Oké osimiri na mmiri

Ọ bụ mmiri ka a na-akpụzi ụwa. Ọ na-ewepụ minerals site n’ọhịa, na-ebu nri ruo n’oké osimiri na azụ, ma na-eme ka ọ dị ọcha mgbe ọ na-agagharị. Maka ọtụtụ akụkọ ihe mere eme nke ahụ bụ ihe dị mkpa: ndị mmadụ na-ewepụ ihe ndị a ga-ahapụ n’oké osimiri ma ọ bụ na-eme ka ha dị ọcha. N’ụdị nke taa, na ihe karịrị mmadụ iri na ise na-ebi n’ụwa niile, ịkpachara anya kwụsịkwara ọrụ ya. Ihe anyị na-ahapụ n’ala na-aga n’oké osimiri.

Olee otú mmiri si adị njọ

Ọrụ na-abịa n’ụzọ abụọ. Ndị malite ihe na-apụta site na paịp: ọbụla, ụlọ ọrụ, ma ọ bụ ala. Ha dị mfe ịhụ ha ma, na-enweghị ikike na ọgwụgwọ, dị mfe iwepụ ha. Ndị nrụpụta dị iche iche na-abịa site ebe ọ bụla n’otu oge: ihe na-ekpuchi ala na ihe na-ekpuchi ala, mmanụ na ihe na-ekpuchi ụgbọala, ihe na-egbochi ọrịa na-agbagharị n’ime ubi. Ha dị njọ, n’ihi na ọ dịghị ụzọ mkpirisi nkeonwe a ga-egbochi.

Ndị na-emerụ ahụ bụ:

• Nri. Nitrogen na phosphorus site n’ihe na-agwọ ọrịa, ihe na-ewepụ ihe na mmiri ozuzo. N’ime mmiri ha na-eri algae, nke na-etolite, nwụọ ma malite ịda mbà, na-eji ihe ọṅụṅụ oxygen dị mkpa maka azụ.
• Pathogens. Bakteri, virus na parasites site n’ọnụ mmiri na-enweghị ọgwụgwọ na ihe ndị a na-ewepụ n’ebe anụmanụ nọ. Ha na-akpata ọrịa cholera, dysentery, typhoid na ọrịa diarrhoeal.
• Chemicals. Heavy metals dị ka mercury na lead, solunts nke ụlọ ọrụ, pesticides, pharmaceuticals na ndị a kpọrọ forever chemicals (PFAS), nke na-akwụsịghị akwụsị n’ụzọ ọ bụla.
• Sediment na okpomọkụ. Soil site n’ịda mmiri na-eme ka mmiri ozuzo na-akpụpụta reefs; mmiri ọkụ site na ebe ọrụ ike na-abawanye oxygen.

Ọbụla onye ahụ emetụtara

Onye ọ bụla na-aṅụ mmiri n’okpuru onye ọzọ. Dị ka World Health Organization si kwuo, ọbụna 1.7 billion people na-eji mmiri ozuzo nke e ji arụ ọrụ na-agwọ ọrịa n’afọ 2022, 2.2 billion na-agaghị enwe mmiri ị drinkụ a na-ahụ maka ya. Ọ bụ ụmụaka ka a na-eburu n’uche nke ukwuu: mmiri dị mma, ịsa ahụ na ịrụ ọrụ ọma bụ ihe na-eme ka ndị mmadụ nwụọ n’ihi ọrịa diarrhoea n’etiti ụmụaka.

Ekosistemụ na-akwụkwa ụgwọ. Ebe mmiri na-atọ ụtọ na-aga n’ụsọ oké osimiri, ọbara nwere ike ịda ala nke ukwuu ka azụ na anụmanụ ndị ọzọ na-afụ ụfụ. Ndị a dead zones ugbua na-eru ọtụtụ puku; otu n’ime ihe ndị kasị ukwuu n’oge ọkọchị niile na Gulf nke Mexico, na-eri site na Mississippi. N’ụwa nile, oke osimiri dị adị na-ahapụkwa oxygen, ma ebe ndị dị ala nke oxygen na-emetụta ya na-abawanye site n’etiti narị afọ nke iri abụọ (Breitburg et al., 2018).

A dead zone bụ ebe a na-eme mmehie nke nwere ọtụtụ puku ndị e jidere ma ọ bụghịkwa ihe nkịtị.

Ihe na-arụ ọrụ

Ihe ọma bụ na nsogbu mmiri bụ otu n’ime nsogbu ndị mmadụ rụchara ọrụ, n’ebe ụfọdụ, ugboro ole na ole. Thames na London e kwuru na ọ nwụrụ n’ụzọ biologically n’afọ 1950; seals na seahorses nọ n’ime ya taa. Ọ bụ ya mere a na-akpọ ya “oké osimiri nke Europe”. A maara ihenhọrọ ndị ahụ:

1. Kpọọ mmiri ozuzo. Ikwe ka mmiri ozuzo na-apụta bụ ihe dị mkpa n’ihe gbasara ahụike ndị mmadụ n’oge gara aga. Ebe a na-ebubata ihe ndị dị mkpa, a na-echekwa ha.
2. Kpọọ mkpụrụ osisi, ọ bụghị mmiri. Ijikwa ihe na-egbochi nsị nke ọma, ịkpacha mkpụrụ osisi, nakwa ịkụ osisi na ụrọ n’akụkụ ọdụ mmiri nwere ike iwepụ ihe na-eme ka nri dị n’ime ala ma nyefee ego ndị botara ya n’ihe na-egbochi nsị.
3. Permit, monitor, publish. Industrial discharges fall when permits set limits, monitoring is continuous and results are public. Ọrụ n’ime ihe dị n’ihu bụ na ọ dịghị onye chọrọ ka ọ bụrụ aha na map ahụ.
4. Weghachi wetland. Wetland bụ ihenhọrọ mmiri nke mbara ala, na-ewepụ sedimenti nakwa nitrogen n’efu.
5. Ndị na-ebuli ego. Ikwe ka ndị mmadụ akwụ ụgwọ maka mmiri a na-ahapụ, ma nyefee ndị ọrụ ugbo ụgwọ maka iji mmiri dị ọcha, na-eme ka mmiri dị ọcha bụrụ ihe ahịa na-enye onyinye.

Olee otú i nwere ike isi nyere

• Echeghị m na ị ga-awụsa ya. Ọgwụ, mmiri mmiri, mmanụ na kemịkal anaghị adị n’ime ụlọ ịsa ahụ ma ọ bụ n’ime oghere. Weghachi ọgwụ ochie na-adịgide n’ụlọ ọgwụ.
• Jikwaa ihe na-egbochi ọrịa na ihe na-agwọ ọrịa n’ụlọ, ma ọ bụghị tupu mmiri ozuzo. A na-achọ ala dị nta karịa ka akpa ahụ na-egosi.
• Kpọọ mmiri ozuzo dị ọcha. Ụzọ mmiri ozuzo na-aga n’ụzọ ziri ezi n’ụgbọ mmiri dị nso, enweghịzi ọgwụgwọ. Oyi, paint na car-wash soap kwesịrị ịga n’okpuru ha.
• Pịnye buffer. Ọ bụrụ na ị nwere ala n’ebe mmiri nọ, ọbụna stríìp nke osisi ndị dị n’obodo gị n’akụkụ ọdụ ụgbọ mmiri ahụ ga-ewepụ ihe na-apụta tupu ya abịa.
• Kwuru ajụjụ n’ime obodo. Chọta ozi ọma nke mmanya gị nakwa data nke mpaghara ebe gị banyere mmiri ozuzo. Ajụla ndị òtù gị ole mgbe ka mmiri ozuzo na-apụta, ma ọ bụ ihe ha ga-eme iji kwụsị ya.
• Kpọọ ndị na-azụ anụ na-echebe mmiri, ma jụọ ụlọ ahịa ebe nri ha si.
• Tinye n’ọrụ. Gbanwee nkọwa a ma ọ bụ nyere aka meepe data mpaghara site na nkwalite board.

Ebe obibi nakwa ịgụ ọzọ

• World Health Organization, Drinking-water fact sheet (2023)
• UN-Water, Nkewapụta n’ihe gbasara mmiri ozuzo, 2024 mmelite
• Diaz na Rosenberg (2008), Ihe n’ime ebe ndị nwụrụ anwụ nakwa ihe mere maka usoroiheomume mmiri, Science 321
• Breitburg et al. (2018), Ikewapụ oxygen n’ime oke osimiri ụwa na mmiri oké osimiri, Science 359
• U.S. EPA, Nri na-emetụta ahụike
• UN-Water, Ndịmma mmiri na mmiri ozuzo