Pollution de l'océan et de l'eau

Li se pi gwo planèt nan sistèm solè a. Li diminye mineral nan mòn yo, li pote eleman nitritif pou forè ak pwason, epi li netwaye tèt li lè li deplase. Pou pifò nan istwa a, sa te ase: moun yo te depoze dechè yo nan rivyè yo e nati a diluted li. At today’s scale, with more than eight billion people and industrial farming on every continent, dilution stopped working long ago. Sa nou depase sou tè a rive nan lanmè.

^ “Delta a nan Mississippi ki pote sedimente nan Golfo de México..” (../../../assets/space/mississippi-delta-sts62.jpg “Delta a nan Mississippi ki pote sedimente nan Golfo de México. Li se yon sous dlo ki bay manje pou prèske yon tièm nan popilasyon peyi a. Kredi: NASA”)

Kijan dlo a vin pollué

Pollution rive de de fason. Point sous soti nan yon tiyo: yon echapman dlo egou, yon drenaj faktori, yon mine. Yo fasil pou jwenn epi, avèk pèmisyon ak tretman, yo fasil pou rezoud. Fons divès vini soti nan tout kote an menm tan: fertilisant ak fèy ki lave soti nan jaden, lwil oliv ak dust tire lave soti nan wout, pestisid ki derive soti nan rekòt. Yo pi difisil, paske pa gen okenn sèl tiyo ka fèmen.

Pollutants prensipal yo se:

• Noutrisan. Azote ak fosfò ki soti nan engredyan nitritif, fèy ak dlo egou. Nan dlo yo manje alg, ki flè, mouri ak pèt, itilize jiska oksijèn pwason bezwen.
• Patojèn. Bakteri, viris ak parazit ki soti nan dlo pou lave ki pa trete ak dechè bèt. Yo lakòz kolera, dysenteri, tifoid ak maladi dijesyon.
• Kimik. Metal lou tankou merkur ak plomb, solvan endistriyèl, pestisid, pwodwi pharmaceutique ak sa yo rele pou tout tan chimik (PFAS), ki a petèt pa degrade nan tout.
• Sediment ak chalè. Sol ki soti nan erozyon an fè rivyè yo vin nwa e li sufoke resif koray; dlo cho ki soti nan stasyon pouvwa a ba oksijèn plis ankò.

Ki moun ki afekte

Tout moun ap bwè anba yon lòt. According to the World Health Organization, at least 1.7 billion people used a drinking-water source contaminated with faeces in 2022, and 2.2 billion still lacked safely managed drinking water. Pi gwo enpak sa a rive sou timoun yo: dlo, sanitasyon ak ijans ki pa an sekirite rete yon gwo rezon pou lanmò divès kalite maladi nan mitan pi piti yo.

Nan dèyè tout sa yo se sanitasyon. In 2022, 57 percent of the world’s people used a safely managed toilet. Pi gwo pase 1.5 milya dola pa t gen okenn sanitasyon debaz nan tout, ak 419 milyon dola Yo toujou fè dechè yo nan lari, nan gout dlo, dèyè pyebwa oswa dirèkteman nan rivyè ak kanal. An 2020, 44 pousan nan dlo rezidyèl kay yo te dechaje san tretman an sekirite (WHO, 2024). Si pa gen dlo, se yon rivyè ki pral antre nan li.

Ekosistèm yo tou peye. Lè rivyè rich nan eleman nitritif rive nan lanmè, oksijèn ka tonbe twò ba pou ke pwason ak koule yo soufwi. Sa yo zòn mouri Li se youn nan gwo fòm chak ete nan Golfo de México, ki manje pa Mississippi. Around the world, the open ocean has lost oxygen as well, and low-oxygen coastal sites have multiplied since the middle of the twentieth century (Breitburg et al., 2018).

Yon zòn mouri se yon kote krim ak milye de suspects epi pa gen okenn sèl zam.

Fòs ki pi fò nan peyi a

Yon ti ponyen rivyè montre tout pwoblèm nan yon fwa: dlo pou lave, dechè faktori ak plastik, tout sa yo nan menm dlo a, nan vil ki te grandi pi vit pase tiyo yo, biwo yo ak plant tretman yo. Men, yo pa gen dwa fè anyen pou yo. Moun ki viv bò kote rivyè sa yo se premye moun ki soufri anba yo, e anpil nan yo ap travay pi di pou yo ka retounen.

Sewage ak lavi chak jou

The Pasig Metro Manila se yon rejyon nan Filipin ki gen plis pase 13 milyon moun. Pifò nan dechè ak dlo egou vil la rive li pa ti rivyè ak kanal ki ranje avèk kay ki pa gen okenn koneksyon ak sistèm drenaj yo ak pa gen okenn kolekte dechè regilye. Lè sezon lapli a rive, tout sa ki sou tè a se lave anba dlo nan kèk èdtan. Pawòl la te itilize tou nan yon lòt fason, tankou Klang nan Kuala Lumpur, Ulhas ak Mithi nan Mumbai, ak dè santèn de rivyè pi piti nan zòn tropikal yo.

Fabrikasyon: tanneries ak dyes

Nan Dhaka, tannerie yo nan Hazaribagh te lage yon estimasyon 21,600 mèt kubi chak jou, ki gen ladan kromi, sulfure ak amonyak, nan kanal ki drene nan lanmè a. Burundiafrica. kgm (Human Rights Watch, 2012). Travayè yo, anpil nan yo timoun, ak lòt moun ki te gen rapò avèk yo te premye santi konsekans sa yo sou sante yo; rad la te itilize pou fè soulye ak sak ki vann atravè mond lan.

Sou Java, Citarumwaters_ world- class. kgm Se yon sous prensipal nan dlo potab ak irrigation pou Java West. Yon etid ki fèt an 2025 rapòte ke rivyè a te resevwa anviwon 35.5 tòn dechè imen chak jou nan 2017, e ke anviwon 90 pousan nan 3,236 faktori tèksyil sou bò li pa t gen tretman dlo rezidyèl apwopriye, se konsa koulè ak chimik te ale dirèkteman nan dlo a (Marselina et al., 2025). An 2018, peyi Indonezi lanse Citarum Harum, yon pwogram nasyonal pou refè basen an ki konbine gouvènman nasyonal ak lokal, fòs militè, biznis ak kominote.

The Gangeswaters_ world- class. kgm Li se sakre pou dè santèn de milyon moun ak bay dlo a yon gwo pati nan peyi Zend ak Bangladèch. Nan tout wout li, endistri tankou tannerie ak distilasyon ajoute dechè yo nan dlo egou nan vil ki ap grandi rapidman. Pwogram Namami Gange peyi Etazini, ki te kòmanse an 2014, ap konstwi ak monitore plant tretman dlo egou sou fwontyè a ak debòde li yo (National Mission for Clean Ganga).

Plastik

Plastisite se pi vizib nan polluants sa yo, ak youn nou ka kounye a estime rivyè pa rivyè. De etid enpòtan te itilize modèl òdinatè, ki te evalye kont mezi sou teren an, pou estime kantite plastik chak rivyè pote nan lanmè a:

• Lebreton et al. (2017) estimasyon 1.15 a 2.41 milyon tòn yon ane Nan 20 rivyè ki pi gwo yo, Yangtze, Ganges ak Xi ap pote de tièm nan dlo a.
• Schmidt et al. (2017) te ale pi lwen, li te sijere ke sèlman 10 rivyè yo pote 88 a 95 pousan nan chaj la mondyal. Aplikasyon sa a “de rivaj” te gaye byen lwen, men otè yo menm te avèti de yon enkyetid segondè, ak travay ki pi nouvo an pa sipòte li.
• Meijer et al. (2021) swiv dechè soti nan kote li te lage nan larivyè ki pi pre a ak sou lanmè, an konsiderasyon pousantaj lapli, itilizasyon tè ak distans. They found that more than 1,000 rivers carry 80 percent of river plastic to the ocean, 0.8 to 2.7 million tonnes a year in total, and that small rivers running through big cities are among the worst.

Ranking

Sa yo se dezè ki gen pi gwo kantite dlo nan mond lan. The figures are model midpoints for conditions around 2015, rounded to the nearest hundred tonnes.

Rankontre	River	Name=Islann	Plastique estime nan lanmè a (tonn pa ane)	Fonksyon
1	Pasig	Filipin	62,600	Meijer et al. 2021
2	Tullahan	Filipin	13,500	Meijer et al. 2021
3	Je	Inivèsèl	13,400	Meijer et al. 2021
4	Klang	Malezi	12,800	Meijer et al. 2021
5	Meksikphilippines. kgm	Filipin	12,400	Meijer et al. 2021
6	Pampangaphilippines. kgm	Filipin	9,300	Meijer et al. 2021
7	Liban	Filipin	7,100	Meijer et al. 2021
8	Gangeswaters_ world- class. kgm	Bangladèch	6,200	Meijer et al. 2021
9	philippines. kgm	Filipin	5,300	Meijer et al. 2021
10	Agnoitalyprovince. kgm	Filipin	4,600	Meijer et al. 2021

Modèl ki pi ansyen an klase gwo basen rivyè yo nan plas la, ak yon varyete pou chak:

Rankontre	River	Name=Islann	(tonn pa ane)	& Pa gen	Fonksyon
1	Yangtze	Chinwa	333,000	310,000 to 480,000	Lebreton et al. 2017
2	Gangeswaters_ world- class. kgm	Bangladèch	115,000	105,000 to 172,000	Lebreton et al. 2017
3	Xi	Chinwa	73,900	64,600 to 114,000	Lebreton et al. 2017
4	Huangpu	Chinwa	40,800	33,500 to 67,300	Lebreton et al. 2017
5	Cross	Nijeryen ak Cameroun	40,300	33,800 to 65,000	Lebreton et al. 2017
6	Brantas	Ilandè	38,900	32,300 to 63,700	Lebreton et al. 2017
7	Amazon	Brezil, Perou, Kolonbi ak Ekwatè	38,900	32,200 to 63,800	Lebreton et al. 2017
8	Pasig	Filipin	38,800	32,100 to 63,700	Lebreton et al. 2017
9	Irrawaddywaters_ world- class. kgm	Myanmar	35,300	29,700 to 56,900	Lebreton et al. 2017
10	Solo	Ilandè	32,500	26,500 to 54,100	Lebreton et al. 2017

Kijan pou m konnen si se vre? Pa twò, e li enpòtan pou di sa. Yo se de modèl: pa gen moun ki te pèse plastik ki kite yon mil bouche rivyè. An jeneral, yon grafouyen gen plis pase yon degre nan konesans sou yon sijè, epi li ka fè sa pou plizyè rezon: Li se yon moun ki gen anpil konesans sou sijè a. De modèl yo pa dakò sou rivyè espesifik. Ganges la tonbe soti nan 115,000 tòn yon ane nan modèl ki pi ansyen an a sou 6,200 nan bouch li prensipal la nan nouvo a, paske nouvo modèl la bay plastik ki te tonbe lwen andedan tè a yon chans anpil mwens pou rive nan lanmè: anpil nan li se pran sou bank rivyè a, dèyè dirab ak nan sedimente sou wout la. Divès lòt rivyè ki souvan rele nan demach piblik, tankou Chao Phraya nan Bangkok, Kelani nan Colombo ak Mithi nan Mumbai, tou parèt ant 50 pi gwo emèt yo nan lis la pi nouvo modèl la. Sa de etid yo dakò sou se modèl la: pifò plastik rivyè a soti nan kote kote dechè pa kolekte, kote moun ap viv pre rivyè yo, ak kote gwo lapli lave tè a.

Poukisa sa rive isit la, e poukisa se pa yon pwoblèm lokal

An reyalite, li te gen ladan l de rivyè. The Ciliwung, ki koule nan Jakarta, drenaj 591 kilomèt kare, mwens pase mwatye yon pousan nan peyi a. Rhine Basen an se pi gwo basen nan Ewòp, ak basen li a pwodwi mwens dechè plastik. Yet the Ciliwung was measured sending about 300 tonnes of plastic a year to the sea, and the Rhine about 3 tonnes. Diferans lan se jeografi ak enfrastrikti: nan basen Ciliwung, yon moso dechè an mwayèn pwodwi a 1 kilomèt de yon rivyè ak 29 kilomèt de lanmè a, epi lapli tropikal lave li. Pa gen anyen ki diferan sou moun yo. Vil yo te grandi pi vit pase sistèm dechè yo.

Yo pataje menm rezon yo tou:

• Urbanizasyon rapid. Vil nan Azi Sid ak Sud-Est, Afrik ak Amerik Latin yo te ajoute dè santèn de milyon moun nan kèk dekad, souvan nan vilaj informal sou bò dlo ak planin inondasyon, kote pa gen okenn biwo, pa gen okenn kolekte ak pa gen okenn sistèm drainage.
• Mank sèvis dechè. Kole ak trete dechè koute lajan ke vil ki gen ti revni taks ap fè efò pou jwenn, epi moun ki kolekte li yo, souvan kolektè dechè informal, raman peye pou plastik la ki pa gen okenn valè re-vandè.
• Produits conçus ailleurs. Sachets-servir unique, envolteurs multi-couche ak emballage bon mache yo se konpoze ak vann pa konpayi ki gen biwo santral yo souvan lwen, nan kote ki pa gen okenn fason pou rekòlte yo.
• Komès mondyal nan dechè. Pou dè dekad, peyi rich yo te voye dechè plastik yo aletranje pou “rekiperasyon”. Lachin te pran nan sou 45 pousan nan tout mond lan komèsyal plastik dechè soti nan 1992 jiskaske li bannou pi fò nan enpòte yo nan 2018; peyi ki gen revni segondè te ekspòte sou 70 pousan nan dechè plastik yo nan 2016 nan peyi ki gen mwens revni nan Azi Sidès ak Pasifik, ak sou 111 milyon tòn pral bezwen yon nouvo destinasyon pa 2030 (Brooks et al., 2018). Yon pati nan dechè sa yo fini nan menm rivyè yo.

Yon planèt, yon lanmè

Fwad pa rete nan fwontyè, ni larivyè yo pa rete nan fwontyè. Yon boutèy ki kite Bay Manyèl la ka vwayaje sou koule nan tout Oseyan Pasifik la; mikwoplastik yo te jwenn soti nan gleze Arktik a tranche ki pi fon. Tout kòt resevwa sa lòt kòt lage, epi chak peyi achte ak vann atik ki gen emballage fini nan dlo a. Gen yon sèl lanmè, epi nou tout pataje l’, se konsa pa gen anyen tankou yon lòt moun ‘s River.

Rio de Janeiro se yon vil nan Brezil. Sa nou fè l, se sa nou fè pou lanmè a kote tout moun ap viv.

Ewòp pa san plastik

Li ka difisil pou wè pollution rivyè kòm yon pwoblèm nan kèk kote lwen. Li pa. Rivyè Ewopeyen yo pote mwens plastik paske nan dè dekad investiment nan kolekte, depo ak tretman, men plastik toujou persiste nan rivyè li yo ak lanmè, ak kèk nan dechè li te ekspòte tounen nan oseyan an lòt kote.

• Mediterane a se yon trap plastik. Li gen sou 1 pousan nan dlo lanmè a men sou 7 pousan nan mikwoplastik li yo, epi plis pase 200 milyon vizitè chak ane fè dechè marin monte pa apeprè 40 pousan nan sezon ete (2018.  WWF). Plastik flotan te jwenn nan chak sit ki te pran echantiyon nan tout basen an, ak yon dansite ki konparab ak gwo zòn dechè ozeyan an, ki ajoute jiska yon estimasyon 1000 a 3000 tòn sou dlo (Cózar et al., 2015).
• Grès ak zile li yo. Yon sondaj ki te fèt sou 80 plaj grèk te jwenn ke plastik te reprezante ant 43 a 51 pousan nan dechè, e bagay ki pi komen yo te boutèy sigarèt, bouchon boutèy, ti gout, boutèy, enpak manje ak sak; Grès rekòlte sèlman yon senkyèm nan plastik li itilize (WWF, 2018). Sou kat plaj nan Corfu, yon mwayèn de sou 142 nouvo atik pou chak 100 mèt te lave moute chak 15 jou, majorite yo pote nan pa lanmè a (Prevenios et al., 2018). On Mediterranean islands, litter arriving on beaches rises up to 4.7 times in the tourist season (Grelaud and Ziveri, 2020).
• In the water and in the fish. In the Thermaic Gulf off Thessaloniki, researchers counted about 750,000 microplastic particles per square kilometre of sea surface and found microplastics in all seven fish species they tested (Kermenidou et al., 2023). Boutèy plastik ki te tire soti nan fon lanmè Aegean ak Ionian rete prèske san chanjman pou apeprè 15 ane anvan yo te kòmanse degrade (Ioakeimidis et al., 2016).
• The great rivers of Europe. The Rhine carried on average about 890,000 microplastic particles per square kilometre of surface, with a peak of 3.9 million near the Rhine-Ruhr cities (Mani et al., 2015). Nan Danube nan Ausi, plastik ki te sou dlo a te pi gwo pase kantite larv pwason ki te sou dlo a, e li estime ke rivyè a te pote anviwon 4.2 tonnen plastik yon jou Larivyè Lefrat la Black Sea (Lechner et al., 2014).

Inyon Ewopeyen an kounye a banye plizyè atik plastik ki itilize yon sèl fwa epi mande pou manifaktirè yo peye pou netwaye lòt bagay anba Direksyon Plastik Ki Pa Gen Yon Fòmasyon li. Sa yo se bon etap. Men, chak plaj net sou yon zile grèk montre ke plastik la, lè li fèt, dire pi lontan pase nenpòt politik.

Ki sa ki travay

Bon nouvèl la se ke pollution dlo a se youn nan pwoblèm moun te deja rezoud, nan kèk kote, anpil fwa sou. Thames nan Lond te deklare biolojikman mouri nan ane 1950 yo; foks ak seahorses viv nan li jodi a. Nan Ewòp, yon lòt fwa ankò, se sa ki rele “renesans” la ki te pran plas. Sèvis yo se:

1. Trate dlo pou lave. Kole ak trete dlo pou lave se mezi sante piblik ki pi efikas nan istwa. Nan zòn kote plant tretman dlo yo bati ak kenbe, maladi ki soti nan dlo a tonbe.
2. Fè manje pou rekòt, pa pou rivyè. Itilizasyon angrè presizyon, rekòt kouch, ak ti tampon ki gen ladann pyebwa ak herbe sou bò dlo ka redwi anpil dechè nitritif yo, epi fè agrikiltè yo ekonomize lajan sou engredyan angrè.
3. Permet, monitè, pibliye. Dechaje endistriyèl yo diminye lè pèmisyon mete limit, sipèvizyon an se kontinyèl epi rezilta yo se piblik. Transparans travay paske pa gen moun ki vle yo dwe non sou kat la.
4. Rekipere zòn dlo mouye yo. Zon dlo mouye yo se filtre dlo planèt la, yo rete nan sediment ak retire azote gratis.
5. Prize pollution. Koute pou dechaje, ak peye agrikiltè pou pratik dlo pwòp, fè dlo pwòp vin yon bagay mache a rekonèt.
6. Koupe tout biwo, epi peye kolektè yo. Pifò plastik rivyè a kòmanse kòm dechè pa gen moun ki kolekte. Koleksyon regilye nan zòn ki pa gen règleman, ak yon remunération rezonab pou moun k ap kolekte fatra yo ki deja refè anpil nan sa ki rekòlte a, anpeche plastik rive nan dlo.
7. Pran li anvan li rive nan lanmè. Bariyè, file ak trap sou ti rivyè ak kanal urbain ka anpeche dechè flotan soti byen pre kote yo antre. Yo trete sentòm lan, pa kauz la, men sou rivyè ti vil ki domine klasman an yo ka fè yon diferans reyèl pandan ke kolekte a amelyore.
8. Fè manifaktirè yo responsab. Lè manifaktirè yo peye pou kolekte emballage yo vann, epi sistèm depo-retou a peye moun pou yo pote l tounen, emballage a ap fèt pou re-itilize ak re-rekòlte an plas pou li fini nan rivyè a.
9. Industri pwòp, plant pataje. Groups nan tanneries ak dye travay ka pataje yon sèl byen opere efluyan tretman plant, epi achtè nan po ak teyat kapab mande pou dlo pwòp kòm yon kondisyon pou chak lòd.

Rivers retounen. Thames ak Rhine montre ke dè dekad nan travay investiment ki estab, ak kominote yo sou Pasig, Citarum ak Ganges yo montre li ankò jodi a, yon ti rivaj ak yon zòn nan tan.

Partage vos idées

Rejyon ki nan tèt lis la pa pral fikse pa yon invensyon. Yo pral rezoud pa milye de bon lide, teste kote moun ap viv: yon wout bin pi byen, yon magazen refill, yon klub lekòl ki mezire kreyol li, yon trap pi bon mache pou yon kanal, yon pri pi juste pou plastik kolekte. Envite nou moun ou genyen yo.

Ale la, aprann, epi ede

Sa ki pi itil kèk moun ka fè se pou yo ale. Enjenyè, enfimyè, pwofesè, designers, elèv ak pwofesyonèl retire ka ofri ladrès ki se nan yon kantite ti, epi pote tounen yon konprann ke pa gen okenn atik ka bay. Si ou kapab vwayaje nan youn nan rivyè sa yo, fè l kòm yon patnè, pa tankou yon resous:

• Komense pa tande. Kontakte òganizasyon lokal yo, inivèsite yo, konsèy rivyè yo ak biwo vil la anvan ou rive, epi mande sa yo bezwen. Moun ki te viv bò kote rivyè sa yo te travay sou li pou ane.
• Travaye ansanm ak gouvènman yo ak kominote yo. Chanjman ki dire lontan bezwen tou de: ofisyèl lokal ki ka chanje wout kolekte ak pèmi, ak popilasyon an ki deside sa ki ale nan dlo chak jou. Li pa janm retounen nan peyi a pou l’ ranplase yo.
• Eseye, epi aprann. Pataje sa ou konnen sou monitèman, sanitasyon, sistèm dechè oswa sante, epi aprann kijan bagay yo travay reyèlman la a. Li pa gen okenn otorite, ni pouvwa, ni responsablite.
• Rete an sekirite. dlo ki kontamine pote maladi ak chimik. Sispann bwè dlo nan rivyè sa yo, pa janm naje ladan yo, epi respekte lwa ak tradisyon lokal yo.
• Se yon bagay ki onèt. Local Solar System pa òganize, pa sponsorize oswa pa peye pou vwayaj la. Nenpòt moun ki ede fè sa kòm yon volontè endepandan e pa janm kolekte lajan nan non nou.

Lè w rive, di nou sa ou te aprann nan fòm ki anwo a, epi konsidere kòmanse yon chapit lokal Se pou travay la kontinye kote ou viv tou.

Kijan ou ka ede

• Pa janm chaje li. Medikaman, twal mouye, grès ak chimik pa dwe nan twalèt la oswa nan lavabo a. Retounen medikaman ki fin itilize yo nan yon boutik.
• Use mwens engredyan ni pestisid nan kay, epi pa janm anvan lapli. Yon ti kras plis pase yon ti kras mwens pase sa ki nesesè pou fè yon grenn.
• Konserve dlo drainage a pwòp. Dlo drainage nan lari yo pafwa ale dirèkteman nan rivyè ki pi pre, san tretman. Yo pa dwe janm gen dlo, lwil, oswa savon pou lave machin.
• Plant yon tampon. Si ou gen yon tè ki toupre dlo, yon seri plant endepandan sou bò lanmè a filtre dlo ki soti nan tè a anvan li rive.
• Pose kesyon lokalman. Jwenn rapò kalite sèvis dlo w la ak done sou depase dlo pou dechè nan rejyon ou a. Mande reprezantan ou ki kantite fwa dlo egou pa trete yo lage, ak plan pou anpeche sa rive.
• Soulaje agrikiltè ki pwoteje dlo, epi mande magazen kote manje yo soti.
• Pran mwens plastik lakay ou. Refize itilize emballage ki ka itilize yon fwa sèlman kote w kapab, epi mande mak ou achte yo pou yo pibliye kantite plastik yo vann nan peyi san kolekte li, ak sa yo fè pou yo refè l.
• Remake ke se yon sèl lanmè. Diskite sou pollution rivyè kòm yon pwoblèm ki pataje. Rivyè ki nan tèt lis la pote emballage de pwodwi vann pa konpayi atravè mond lan.
• Envoye yon lide, oswa plizyè, nan fòm ki anwo a, epi rantre nan efò sou kontni tab.

Fonksyònman ak enfòmasyon sou li

• World Health Organization, Drinking-water fact sheet (2023)
• UN-Water, Progress on wastewater treatment, 2024 update (an anglè)
• Diaz ak Rosenberg (2008), Spreading dead zones and consequences for marine ecosystems, Science 321
• Breitburg et al. (2018), Degre oksijèn ki diminye nan lanmè ak dlo koton globalman, Science 359
• US EPA, Pollution
• UN-Water, Qualité de l’eau et des eaux usées
• Organizationganizasyon Mondyal Lasante, Fich enfòmasyon sou Sante (2024)
• Meijer et al. (2021), Plis pase 1000 rivyè reprezante 80% nan emisyon plastik rivyè mondyal yo nan oseyan an, * Avans Syans * 7; eksploratè done rivyè ak dosye pwen soti nan Netwaye Oseyan an
• Lebreton et al. (2017), Emisyon plastik rivyè nan oseyan mond lan, Nature Communications 8
• Schmidt, Krauth ak Wagner (2017), Espòtasyon dechè plastik pa rivyè nan lanmè, Syans ak Teknoloji anviwònman an 51
• Brooks et al. (2018), Banman enpòte Chinwa a ak enpak li sou komès dechè plastik mondyal la, Science Advances 4
• Human Rights Watch (2012), Tannerie toksik: konsekans sou sante nan Bangladesh Hazaribagh rad
• Marselina, Rahmi and Nurhayati (2025), The water quality of the Upper Citarum, Heliyon 11
• Misyon Nasyonal pou Ganga Net, Program Namami Gange
• WWF (2018), Sou plase nan trap plastik: sove Mediterane a soti nan pollution plastique
• Cózar et al. (2015), Akimile plastik nan Mediterane, PLOS ONE 10
• Prevenios et al. (2018), Dinamik dechè plaj sou kòt Mediterane a: diferans ant sous ak wout, Boletin Pollution Marin 129
• Grelaud ak Ziveri (2020), Generation nan dechè marin nan plaj yo nan zile Mediterane kòm yon efè nan touris la ak mitigasyon li, Rapò Syans 10
• Kermenidou et al. (2023), Quantification ak karaktèizasyon nan mikwoplastik nan Thermaic Golf, nan Nò Aegean Sea, Science of the Total Environment 892
• Ioakeimidis et al. (2016), Potensyal degradasyon boutèy PET nan anviwònman an lanmè, Rapò Syans 6
• Mani et al. (2015), Profil mikroplastik sou rivyè Rhine, Rapò Syans 5
• Lechner et al. (2014), Danube a se yon rivyè ki plen koulè: yon potpourri de fatra plastik ki pi gwo pase kantite larva pwason nan dezyèm pi gwo rivyè Ewòp la, Pollution Environnementale 188
• Inyon Ewopeyen an, Directive (UE) 2019/904 sou redwi enpak pwodwi plastik espesifik sou anviwònman an