyzmatlar ýok Ýükleri ýygnamak we olary bejermek az girdejili şäherler üçin ýeterlik däl, ony ýygnaýan adamlar, köplenç resmi bolmadyk ýükleri ýygnaýjylar, arzan bahadan satmak mümkinçiligi bolmadyk plastik üçin az tölenýärler.
• Produktlar başga ýerde dizilipdir. Bir gezeklik sakçylar, köp gatlagly örtükler we gymmat bahaly paketler kompaniýalar tarapyndan dizilipdir we satylýar, olaryň merkezi edarasy uzakda bolup, olary gaýtadan işlemegiň ýoly bolmadyk ýerlere gidýär.
• Global söwda Onýyllyklar boýy, baý ýurtlaryň plastik galyndylary daşary ýurtlara “recykling” üçin iberdiler. China took in about 45 percent of the world’s traded plastic waste from 1992 until it banned most imports in 2018; high-income countries exported about 70 percent of their plastic waste in 2016 to lower-income countries in East Asia and the Pacific, and about 111 million tonnes will need a new destination by 2030 (Brooks et al., 2018). Bu çig malyň käbiri şol bir derýalarda galýar.

Bir planeta, bir okean

Özenler (deňizler) hem serhetlerde (ýurtlaryň arasyndaky aralykda) durmaýarlar. Manila Körpesinden çykan bir gap, Tihi okeanyň üstünden akyp biler; mikroplastikler Arktik buzundan iň çuňlukly çukurlara çenli tapyldy. Her bir sahil, beýleki sahillerden çykýan zatlary kabul edýär we her bir ýurt, öz çäginden çykan harytlary satyp ýa-da satyn alýar. Bir okyanus bar we biz ony hemmemiz paýlaşýarys, şonuň üçin başga biriniň derýasy ýaly zat ýok.

Manilada bir derýa bar. Biz oňa näme etsek, biz okeana hem şol işi edýäris. Bu biziň her birimiziň borjumyzdyr.

Ýewropa plastikden azat däl

Özenleriň arassalanmagyny uzak ýerleriň problemasy hökmünde görmek özüne çekijidir. Bu, şeýle däl. Ýewropanyň derýalary ýygnamaga, çöplüklere we bejermäge onýyllyklaryň maýa goýumlary sebäpli azrak plastiki göterýär, ýöne plastik hala-ha öz derýalarynda we deňizlerinde galýar, we onuň çykaran galyndylarynyň käbiri başga ýerde okeana dolanyp gelýär.

• Mediterana deňzi plastik tupandyr. Ol dünýäniň deňiz suwlarynyň 1 göterimini saklaýar, ýöne mikroplastikleriň 7 göterimini saklaýar we her ýyl 200 milliondan gowrak myhman yazyň dowamynda deňiz çöpüni 40 göterim ýokarlandyrýar (WWF, 2018). Bu ýerden 1000-den 3000 tonna çenli suwda ýüzýän plastik tapyldy (Cózar et al., 2015).
• Ýaponiýa we onuň adalary. 80 sany Ýanwar deňziniň barlagy, plastikiň zyýanly maddalaryň 43-51 göterimini düzýändigini görkezdi, iň köp ulanylýan zat sigara çüýşeleriniň gapyçalary, süýtli çaýlar, şampunlar, iýmit gaplary we torbalar; Ýanwar diňe ulanylýan plastikleriň bäşinji bölegini gaýtadan işleýär (WWF, 2018). Corfu’s four beaches, an average of about 100 metre 142 täze zat her 15 günde bir suw bilen ýuwlup çykýar, köplenç deňiz tarapyndan daşalýar (Prevenios et al., 2018). Ortaýer deňziniň adalarynda, syýahatçylyk möwsüminde sahillere gelýän çöplük 4.7 gezek ýokarlanýar (Grelaud we Ziveri, 2020).

• In the water and in the fish. Thermaic Gulf off Thessaloniki, researchers counted about 750,000 microplastic particles per square kilometer of sea surface and found microplastics in all seven fish species they tested (Kermenidou et al., 2023). Egeý we Ioniýa deňizleriniň astyndan çykarylan plastik gaplar, olar ýykylmakdan öň takmynan 15 ýyl wagtlap üýtgemän galdy (Ioakeimidis et al., 2016).
• The great rivers of Europe. Rhine has carried an average of about 890,000 microplastic particles per square kilometre of surface, with a peak of 3.9 million near the Rhine-Ruhr cities (Mani et al., 2015). Austrian Danube, drifting plastic outnumbered drifting fish larvae, and the river was estimated to carry about Günde 4.2 tonna plastik Gara deňizLechner et al., 2014).

Ýewropa Bileleşigi indi bir gezek ulanylýan plastik önümleriň birnäçesini gadagan edýär we öndürijilerden öz düzgünleri boýunça beýlekileri arassalamak üçin töleg tölemegi talap edýär. Bir gezek ulanylýan plastikler. Bular gowy ädimlerdir. Emma yunan adalarynda her bir arassalanan kenaryň, bir gezek taýýarlanan plastikiň, hiç bir syýasatyň dowam etjekdigini görkezýär.

Näme işleýär

Ýagny suw arassaçylygy adamzadyň çözüp biljek meselelerinden biri, käbir ýerlerinde, birnäçe gezek çözendir, şu ýerdeki derýalar görkezýär. Esbaplar bellidir:

1. Kömürturşy suwlaryny arassalaň. Kömürturşy suwlary ýygnamak we arassalamak taryhyň iň täsirli jemgyýetçilik saglygyny goramak çäreleriniň biridir. Gözegçilik we arassaçylyk desgalary gurlup saklanylýan ýerlerde suw bilen geçýän keselleriň sany azalýar.

2. Ösümlikleri iýiň, derýalary däl. Dogry gübre ulanylmagy, ösümlikleri örtmek we derýanyň kenarynda agaçlaryň we otlaryň bufer zolaklary, iýmit maddalarynyň akmagyny güýçli derejede azaltyp biler, we daýhanlara gübre üçin pul tygşytlaýar.


3. Permit, monitor, publish. Industrial discharges fall when permissions set limits, monitoring is continuous and results are public. Transparency works because no one wants to be the name on the map.
4. Restore wetlands. Wetlands are the planet’s water filters, trapping sediment and removing nitrogen for free.
5. Kislorod zyýanlylygy. Temiz suw üçin töleg almak we tekiz suw üçin daýhanlara pul tölemek, arassa suwy bazaryň höweslendirýän bir zadyna öwürýär.
6. Her bir gapy ýygna, we ýygnaýanlara töleg et. Köpçülikleýin derýa plastiki hiç kim ýygnamadyk çöplük bolup başlaýar. Ýöriteleşdirilmedik ýerlerde arassalanan zyýanly maddalary ýygnamak we gaýtadan işlenen zatlaryň köpüsini özüne getirýän zyýanly maddalary ýygnaýjylara deň derejede aýlyk tölemek, plastiki suwuň içinden çykman saklaýar.
7. Ony deňizden öň tut. Kiçi şäher çaýlary we kanallardaky gapylar, çetler we çöp tupanlary suwda ýüzýän çöpiň girýän ýerine golaýlykdan saklaýar. Olar sebäp däl, alamaty bejerýärler, ýöne reýtingde öňe çykýan kiçi şäher derýalarynda olar ýygnamakda gowylaşanda hakyky tapawut döredip bilerler.

8. Makerleri jogapkär edäýiň. Eger öndürijiler satýan gap-gaçlarynyň ýygnalmagy üçin pul töleýän bolsalar we depozit-gaýdyş planlary adamlara olary gaýtaryp getirmek üçin pul töleýän bolsa, onda gap-gaçlar derýa üçin däl-de, gaýtadan ulanylmak we gaýtadan işlenmek üçin taýýarlanylýar.
9. Temiz senagat, paýlaşylan kärhanalar. Çagalyk we boýamak işleriniň toparlary bir gowy işleýän arassalaýjy kärhanany paýlaşyp bilerler, we deri we tekstil satyn alyjylar her bir talap üçin arassa suw isläp bilerler.

Saýlanan proýektleri gorap bilersiň

Hökümetler bu meselede uly işleri etdiler, ýöne olar diňe bir özleri däl. Kärçiliksiz guramalar deňize ýetmezden öň derýalardaky çig mallary ýygnaýarlar, resmiler suwlary barlamaýan ýerlerinde suwy barlaýarlar, zyýan ýetirijileri sudda aýyplaýarlar we millionlarça göwünlikli adamy maglumatlaryň eýelerine öwürýärler. Bular iň gowy nusgalaryň biri bolup, her biriniň çap edilen netijeleri bar. Lütfen olar näme edýärler, we eger başarsaňyz, olara öz web sahypalary arkaly göni beriň.

• The Ocean Cleanup (Netherlands). Plastiki aýyrmak üçin maşynlary döredýän girdejisiz bir fond. Gün şöhlesi bilen işleýän Interceptors, ýüzýän gapylar we kiçi konweýer barjalary iň köp zyýan berýän derýalarda we çukurlarda çöpleri alyp gidýärler, Jamaikadaky Kingstondan Gwatemaladaky Motagua, Los Anjeles we Bankokda we onuň “30 şäher” programmasy iň köp zyýan edýän 30 deňziniň kenarynda ýerleşýän şäherlere gönükdirilýär. Deňizde, System 03, her dört günde bir gemi bilen boşadylýan saklamak zolagyna plastiki akdyrýan suwda ýüzýän gapy, 2023-nji ýyldan bäri Büyük Pasifik Garbage Patch-da işleýär we ol ýerde takmynan 500,000 kg alyp barýar. Onuň jemgyýetçilik daşbordy 65 million kilograma golaý suwlardan we okeanlardan aýrylan suwlary hasaplaýar; gurama bu awtomatlaşdyrylan sanlaryň diňe wagtal-wagtal garaşsyz firma DNV tarapyndan barlanýandygyny aýdýar (rivers, oceans, dashboard). Bu sahypada ulanylan derýa reýtingini onuň alymlary hem döreddiler. Göwrümli ýardamlar Stitçing Okeanyň Ýitirilmesine, Hollandiýanyň döwlet tarapyndan bellige alnan jemgyýetçilik peýdaly fondyna ýa-da ABŞ-nyň Amerika Okeanynyň Ýitirilmesiniň Dostlaryna, 501(c)(3) haýyr-sahawat guramasyna (Gynançly Soraglar).
• _Başga… Trash Wheel](https://www.mrtrashwheel.com/)** (Baltimore, Birleşen Ştatlar). 2014-nji we 2021-nji ýyllar aralygynda işe girizilen dört sany gözel çüýşeler Baltimor portuna akýan suwlaryň akymlarynyň üstünde oturýarlar. Bir öwrüm her bir gyra akýan çöpüň üstünden geçýär, we suw gyrasy güneş energiýasy bilen işleýän pompalar tarapyndan kömek edilende, akýan suw bilen aýlanyp, bir çüýşe we konweýerleri çöplük meýdançasyna alyp barýar. Together they collect about 500 US tons (about 450 tonnes) of rubbish a year, about 90 percent of it washed in by rain storms, and volunteers hand-count the contents of a dumpster each year to help inform anti-litter laws. Olar Baltimore-yň Waterfront Partnership tarapyndan işledilýär, 501(c)(3) zyýansyz; maşynlar Clearwater Mills tarapyndan gurlup we saklanylýar, Maryland kompaniýasy (trash interception, how it works).

• Waterkeeper Alliance (New York, worldwide working). 1966-njy ýyldan bäri senagat zyýankeşlere garşy göreşýän Hudson derýasynyň balykçylaryň bir toparyndan doglan, bu birleşik 1999-njy ýylda döredildi we häzir 40-dan gowrak ýurtda we sebitde 296 ýerli suw goraýjy toparlary birleşdirýär. Olar öz derýalaryny, göllerini we kenaryny gözden geçirýärler we zyýan ýetirijileri jogapkärçilige çekmek üçin raýat bilimini, kazyýet işleriniň we syýasatyň işini ulanýar.hakda).
• Ocean Conservancy (Washington, D.C.) Bu guramanyň Halkara deňziň kenaryny arassalamak taslamasy 19 milliondan gowrak göçümçini 400 million funtdan gowrak çöpleri ýygnamak üçin deňiz ýakalaryna we suw ýollaryna getirýär, bu programma her bir zady Clean Swell programmasy arkaly ýazýar, şonuň üçin hem arassalamalar bize suwa düşýän önümleriň haýsydygyny aýdýar.
• Surfrider Foundation (California, with chapters across the United States). Onuň Blue Water Task Force 60-dan gowrak göçümçi laboratoriýalary işledýär, olar 600-den gowrak plažlarda, derýalarda we çägelerde bakteriýalary barlaýarlar, köplenç resmi barlaglaryň möwsümden daşary durýan ýerlerinde, we netijeleri düzedişler üçin ulanýar (Blue Water Task Force).
• Thames21 (London). Bir hasaba alnan haýyr-sahawat guramasy (no 1103997) her ýyl müňlerçe göçümçileri Londonyň 400 millik derýalaryny we çeşmelerini arassalamak we dikeltmek üçin getirýär, bu hem ýokarda beýan edilen Temziň dikeldişiniň aňyrsynda her günki iş.

Sen näme edip bilersiň we nähili gatnaşyp bilersiň

Temiz derýalar hökümetler, suw kompaniýalary we önümçilik kärhanalary tarapyndan gurulýar, ýöne şeýle hem millionlarça kiçijik däpler we birnäçe sagatlyk göwünlikli zähmet bilen. Bu kömege kömek edýär, aşhanadan şäher halysyna çenli. Siz has köp iş etmäge taýýar bolsaňyz, Local Solar System Foundation’s Get Involved page siziň ýaşaýan ýeriňizde alyp bilersiňiz lokal işleri we lokal bölümi tapmak ýa-da başlamagyň ýoly. bu proýektler göwünlikli we ýardamly adamlary kabul edýär. Näme etseňem, bize contribution board arkaly aýt, bu ýerde faýulyň maslahaty her bir goşandy synlaýar.

Ev

• Bin the fat. Cooking fat, oil and grease cool, then scratch it into the bin. Olar ýylda 20,000-den gowrak kanalyň bökdençliklerine sebäp bolýarlar, diňe Thames Water’s Network-de, ähli bökdençlikleriň 28 göterimi (Thames Water, 2025). 2017-nji ýylda Londonda Whitechapel astynda bir “fatberg” ýag we süpürgiçler 250 metr uzynlyga we 130 tonna ýetdi (BBC, 2017).
• Only flush pee, poo and paper. Ýumuş öpüçler Birleşen Patyşalykda kanalizasiýalaryň 94 göteriminiň bökdençligine sebäp bolýar we bökdençlikli kanalizasiýalar çölüň içindeki suwuň köpçülikleýin ulanylýandygyny aňladýar (Water UK; Bin the Wipe). Köýnekler, paýhasly we arassaçylyk önümleri çöplüke gidýär.

• Istlenmeýän dermanlary yzyna al. Olary süpürip ýa-da ýykyp goýma: olary apteka ýa-da yzyna almak planyna (NHS; US EPA) getir. 104 ýurtdaky 258 derýanyň barlagy, barlanan ýerleriň dörtden birinde, haýwanlar üçin howply hasaplanýan derejedäki azyndan bir dermany tapdy ýa-da antibiotiklere garşy durmaga alada edýär (Wilkinson et al., 2022).
• Ýaşyň gelmegi üçin köçe suwlary sakla. Birnäçe şäherde, köçe suwlary hiç hili arassalamasyz entek iň ýakyn derýa çenli gidýär (UK government). Boýa, motor ýagy ýa-da awtoulag ýuwmakdan galan sabunly suwlary hiç haçan birine dökmäň; boýa we ýagy gaýtadan işleýän merkeze getiriň.
• Baglary iýmitlendir, derýany däl. Az gübre we pestisid ullan, diňe maslahat berlen mukdarda, ony suwly ýataklar we akýan çeşmelerden uzak sakla, we hiç wagt ýagyşdan öň ulanma (US EPA). Eger siziň suwuň golaýyndaky ýeriňiz bolsa, onda suw gelip ýetmezden öň ony filtrlemek üçin suwuň kenarynda ösümlikleriň bir zolagy bar.

Siziň ýaşaýan ýeriňiz

• Bir arassalamaga gatnaşyň, ýa-da birini guramaň. Bütindünýä arassalama güni her ýyl 20 sentýabrda bellenilýär we onuň guramaçylary 212 ýurda we sebite degişli adamlaryň bu günki arassalamada gatnaşandygyny aýdýarlar (Birleşen Milletler Guramasy; Bütindünýä arassalama güni). Okean goraýjylar guramasynyň Halkara deňziniň arassalaýyş we deňiz goraýjylar jemgyýetiniň Beýik Britaniýanyň sahillerini arassalamak her ýylyň sentýabrynda geçirilýär, Thames21 ýaly derýa toparlary bolsa ýyl boýy çäreleri geçirýärler. Näme tapýan bolsaň ýaz, mysal üçin azat Clean Swell programmasynda, şonuň üçin arassalamak hem maglumata öwrüler (Ocean Conservancy).

![Ýedi göwünlikli adam, ýangyn saklaýjy geýimler, balyk tutýan ýelmekler we çöp ýygnamak üçin gaplar bilen Kaliforniýadaky Triniti derýasynyň çäge bankynda.](../../../assets/initiatives/trinity-river-cleanup.jpg “Göwünlikli adamlar, günorta Kaliforniýadaky Triniti derýasynda bir günüň dowamynda suwda ýüzüp arassalamakdan soň. Fotosurat: Kaliforniýanyň ýer dolandyryş edarasy, jemgyýetçilik eýeçiliginde.

• Buny edýäňde howpsuz bol. Ellik geýin ýa-da çöp ýygnajy ullan, aşak akýan suwdan başla ýa-da ýokary akýan suwdan bir näçe sagat soň başla, we hiç wagt şprislere, drumlara ýa-da howply görünýän başga zatlara tegme: ony bar ýerinde goý we habar ber. Howa ätiýaçlyk jemgyýeti ony şeýle ýazýar, eger şübhe bolsa, göterme (MCS organizer guide, 2026).

• Siziň derýanyňyzy synlaň. Halk-bilim programmalary size ýönekeý bir kit, tälim we netijeleri paýlaşmak üçin ýer berýär. FreshWater Watch, Earthwatch tarapyndan işledilýär, dünýäniň ähli künjeginde 22,000-den gowrak göçürmeçiden 70,000-den gowrak ölçegler ýygnady. The Rivers Trust-yň Big River Watch guramasy Birleşen Patyşalykda we Irlandiýada ýaşaýan adamlardan, ýylda iki gezek, mugt programma arkaly 15 minutlap bir derýanyň ýüzüni synlamagy soraýar. Riverfly Partnership gurnagy, arassalanmaga sezewar bolan kiçijik derýa haýwanlaryny gözeglemek üçin göçümçileri taýýarlaýar. EarthEcho Water Challenge ýaşlara öz ýerlerindäki suwlaryny barlamakda kömek edýär, Water Rangers Kanadada barlag kitler we açyk maglumat platformy hödürleýär, Waterwatch Awstraliýanyň toparlaryny goldaýar, we Surfrider’s Blue Water Task Force Birleşen Ştatlardaky sahilleri barlaýar.

• Ony görseň, kirliligi habar ber. Ölü balyklar, suw çüwdürimi, ýagly ýapraklar, köpük ýa-da gadym renkler: ýer we wagt ýaz, eger howpsuz bolsa surat çek, we birden häkimiýetlere jaň et. Angliýada, Howanyň goralmagy agentliginiň hadysalar boýunça telefon belgisi 0800 80 70 60, gün we gije (UK government); Şotlandiyada, SEPA habarlary onlaýn ýa-da 0800 807060 (SEPA) arkaly kabul edýär; Irlandiýada, milli şikaýatlar üçin telefon belgisi 1800 365 123 bolup, köp sanly geňeşler habarlary See it? Say it! app (EPA Ireland); Birleşen Ştatlarda, EPA-nyň onlaýn maslahat formasynda bar we agyr ýagdaýlarda Milli jogap merkezine 1-800-424-8802 (US EPA) telefon belgisi bilen ýüz tutmaly; Wiktoriýada, Awstraliýada, EPA Victoria 1300 372 842 (EPA Victoria) telefon belgisi bilen jogap berýär. Başga bir ýerde, siziň ýerli maslahatyňyz ýa-da milli daşky gurşawy goramak agentligi başlamagyň ýeridir.
• Aýal al. Bazi ýerler bir mekdep, klub ýa-da goňşularyň topary bir derýa ýa-da sahiliň bir bölegine gözegçilik edip we ony düzenli barlap durýan sxemleri işledýärler; Georgia Adopt-A-Stream Birleşen Ştatlarda bir uzak wagt bäri işleýän mysaldyr. Eger ýakynda hiç biri ýok bolsa, birini ýönelik iş hökmünde hödürle.

Seniň sesiň bilen

• Data üçin sora. Onyň köpüsi elbetde halk üçindir. Angliýada we Şotlandiýada, The Rivers Trust-yň kanalizasiýa haritasy her bir ýel çöküşini we onuň näçe gezek akýandygyny görkezýär (The Rivers Trust); Ýewropada, European Environment Agency 22,000-den gowrak suwda ýüzmek ýerleriniň netijelerini çap edýär, olaryň 85 göterimi 2025-nji ýylda ýokary baha berlipdir (EEA); Birleşen Ştatlarda, EPA’s How’s My Waterway ýerli derýalaryň we gölleriň ýagdaýyny görkezýär. Eger maglumat ýok bolsa, siziň etrap maslahatyňyzdan ýa-da suw hyzmatyndan näme üçin däl we planyň nämedigini soraň.
• Deposit return we producer responsibility. Depozitler çüýşeleri we kanisterleri derýa ýetmeden öň öwürýär, we prodüser planlary paketiň öndürijilerini onuň ýygnalmagy üçin töleg etmäge mejbur edýär. Biziň plastik pollution explainer-imiz olaryň näderejede gowy işleýändiklerini görkezýär.

• Kanalizatsiya we arassalaýyş işlerine maýa goýumlary. 2022-nji ýylda dünýädäki öý hojalyklarynyň arassalanan suwlarynyň 42 göterimi howpsuz ýagdaýda arassalanmady (UN-Water, 2024). Bu sahypadaky her bir dikeldiş halk puly, suw hasaplary ýa-da ikisindenem tölenildi; öz wekiliňize buny goldaýandygyňyzy aýtyň.
• Suwy goraýan daýhanlary golda, we dükanlardan olaryň iýmitiniň nireden gelýändigini soraň. Saýlanan markalardan, olar näçe plastiki zyýansyzlandyrmadyk ýerlerde satmaklaryny we ony gaýtadan işlemek üçin nämeler etjekdiklerini aýdýanlygyny soraň.

Sen syýahat edýäňmi?

• Hiç zat galdyrma. Siziň çopanyňyzy sahillerden, derýalardan we göllerden öýüňize getiriň, esasan hem düzenli ýygnalmaýan ýerlerde.
• Satmakdan has köp dolduryň. Saýlanyp alynýan bir gezek ulanylýan gaplary we sakçylary alyp baryň; suw çeşmesi içmek üçin howpsuz bolmadyk ýerlerde, ýerli saglyk maslahatlaryna eýerin.
• Ýaňlanmadan öň barlaň, ýerli suw-hiçlik nyşanlary ýa-da bahalar ulanyp, we çukuryň aşagyna çykan ýerlerde güýçli ýagyşdan soň suwy terk ediň.
• Gyzyl haç bilen kömek et. Eger siz daşary ýurtdaky kirli derýalarda kömek etmek isleseňiz, onda aşakdaky go there, learn, and help sözbaşyny okap görüň.

Öz pikirleriňi paýlaş

_Gün tertibi Olar, adamlar ýaşaýan ýerlerde synagdan geçirilen müňlerçe gowy pikirler arkaly düzedilýär: has gowy çöplük ýoly, täzeden doldurmak dükany, öz derýasynyň çuňlugyny ölçeýän mekdep kluby, kanal üçin has gymmat tupan, ýygnalan plastik üçin has deň baha. Bize özleriňizi iberiň, eliňizde näçe bolsa.

Oňa git, öwren we kömek et

Adamlaryň edýän iň peýdaly zady gitmekdir. Inženerler, lukmanlar, mugallymlar, dizaýnerler, talyplar we pensiýa çykan hünärmenler ýetmezçilik edýän ukyplary hödürläp bilerler we hiç bir makalanyň bermejek düşünjesini getirip bilerler. Eger sen bu derýalardan birine ýola çykyp bilersiň, onda ony bir hyzmatkär hökmünde et, bir kömekçi hökmünde däl.

• Diňe diňläp başlaň. Gelmezden öň, ýerli guramalar, uniwersitetler, derýa geňeşleri we şäher ofisleri bilen habarlaşyp, olaryň näme isleýändigini soraň. Bu derýalaryň kenarynda ýaşaýan adamlar olarda birnäçe ýyllap işlediler.
• Hökümetler we jemgyýetçilik bilen bilelikde işleň. Durnukly üýtgeşmeler üçin iki zat gerek: ýygnamak ýollaryny we rugsatlary üýtgedip biljek ýerli resmiler, her gün suwda näme bardygyny kesgitleýän ýaşaýjylar. Olary baglamagy teklip et, olary hiç wagt üýtgetmä.

• Öwret, we öwredil. Monitoring, sanitation, waste systems or health barada bilýän zadyňy paýlaş, we şol ýerde zatlaryň nähili işleýänini öwren. Bilgileri we açyk maglumatlaryñyzy yzyna galdyryň, baglylyk däl.
• Sag bol. Pozulmadyk suw keselleri we himiki maddalary getirýär. Öz hökümetiňiziň syýahat maslahatlaryna eýeriň, syýahat klinikasyndan maslahat berlen waksinalary alyň, hiç haçan bu derýalarda ýüzmäň ýa-da olardan içmäň we ýerli kanunlara we däplere hormat goýuň.
• Dursun. Local Solar SystemFaundary> Her kim kömek etse, özbaşdak göçürip alyjy bolup edýär we hiç haçan biziň adymyza pul ýygnamaýar.

Sen gaýdyp gelende, bize üstki formanyň içinden näme öwrendiňi aýt we ýöne bir bölüm başlamagy göz öňünde tut şunda iş seniň ýaşaýan ýerinde dowam eder.

Manbalar we başga okama

• Dünýä Saglyk Guramasy, Drinking-water fact sheet (2023)
• BMG-Suw, Progress on wastewater treatment, 2024 update
• Diaz we Rosenberg (2008), Spreading dead zones and consequences for marine ecosystems, Science 321
• Breitburg we beýlekiler (2018), Declining oxygen in the global ocean and coastal waters, Science 359
• ABŞ EPA, Nutrient pollution
• BMG-Suw, Suw hili we arassa suw
• Dünýä Saglyk Guramasy, Sanitation fact sheet (2024)
• Meýjer we beýlekiler (2021), More than 1000 rivers account for 80% of global riverine plastic emissions into the ocean, Science Advances 7; river data explorer and point file from The Ocean Cleanup
• Lebreton we beýlekiler (2017), River plastic emissions to the world’s oceans, Nature Communications 8
• Schmidt, Krauth we Wagner (2017), Plastik çig malyň deňize akýan derýalar arkaly eksporty, Environmental Science and Technology 51
• Brooks et al. (2018), Çin import gadaganlygy we onuň global plastik galyndy söwdasyna täsiri, Science Advances 4
• Adam hukuklaryny goraýjylar (2012), Toksik tanneriýalar: Bangladeşiň Hazaribagh derisiniň saglyk täsirleri
• Marselina, Rahmi we Nurhayati (2025), The water quality of the Upper Citarum, Heliyon 11
• Namami Gange programmasy
• WWF (2018), Plastik çopandan çyk: Ortaýer deňzini plastik zaýalamalardan halas et
• Ýükle (2015), Plastic accumulation in the Mediterranean Sea, PLOS ONE 10
• Prevenios et al. (2018), Beach litter dynamics on Mediterranean coasts: distinguishing sources and pathways, Marine Pollution Bulletin 129
• Grelaud we Ziveri (2020), Turizmiň täsiri we onuň azaldylmagy hökmünde Ýuwaş deňzi adalarynyň kenarynda deňiz çöpüniň döremegi, Scientific Reports 10
• Kermenidou et al. (2023), Quantification and characterization of microplastics in the Thermaic Gulf, in the North Aegean Sea, Science of the Total Environment 892
• Ýoakeimidis we beýlekiler (2016), The degradation potential of PET bottles in the marine environment, Scientific Reports 6
• Mani we beýlekiler (2015), Mikroplastikler profili Reýn derýasy boýunda, Scientific Reports 5
• Lechner we beýlekiler (2014), Danube so colorful: a potpourri of plastic litter outnumbers fish larvae in Europe’s second largest river, Environmental Pollution 188
• European Union, Directive (EU) 2019/904 on the reduction of the impact of certain plastic products on the environment
• Hytaýyň daşky gurşawy goramak ministrligi, 2015 ýyl üçin Hytaýyň daşky gurşawy barada hasabat (2016, Çin dilinde)
• Çiniň Ekologiýa we daşky gurşawy ministrligi, 2018 bulletin, 2019 bulletin we 2025 bulletin Çiniň ekologiýa we daşky gurşawy barada (Çin dilinde)
• Çiniň döwlet geňeşi (2015), Suwyň zaýalanmagynyň öňüni almak we ony dolandyrmak üçin hereket plany (Çin dilinde)
• CPC Merkezi Komitetiniň Baş edarasy we Döwlet Geňeşiniň Baş edarasy (2016), Günorta-günbatar sebitiň çäginden geçýän demir ýoluň gurluşygyny amala aşyrmak boýunça pikirler (Çin dilinde)
• Suwyň zaýalanmagyndan goramak we kontrol etmek hakyndaky kanun (2017-nji ýylda üýtgedilen)
• Çin Halk Respublikasynyň Yangtze derýasynyň goraglylyk kanuny (2020, güýje girjek 2021)
• Milli ösüş we reforma komissiýasy we Ekologiýa we daşky gurşawy goramak ministrligi (2020), Plastik zaýalanmanyň kontrollygyny has-da güýçlendirmek barada pikirler (çini dilinde)
• Xinhua (2026), Yangtze finless porpoise population increases in China
• The Guardian (2013), Kanly derýalar: Çiniň suw üpjünçiliginde ölüp barýan doňuz
• London Zoological Society (2026), The State of the Thames
• Tideway, The London Tideway Tunnel and About Tideway
• International Commission for the Protection of the Rhine, The turning point: the Sandoz accident, Salmon 2000 and Salmon 2020 and registered adult salmon at counting stations
• NPR (2019), 50 ýyl soň, Cuyahoga derýasynyň ýakylyşy “Taza suw hakynda kanun” üçin poster çagasy diýlip atlandyryldy
• ABŞ EPA, History of the Clean Water Act and Cuyahoga River Area of Concern
• Singapur Milli Kitaphana Geňeşi, Singapur derýasynyň boýy we Singapore Derýasy (tarihleýin gözden geçiriş)
• PUB Singapur (2008), Barrage-yň doglan güni (arhiwlenipdir)
• Robinson we Hopton (2011), Cheonggyecheon Stream Restoration Project, Landşaft Performans Seriýalary, Landşaft Arhitekturasy Fondu
• France 24 (2024), Women’s triathlon begins at Paris Games after tests confirm Seine water quality
• France 24 / AFP (2025), Seine reopens to Paris swimmers after a century-long ban
• Massachusetts Water Resources Authority, Sewer system history and Boston Harbor, rivers and beaches
• Okean Tämizle, Söýükler, Okyanuslar, Impact dashboard we Çok soralan soraglar
• Baltimor Zibileň gyrasy: zibileň aralaşmagy](https://www.mrtrashwheel.com/trash-interception) we oň işleýşi
• Waterkeeper Alliance, Biz hakda
• Okean goraýjy, Halkara deňzi arassalamak
• Blue Water Task Force
• Thames21, Biz hakda
• BBC News (2001), Iki derýanyň hekaýasy
• Thames Water, Thames Tideway Tunnel
• The Guardian (2025), Thames Water data reveals raw sewage discharges in rivers rose 50% in 2024
• Environment Agency (2026), Fewer and shorter storm overflow spills in 2025, new monitoring data shows
• Northeast Ohio Regional Sewer District, Geçmiş: garaş, Cuyahoga derýasy 1969-dan öň näçe gezek ýakyldy?, Birleşik suw geçirijiň aşaga gaçma kontroly, Proýekt we Geçmiş: ölýän derýa biziň durmuşlarymyzy nädip halas etdi
• ABŞ EPA, Cuyahoga Gorge Dam Great Lakes Legacy Act clean-up
• Lessons from Minamata Disease and Mercury Management in Japan
• National Institute for Minamata Disease, Soraglar we jogaplar
• The Asahi Shimbun (2024), Sud ýakyndan syn edilen Minamata işi boýunça jeza talaplaryny ret etdi
• Singapur Milli Kitaphanasy, Singapur derýasynyň arassalanyşy
• PUB, Singapuryň Milli Suw Agentligi, Marina Baraje
• Galelli, Castelletti we Goedbloed (2015), High-performance integrated control of water quality and quantity in urban water reservoirs, Water Resources Research 51
• Jones (2006), Water quality and fisheries in the Mersey estuary, England: a historical perspective, Marine Pollution Bulletin 53
• Jones (2000), The Mersey estuary: back from the dead? 150 ýyllyk meseleni çözmek
• Mersey Basin Campaign, The legacy and The Mersey in six minutes (arşiw)
• Hawkins et al. (2020), Recovery of an urbanised estuary: clean-up, de-industrialization and restoration of redundant dock-basins in the Mersey, Marine Pollution Bulletin 156
• Massachusetts Water Resources Authority, Deer Island Treatment Plant, Combined sewer overflows and Joint public notice, Charles River (2023)
• Save the Harbor/Save the Bay (2025), Boston beaches rank as some of the cleanest urban beaches in the country
• Somerville şäheri, Joint combined sewer overflow planning
• Ecological continuity, Suw hiliniň üstünligi, Näziklik, Balyklar we Mikro-pollutantlar
• Capet, Beckers and Grégoire (2013), Drivers, mechanisms and long-term variability of seasonal hypoxia on the Black Sea northwestern shelf, Biogeosciences 10
• Danube River Danube River Protection Convention, Ýüregiň we Danube River Basin Management Plan, update 2021
• Melbourne Water, Yarra River
• Parliament of Victoria (2017), Yarra River Protection (Wilip-gin Birrarung murron) Act 2017
• EPA Victoria, How we monitor water quality and Water quality forecast ratings
• GMA News (2018), Pasig River rehabilitation program feted in first Asia RiverPrize awards
• Philstar (2019), Duterte abolishes Pasig River Rehabilitation Commission
• ABS-CBN News (2025), Pasig derýasynyň esplanadasynyň IV tapgyry açyldy; saýt ertirden başlap halk üçin açyk
• Pasig derýasynyň täzeden dikeldiş komissiýasy, Ýyllyk hasabat 2014 (arhiwlenipdir)
• Rapper (2018), Pasig Nehri (arşiwlenildi)
• Landşaft Arhitekturasy Fondu, Cheonggyecheon Akýolyň Dikeldişi, mesele öwreniş gysgaça
• The Korea Herald (2025), Two decades after revival, Seoul’s Cheonggyecheon flows with 8 times more fish, and (2011), Cheonggyecheon stream in Seoul polluted with bacteria
• The Guardian (2025), ‘Everyone thought it would cause gridlock’: the highway that Seoul turned into a stream
• Press Information Bureau, Government of India, Namami Gange (2026) and Namami Gange (2025)
• The Hindu (2025), Now CPCB tells green tribunal Maha Kumbh water fit for bathing
• Paris şäheri, Se baigner dans la Seine en 2024 et au-delà we Baignades à Paris 2026 (fransuz dilinde)
• France 3 Paris Île-de-France / AFP (2025), Dépollution : des espèces de poisson disparues retrouvent leur habitat dans la Seine (in French)
• US EPA (1998), How wastewater treatment works: the basics (arşiwlenildi), and (2004), Primer for municipal wastewater treatment systems
• Thames Water (2025), 100-tonne Whitechapel fatberg discovered
• BBC News (2017), ‘Monster’ fatberg found blocking east London sewer
• Water UK, Fighting fatbergs, and Bin the Wipe
• NHS, How pharmacies can help; US EPA, Household medication disposal
• Wilkinson we beýlekiler (2022), Dünýanyň derýalarynyň dermanlyk zaýalanyşy, PNAS 119
• Britaniýa hökümeti, Biznes üçin zyýanly maddalary saklamak we Zyýanly maddalar barada habar ber
• US EPA, Siziň öz bagyňyzda edip biljek zadyňyz we Durnuklylyk bozulmalaryny habar beriň
• Birleşen Milletler Guramasy, Dünya Taşlama Güni; Dünya Taşlama Güni
• Deňiz goraýjy jemgyýeti, Great British Beach Clean we Beachwatch organizer guide (2026)
• Okean goraýjy, Clean Swell app; Thames21, Events
• Earthwatch, FreshWater Watch; The Rivers Trust, Big River Watch and Sewage in rivers; Riverfly Partnership; EarthEcho Water Challenge; Water Rangers; Waterwatch Australia; Georgia Adopt-A-Stream
• SEPA, Bir daşky gurşawy hadysa habar ber; EPA Ireland, Bir daşky gurşawy şikaýat et; EPA Victoria, Biz bilen habarlaş
• European Environment Agency, Bathing water quality; US EPA, How’s My Waterway