ማይ ዓሳን ውሃትን
ኩሉ ዓዲ ከም ጓል መኪና እዩ፣ እቲ ሎሚ ኣብ ምድሪ ዝፍሰስ ዘሎና ነገር፡ ዕለት ምኻኑ ናብ ባሕሪ ይኸይድ፣ ብድሕሪኡ ድማ ኣይምመለስን እዩ።
ውሃት እቲ ቀዳማይ ረቂቕ ነገር ኣብ ምድሪ እዩ። ካብ ድንጋይ ሚናራት ይፍታሕ፣ ንጥረ-ምግብ ናብ ዓሣን ኣዋልድን ይወስድ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ጉዕዞኡ ንርእሱ ይጽበየሉ እዩ። ኣብ ልዕሊ’ቲ ብዛዕባ ናይ ታሪኽ እዚ እዩ ዝጸንሐ፡ ሰባት ንጣዕሚ ናብ ዓሳታት ይጥቀሙ ነይሮም፡ ባህሊ ድማ ይቕልቅሎ ነበረ። ኣብ ልክዕ እቲ ሎሚ ዘሎ መጠን፣ ምስ ኣኽሱም ቢልዮን ሰባትን ናይ ንግዲ ግብሪን ኣብ ኩሉ ኮናራት፣ ዘይምጥቃም ካብ ግዜኡ ጀሚሩ ኣይሰርሕን እዩ። እቲ ኣብ ምድሪ ዝሰፈረና ነገር ናብ ባሕሪ ይኸይድ።
ከመይ ገይሩ እዩ ውሃት ዝጥፋእ
ማይ ብኻልእ መገዲ ይመጽእ እዩ። ንዓና ዚነብር ቦታ ካብ ሓደ ገመድ እዩ ዚውጽእ፡ ካብ ሓደ ናይ ውሃት መፍሰስታ፣ ካብ ሓደ ፋብሪካ ወይ ድማ ካብ ሓደ ሜዳ። ረኺቦም ክረኽቡ ቀሊል እዮም፣ ከምኡውን ምስ ፈቃድን ሕክምናን ድማ፡ ቀሊል እዩ ክቕየር። ሓብታት ተበጊሶም ካብ ኩሉ ቦታ ይመጽኡ፡ ብሰንኪ ናይ ፋስጋን ናይ ማይ ዝውሃብ ዘይትን፣ ዘይትንሽፍን ናይ ታንኪ ንፋስን ኣብ መንገዲ ዝውሃብ ዘይትን፣ ኬሚካላት ንምጥፋእ ዝውሰዱ ኣዕሩኽቲ ሰብኣዊ ጤና. እዞም ሒደት ኣዝዮም ክፉእ እዮም፣ ምኽንያቱ ሓደ ናይ ውሃብ መፍቲሕ ኣይክእልን እዩ።
እቶም ቀዳሞት ፀገማት እዚኣቶም እዮም፦
- Nutrients. ናይትሮጅን እናተቐበለ ካብ ፋስፎረስ፣ ከርሲን ውሃትን ይውጽእ። ኣብ ዓሳታት ድማ ማይ ይሓልፉ፣ እቶም ዓሳታት ድማ ይበጽሑ፣ ይሞቱ፣ ይኸዱ፣ ነቲ ናይ ዓሳታት ኣክስጂን ዝኸውን ነገር ይጥቀሙ።
- Pathogens. ባክቴሪያታት፣ ቫይረሳትን ፓራሳይትታትን ካብ ዘይተዳለወ ውሃት መፍትሒን ወጻኢ እንስሳታትን ኰለራ፣ ዲሰንተርያ፣ ታይፎይድን ሕማም መፍቲሕን ይኸፍቱ።
- ኬሚካላት. ከባድ ሜታልታት ከም መርኩር (mercurium)ን ሉድ (lead)ን፣ ናይ ኢንዱስትሪ መፍትሒታት፣ ኣዕጽምታት፡ መድሃኒት-ሕክምናታትን ከምኡውን እቲ ዝፍለጥ ስም “forever chemicals” (PFAS)፣ እቶም ብቐሊሉ ዘይምውዳእ ዘለዉ።
- Sediment and heat. መሬት ካብ ምፍራህ ሻሕሪት ይበጽሕን ዓሳታት ይጥፍእን፡ ውሃት ከባቢ ዝሞቕ ካብ ስታሽንታት ሓይልን ኦክሲጅን ይቕልቅል እዩ።
መን እዩ ዝጎደሎ
ኩሉ ሰብ ኣብ ደምበ ሓደ ሰብ ይሽይጥ። According to the World Health Organization, at least 1.7 billion people used a drinking-water source contaminated with faeces in 2022, and 2.2 billion still lacked safely managed drinking water. እቲ ጫንቃ ብቐንዱ ኣብ ልዕሊ ሕጻናት ይውጽእ: ዘይምሕላው ውሃት፣ ሳኒታሪዝም፣ ከምኡ’ውን ጥዕና ዝኸውን መገዲ ምጥቃስ፡ ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ምኽንያት ሞት ናይቲ ዝደፍኡ ሰባት ብምዃኑ ይቕጽል ኣሎ።
ኣብ ደገኡ ድማ ንጥፈታት ጥዕና ኣለዉ። ኣብ 2022፡ 57% ካብ ህዝቢ ዓለም ብሰላም ዝውሰድ ቱታሊት ይጥቀሙ እዮም። More than 1.5 billion had no basic sanitation at all, and 419 million still defecated in the open, in street gutters, behind bushes or straight into rivers and canals. ኣብ 2020፣ 44% ናይ ቤት-ጽሕፈት ውሃት ዘይተጠቕመ ክታበት ተላኢኹ (2024). ኣብ’ቲ ማይ ዘይርከብ ቦታ፡ ዓባይ ባሕሪ ትኸውን።
ኢኮሲስተምታት እውን ይኸፍሉ እዮም። ኣብ’ቲ ዓሳታት ዝዓብዩ ወንዞም ናብ ባሕሪ ምስ ኣትዉ፡ ናይ ኦክሲጅን መጠን ከም ዝቐርጽ ይኸውን፣ ከምኡ’ውን ዓሳታትን ፍጡራትን ከቢድ ሕማም የጋጥሞም። እዚኣቶም ድድ ዞን ሕጂ ኣብ መቶታት ይቑጸሩ፡ ሓደ ካብቶም ብዓወት ዝፍለጡ ዓበይቲ ዓይነት ኣብ ጎልፍ ሜክሲኮ፣ ምስ ሚስሲፒ ዝተጠምቀ። Around the world, the open ocean has lost oxygen as well, and low-oxygen coastal sites have multiplied since the middle of the twentieth century (Breitburg et al., 2018).
ሓደ ደገፍቲ መንግስቲ ዝርከቡሉ ቦታ፡ ኣብኡ ድማ ብሺሕታት ዜጋታት ተቐማጦ ዘለዎም ሰባት እዮም ዘለዉ።
ሻምብቆታት ዝርከቡሉ
ሓደ ጅቡቲ ድማ እቲ ናይ ኩሉ ጸገም ኣብ ሓደ ግዜ ክገልጽ ይኽእል እዩ: ውሃታት መፍሳስ፣ ፍሉይ ፋብሪካታት፡ ፕላስቲክ፣ ኣብ ሓደ ውሃት፣ ኣብ ከተባት፡ ካብቶም ቧንቧታት፣ ከቢድ ኣውቶቡሳት፡ ከምኡ’ውን ካብቶም ፋብሪካታት ሕርሻ ዝያዳ ብጥበብ ዝተሰፈሩ. ምዝራብኦም ግን ብዛዕባ ሓጢኣት ኣይኰነን። እቶም ኣብ ዳርጋ ኣብ ልዕሊኡ ዝርከቡ ሰባት እዮም እቲ ቀዳማይ ዝጸንሑ፣ ከምኡ እውን ብዙሓት ካብቶም ብቐንዱ ዝሰርሑ ዘለዉ፡ ንዓኦም ንምልላይ’ዮም።
ፍትሒ ኣብ ህይወት
እቲ Pasig ኣብ ሜትሮ ማኒላ ይኸይድ፣ ቤት ማእሰርቲ ን13 ሚልዮን ሰባት ዝኸውን ህዝቢ እዩ። ብዙሕ ካብ ማይ ዓሳን ውሃትን ከተማ ብጥቕሚ ሕማቕ ዝዀነ ማይ ክፋል ወይ ድማ ኣብ መንጎ ቤታት ዝርከብ ናይ ውሃት መገዲ ይኸይድ እዩ። ኣብ ግዜ መናፈሻታት ምስ በጽሐ፣ ኩሉ ነገር ኣብ ምድሪ ኣብ ልዕሊኡ ዝርከብ ኣብ ውሽጢ ሰሙናት ይውሃብ። እቲ ሓደ ዓይነት ንድፊ ኣብ Klang ኣብ ኩላላ ሉምፐር፣ ኣብ Ulhasን Mithiን ኣብ ሙምባይ፡ ከምኡ እውን ኣብ መኣዲታት ናይቶም ዝናብ ከተማታት ኣብ ትራፒክ ይቕጽል ኣሎ።
ፋብሪካታት: መዳያትን ቀለሞምን
In Dhaka, the tanneries of Hazaribagh released an estimated 21,600 cubic metres of untreated effluent every day, laden with chromium, sulphur and ammonium, into channels that drain to the Buriganga (Human Rights Watch, 2012). ሰራሕተኛታት፣ ብዙሓት ካብኦም ሕጻናት፡ ከምኡ’ውን ጓሶት፡ ብቐዳምነት ተራእዩሎም ዘሎ ጉዳያት ጥዕና፡ እቲ ቆልዓ ናብቲ ኣብ ዓለም ዝሸጠሉ ክታበትን ሳጥን ይኸይድ ነበረ።
ኣብ ጃቫ፡ Citarum ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ምንጪታት ናይ ውሃት መጠጥን ናይ ፀሓይ ዘይምውዳእን ንምዕራብ ጃቫ እዩ። ኣብ 2025 ዝተገብረ ጥናት ዝሕብርዎ መሰረት፡ እቲ ዓባይ 35.5 ቶን ናይ ሰብኣዊ ቆሻሻ ኣብ መዓልቲ ኣብ 2017፣ ከምኡ እውን 90% ካብቶም 3,236 ፈጢሮም ዝሰርሑ ናጽነት ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዝተፈጸመ ግፍዒን ጭቆናን ንምፍታሕ ዝግበር ቃልሲማርሴሊና ኣ.ኤ.፣ 2025). ኣብ 2018 ኢንዶኔዥያ ሲታርሙ ሃሩም ኣዋጅ ዘውጽኣቶ፡ ሓደ ብሔራዊ ፕሮግራም ንምሕላው ናይቲ ባሴን ዝኸውን፡ እቲ ብሔራዊን ክልላዊን መንግስቲ፣ ሃይላት ጸጥታ፣ ንግዲን ማሕበረሰብን ዝኽፈሉዎ ፕሮግራም እዩ።
እቲ ጋንግስ ንብዙሓት ሚልዮናት ሰባት መንፈሳዊ እዩ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ልዕሊ ሓደ ክፍሊ ናይ ህንድን ብንግላዳሽን ውሃት ይውሃብ። ኣብ ዞባኡ፡ ኢንዱስትሪታት ከም መቕደስ ወይኒን መቐመጢ ዘይትንሽፍን ንውሃት ናይቲ ብግቡእ ዝሰፍሕ ከተማታት ይጨምሩ እዮም። ኣብ 2014 ዝተጀመረ ፕሮግራም Namami Gange ናይ ህንድን፡ ኣብ ሸነኽ ዓባይ ጋንጋን ኣብ ገጽኡ ዝርከብ ማይ ክጥቀመሉ ዝኽእሉ መሕደራት ንምቕራብ ይሰርሕ ኣሎ።ናሽናል ሚሽን ፍሉይ ጋንግጋ).
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ናይ ለንደን መፍትሒታት ዝርከቡ ኣብ ገጽታኡን ኣሰራርሓኡን ምስቲ ከተማ ዝሰፍሐ ዘይምዃኑ እዩ ዘሕለፎ። ኣብ 1950ታት፡ ኣብ ገጽታ ናይቲ ኣብ 1957 ብባዮሎጂያዊ መገዲ ሞይቶም ዝተባህሉ ቴምዝ ዝርከብ ኣክሲጅን ብዙሕ ኣይነበረን፡፡ እቲ ቪክቶርያን ናይ ውሃት መፍቲሕቲ እውን ውሃት ዝናብ ይወስድ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ግዜ ጸልማት ድማ ናብቲ ሰሜን ይውሰድ።
What was done. ኣብ 1960፡ ንጥፍኣት ናይቲ ዓባይ ሻሕሪ ዝርከብ መፍትሒታት ተጀሚሩ (BBC, 2001). ኣብ 2014፡ ቴምዝ ዋተር ኣርባዕተ መምርሒታት ሕክምና ኣብ ቤክተን፣ ክሮስነስ፣ ሪቨርሳይድ፣ ሎንግ ሪችን ሞግደን ኣጽኒዑ እዩ። In 2016 the 7 km Lee Tunnel began capturing more than 5 million tonnes of sewage a year that used to spill from the largest overflow. እቲ 25 ኪሎ ሜትር ናይቲ ቴምስ ታይድዌይ ቱነል፣ ሓደ ፕሮጀክት ብ4.6 ቢሊዮን ፓውንድ ካብ ባላንጣታት ደንበኛታት ቴምስ ዋተር ዝተኸፈለ፣ ሕጂ ምስኡ ይተሓሓዝ፣ ከምኡ ድማ እቲ ስርዓት 1.6 ሚልዮን ኩብ ሜትር ናይቲ ዝጸንሐ ውሃት ክቕጽል ይኽእል እዩ። ካብ ሓምለ 2025 ጀሚሩ ኣብ ፍሉይ ደረጃ ተዛሪቡን ተዓዚቡን ኣሎ።ቴምዝ ዋተር; ታይድዌይ).
እቲ ዝተመርጸ እቲ መጀመርታ ሳልሞን ኣብ 1974 ተመሊሱ፣ ብ2001 ድማ፡ 115 ዓሳታት (BBC, 2001). እቲ ኣብ 2026 ዝተገብረ ናይ ሕማም ምርመራ ናይቲ ዞሎጂካል ሲቲ ኦፍ ለንደን፡ ኣክሲጅን ዝውሰድ ኣብ ልዕሊ ናይ ግዜ ሽግር ካብ 2007 ክሳብ 2024 ከምዝኸደን ፍስሃሮስን ካብ 1990ታት ጀሚሩ ከም ዝቐለለ ተገሊጹ። ሓገዝ ባሕሪ፣ ዓሳታት፣ ሰይላትን ከምኡ እውን ደቂ-ዓሳታትን ሕጂ ኣብኡ ይርከቡ (ZSL, 2026).
ኣይተፍታሕን እዩ። እቲ ሓደ ናተራት ኣብ ዝሰፍሐ ውሃታት መፍትሒ ዝዓበየ ኮይኑ፣ ካብ መጀመርታ ዓመታት 1990 ድማ ኣብ ዓሳታት ዝርከብ ዝለዓለ ቁጽሪ ዝረኸብዎ፡ እዚ ከኣ ንጥፈታት ይሓትት። Upstream of the tunnel, Thames Water’s overflows and treatment works spilled sewage for 298,081 hours in 2024, up from 196,414 in 2023, according to an analysis of the company’s monitoring data (The Guardian, 2025). ኣብ መላእ እንግሊዝ፣ ብ35% ዝተቐልቀሉ ውጽኢት ኣብ 2025፣ እቲ ናይ ምምሕዳር ኣጀንዳ ዝብሎ ድማ፡ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ክቕንዕ (Environment Agency, 2026) እዩ ነይሩ።
ሕጊ ማይ ንጹህ ኣብ ኩያሆጋ፣ ክሊቨርተንን ኣሜሪካ
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ኣብ 22 ጁን 1969፡ ሓደ ሽኮር ካብ ሓደ ዝጓዓዝ ባቡር ናብ ዘይት ማይ ኣብ ኩያሆጋ ኣውሪዱ። እዚኣ መጀመርታ ኣይነበረትን: እቲ ናይ ስዊዘርላንድ ማእከል መፍትሒ ውሕስነት 13 ነፋሳት ኣብ ሱዳን ኣቐዲሙ ብ1969 (NEORSD) ተኸፊሉ ነበረ። ኣብ 1970ታት ካብ 9 ቢልዮን ጋሎን ዝኸውን ናይ ውሃት መፍቲሕን ውሃት በረዶን ዓመት ብዓመት ካብቲ ቦታ ናብቲ ዓባይ ባሕሪን ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲNEORSD).
ንምንታይ ተኸቢቡ? መራኸቢ ህዝቢ ክሊቨርተን ብቐዳምነት ን100 ሚልዮን ዶላር ኣውጺኦም ኣብ መዕቆቢ ናይቲ ዓባይ ከተማ ንምጥፋእ ኣጸቢቑ ይቃለስ ነበረ፣ እቲ ከበሳ ድማ ምስ ጋዜጠኛታት ናብቲ ሻምብዓ ተጓዒዙ ምስ ኮንግረስ (NPR, 2019) ተዛረቦ። ኣብ 1972 ኮንግረስ ኣሜሪካ ነቲ ሕጊ ናይ ውሃት ንጹህ ተኸቢቡ፣ እቲ ሕጊ ድማ ዘይሕጋዊ ገይሩ እዩ ዝገብር፡ ንጥፋዕ ካብ ሓደ መፍቲሕ ናብታ ዓባይ ባሕሪ ኣመሪካ ብተደጋጋሚ ንምውጻእ ብዘይ ፈቃድን ንናይ ናጽነት መፍትሒታት (ዩኤስ ኤፒኤ). ኣብ 1987፡ እቲ ሰሜን ተቐቢሉ ናብ ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓ ካብ 2011 ጀሚሩ፡ ፕሮጀክት ክሊን ሊክ ናይቲ ሰዊደር ዲስትሪክት፣ ሓደ ብ3 ቢልዮን ዶላር ዝተፈጸመ፡ 25 ዓመት ዘሕለፍ ፕሮግራም፡ ምስ ተቓወምቲ ተተሓሒዙ፡ ኣብ ምቕራብ ኣውቶቡሳትን መካይንን ይሰርሕ ኣሎ። እቲ ዝዓበየ ውጽኢት ድማ፡ ካብ 4.5 ቢልዮን ጋሎን ኣብ ዓመት ናብ 494 ሚልዮን ግዝኣት ክሳብ 2036 (NEORSD) ንምጥፋእ እዩ፡፡
What was measured. ኣብ 2000፡ እቲ ውጽኢት ናይቲ ዝዓበየ ውጽኢት ብቐጥታ ተኸፊቱ ነበረ። ኣብ ዲሴምበር 2025፣ 76 ካብቶም 78 ፕሮጀክታት ናይቲ ፕሮጀክት ክሊን ሌክ ተኸፊሎም ወይ ኣብ ጉዕዞ እዮም፣ ብቢልዮናት 2 ጋሎን ዝዓበየ ውሃት ዓመት በጺሖም እዮም። ሻይጣታት ተመልሰና: ካብ 2014 ጀሚሮም ኣብ ዓባይ ባሕሪ ልዕሊ 60 ዓይነት ሻይጣት ተራእዩ (NEORSD). EPA ካብቶም ዘልኣለማዊ ናይ 2017 ኣተሓሳስባታት፡ ሓሙሽተ ካብተን ዘልኣለማዊ ናይ 2019 ኣተሓሳስባታት፡ ዓሳ (2021)፣ ቱማር ሻይ (2023)ን፣ ብሕጻን ዝርከብ ኣብ ባሕሪ (2024) (US EPA)
እኳ ዘይተፍታሕ። ኣርባዕተ ሕቶታት ይስዕቡ፡ ቁጠባዊን ሕማቕ ህይወትን፣ ሕይወት ኣብ ገጽ ሻሂ፣ ምጥቃም ናይ መርከብ መስመርን ጥልመት ናይቲ ኣብኡ ዝርከቦ ዓሳን. ኣብ ኋላ ናይቲ ኣብ 1911 ዝተሰርሐ ጎርጅ ዳም፣ ካብ 2025 ጀሚሩ፡ ልዕሊ 865,000 ኩብ ዮርዳስ ናይ ዘይተጠቕመ ሰዲድ ይጥፍእ ኣሎ፡ ድሕሪኡ ድማ እቲ ዳም ክወጽእ ይኽእል (US EPA).
ዮርዳኖስ
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ካብ 1897 ጀሚሩ፡ ኣብ ቨርሪቢ ዝተገብረ ናይ ሕክምና ፈለማዊ ኣሰራርሓ፡ ንዓባይ ዮራ ከም ሓደ ካብቶም ብዓለም ዝሰመዩ ዓበይቲ ወንዞም ገሊጹ ነበረ።ሜልበርን ዋተር). ከም ከተማ ምስ በለጸት፣ ፈርናንዶታት፣ መስርሕን ናይ ውሃት ዝኽሪን ንጥፋዕ ከየጠቓልሉ ኣይከኣሉን እዮም።
What was done. መጀመርታ መፍትሒ ናይ ውሕስነት ኣየር እዩ፣ እቲ ዓባይ ሻዕብያ ድማ ካብ 1970ታት ክሳብ 1980ታት ብቐንዱ ተዓዚቡ ኣሎ። (ተመሳሳሊ ምንጭ) ኣብ 2017፡ በክቶሪያ ሕጊ ጥዕና ናይ ሻምብቆ ዮርራ (Wilip-gin Birrarung murron) ኣውጺኣ፣ ሓደ ሕጊ እቲ ሻምብቆ ከም ሓደ ሕያውን ዝተኣሳሰርን ንጹር ኣካል ዝሕብር፣ ከምኡ’ውን ብሪራሩንግ ኮንሲል ንምምስራት ሓሳብ ክህብ (ሕገ መንግስቲ በክቶርያ)።
What was measured. The upper Yarra supplies about 70 percent of Melbourne’s drinking water (Melbourne Water). Since December 2013 the state environment agency has tested bacteria at four popular spots and publishes swimming forecasts for them (EPA Victoria).
እኳ ዘይተፍታሕ። ኵነታት ውሃት ኣብ ዝርከብ ቦታታት ብኸምዚ ይቕጽል ኣሎ፡ ብሰንኪ ጕዕዞ፣ ዕዳጋ ከተማን ውሃት ዝናብ (Melbourne Water). ክልተ ካብቶም ኣብ ርክብ ዝርከቡ ቦታታት፣ ኪው (Kew)ን ላውንዚንግ ፕላስ (Launching Place)ን፡ ኩሉ ግዜ ከም ዘይምጥቃዕ ንዓና ይፍለጡ (EPA Victoria).
ማይናማ ባሕር፣ ጃፓን
ንምንታይ እዩ ተሳዒሩ? ንዓሰርተታት ዓመታት፡ ሓደ ናይ ኪሚካል ፈቓድ፡ ካብቲ ኩባንያ ቺሶ ዝውዕል ዝነበረ፡ ኣብ ባሕሪ ሚናማታ፡ ሜትላይመርኩር፣ እቲ ካብ ምፍጣር ኣሰታልዴይድ ዝመጸ መሕለፊ፡ ይፈስስ ነበረ። ሻይጣታትን ዓሳታትን ድማ ኣውጺኦም፣ ከምኡ እውን እቶም ሰባትን እንስሳትን ዝብሉዎም ሰባትን እንስሳታትን’ውን ኣውጺኦም። እቲ መራራቕ ኣብ 1956 ከም ሓደጋ ተቐቢሉ ተገሊጹ እዩ። እቲ ፋብሪካ ኣብ መጋቢት 1968 ነቲ ስራሕ ኣቋሪጹ፣ መንግስቲ ድማ እቲ ምኽንያት ኣብ ሰነ (ሚኒስትሪ ዞባታት ኤርትራ).
ንምንታይ ተኸቢቡ? ኣብ 1974፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ባሕር ዓሳታት ተዘርጊሖም እዮም፣ ነቲ ዓሳታት ካብ ምውጻእ ንምድሓን። ካብ 1977 ክሳብ 1990፣ ልዕሊ 1.5 ሚልዮን ሜትር ኩብ ናይ ሰዲድያ ዝርከቡ ኣብኡ ድማ ን25 ክፍሊታት ኣብ ሓደ ሚልዮን ዚኸውን መርኩር ዝተቐመጡ፡ ኣብ 58 ሄክታራት መሬት ተኸቢቦም ተዓጽዩዎም። እቲ ስራሕ 48 ቢልዮን የን ገይሩ፣ ካብዚ ድማ ቻይሶ 30 ቢልዮን ገይሩ፡ መንግስቲ ሃገርን ክልልን ድማ 9 ቢልዮን ገይሩ (ተመሳሳሊ ምንጭ)።
እቲ ዝተመርጸ ኣብ 1997 ድማ እቲ ግዛእ ነቲ ባሕር ብሰላም ከም ዝርከብ ገሊጹ፡ እቶም ሻይጣታት ድማ ተቐይሩ (ኣብቲ ሓደ ምንጭ)።
እኳ ዘይተፍታሕ። እቲ ባሕሪ ኣብ ዓመታት ተዓዲሙ፡ ህዝቢ ግን ኣይተረፈን እዩ። ኣብ ዲሴምበር 2024፣ 3,000 ሰባት ብቐጥታ ምስ በሽታው ሚናማታ ተዛሪቦም እዮም፣ እቶም ካብቲ ካልኣይ መፍንጫ ኣብ ንይጋታ ዝተፈጠሩ እውን ይርከቡ፣ 304 ድማ ክሳብ ሕጂ ሕያው እዮም (National Institute for Minamata Disease). ኣብ 1995፡ ልዕሊ 11,000 ሰባት ብናይ ፖለቲካዊ ውሳኔ መገዲ ንጸልማት ተቐቢሎም፣ ካብ 48,000 ዝበልዑ ድማ ብሕጊ ጸልማት ዝተፈረመሉ 2009 (መንበረ ጉዳያት ኣከባቢ ጃፓን)፣ ፍርዲታት እውን ክሳብ ሕጂ ክፋል ናይቲ ክፋል ይፍለጡ ኣለው። ኣብ 2023፡ ሓደ ቤት ፍርዲ ኦሳካ፡ ኣብ ሓደ ጉዳይ፡ ን128 ሰብ ሓሳብ ዘቕረቡ ሰባት ተረድኣ፡ ኣብ 2024 ድማ፡ ቤት ፍርዲ ኩማሞቶ፡ 144 ሰብ ሓሳብ ብምውዳብ፡ እቲ ግዜ ወሰዶም ስለዘየሎ (Asahi Shimbun, 2024)።
ሱዳን
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ኣብ 1970ታት፡ ዓባይ ሰሜን ሲንጋፖር እናተሞላ፣ ናይ ውሃት መፍቲሕታትን ዝተረፉ ባሕርን ነበረት። ማይ ካብ ፈረሳትን ከብድን ዝውሃብ፣ ካብ ቤት-ጽሕፈት፡ ካብ ሸለልቲ ኣብ መስርሕን ካብ ቤታት ዘይምኽፋእ ናብታ ዓባይ መርከብ ይኣቱ።
What was done. On 27 February 1977 Prime Minister Lee Kuan Yew set a target of ten years to clean the river. ኣብ ልዕሊ ማይ ዓባይ ባሕሪን ናይ ቀረባ ካላንግ ባሲንን፣ መሓዙት ኣሕዋትን ኣሓትን ተቐመጡ፣ 610 ፈርሳታት ሓውና፣ 500 ፈርሳታት ዱር እንስሳ፣ ካብ 2800 ንላዕሊ ንግዲ ቤት-ጽሕፈትን 5,000 ዝኸውን ነጋዶ ስድራቤት ድማ ተኸቲሎም። 800 መርከብታት ሸርፊ ዝርከቡሉ ዓባይ ሻዕብያ ኣብ 1983 ናብ ፓሲር ፓንጃንግ ተቐይሩ። እቲ ብሔራዊ መጻሕፍት ቦርድ ዋጋኡ ኣብ ልዕሊ 300 ሚልዮን ዶላር ሲንጋፖር ኣውጺኡ እዩ፣ ብቐጥታ ንምስራሕ ዝህብ ገንዘብ ዘይምእታው (National Library Board).
እቲ ዝተመርጸ ኣብ 1987 ምስ ኣበየነ እቲ ዘመቻ፡ ዓሳታትን ሻምፕስትን ብቐንዱ ኣብ ሸለልታ ክዓብዩ ጀሚሮም (ቤትጽሕፈት ብሔራዊ መጽሓፍት). እቲ ኣብ 2008 ዝተፈጸመ ባራጅ ማሪና፡ ኣብ 2010፡ መፍቲሕ ናይቲ ወንዝ ናብ ሓደ ውሃት ዝደፋእ ገንዳ ኣቐዲሙ፣ ብ10,000 ሄክታር ዝዓበየ ቦታ (PUB)።
Not solved yet. ሓደ ዝተጻሕፈ ናይ ረጅም እዋን መመዝገብቲ ብዛዕባ ጥራሕ ውሃት እቲ ዓባይ ሻዕብያ ኣይንረኽቦን ኢና። ኣብ 2015 ዝተገብረ ጥናት ዝሕብርዎ መገዲ፡ እቲ ናይ ሎሚ ሬዝቨር፣ ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ስትዩተርታት፡ ክሳብ ሕጂ ብውሑድ ሶሊኒቲ (2015).
ሜርሲ፣ ሰሜን ምዕራብ እንግሊዝ
ንምንታይ እዩ ዝጸንሐ? ክልተ ክፍለ ዘመን ናይ ኢንዱስትሪን ማይ መሕረሲ ሚልዮናት ሰባት፡ እቲ ሜርሲ ሓደ ካብቶም ብዓይኒ ኣዝዩ ዝተበገሱ ዓሳታት ኣብ አውሮጳ ገይሩ፣ ኣብ 1985 ድማ እቲ ብዓይኒ ኣዝዩ ዝተበገሰ ዳርጋት ኣብ ኣመሪካ (Mersey Basin Campaign) ተባሂሉ ተቐቢሉ ኣሎ። ኣብ 1970ታት፡ ኣብ ልዕሊ’ቲ ናይ ሓባር ዳርጋ ኣየር ኣይነበረን ኣብ ፀሓይ፣ ኣብ ኩሉ ኩነታት ናይቲ ማይ (2006).
ንምንታይ ተኸቢቡ? እቲ ሜርሲ ባሰን ካምፓኒ ካብ 1985 ክሳብ 2010፡ ን25 ዓመታት ተኻይዱ፣ መንግስቲ፣ ኩባንያ ውሃት፣ ኢንዱስትሪን ማሕበራትን (Mersey Basin Campaign) ኣተሓሒዙ። ኣብ 2006 ድማ ካብ 1 ቢልዮን ፐርሰንት ንላዕሊ ተኸፊሉ (Jones, 2006)።
ንምንታይ ተኻየደ? እቲ ኣብ መዓልቲ ዝውዕል ናይ ኦርጋኒክ ማይ (BOD) ካብ ልዕሊ 300 ቶን ኣብ 1972 ናብ ልዕሊ 50 ቶን ኣብ 2000 ዝቐረበ እዩ (Jones, 2000). እቲ ዝዝከረ ናይ ኦክሲጅን መጠን ኣብ ልዕሊ ማይ ዓባይ ባሕሪ ናብ 48% ናይ ደገፍ ደረጃ በቲ ዓመት 2001፣ 58% ብ2002፣ 65% ብ2003 ተኸፊቱ ኣሎ። ኣብ ነሓሰ 2001፡ ሳልሞን ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ልዕሊ ሓደ መቶ ዓመት ኣብ ዓባይ ባሕሪ ተራእዩ፣ 26 ድማ ኣብ ዎልስቶን ዊር ኣብ ፀሓይ 2002 ተራእዩ (Jones, 2006).
ኣይተፍታሕን እዩ። ኣብ ፀሓይ፣ ኦክሲጅን ኣብ ክፍሊ ናይቲ ማንቸስተር ሺፕ ካናል እቲ ሳልሞን ክኸይድ ዘለዎ፡ ኣዝዩ ዝደፍእ እዩ ነይሩ። ኣብ ልዕሊ 20% ይኸውን፣ እዚ ድማ ዓሳታት ኣብ መንገዲኦም ናብ መገዲ ማይ ይቕጽል (ተመሳሳሊ ምንጭ)። ተመራመርቲ ደገፍ ናይቲ ስትዩሪ ዝጥቀሙ እውን ንጸገም ዘሕልፉ ስለ ዝኾኑ፡ ብዛዕባ እቲ ኣብ መኽዘን ምግቢ ዝርከብ ዘይተጠቕመ ማይ (Hawkins et al., 2020).
ቦስተን ሃርበር
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ንዓሰርተታት ዓመታት፡ ረይን ብጣዕሚ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለም ዝሰፍሑ ኢንዱስትሪያዊ ክልላት እዩ ዘሕልፎ ነይሩ። ኣብ 1 ነሓሰ 1986 ሓደጋ ኣብ ቤት-ጽሕፈት ሳንዶዝ ኣብ ቀረባ ባስል ክሳብ 30 ቶን ናይ ኬሚካል ንጥፈታት ናብ ዓባይ ናጽነት ኣውጺኡ፡ ሰላሳታት ድማ ብብዙሓት ኪሎሜትራት ተቐቢሎም።
እንታይ እዩ ዝግበር ዘሎ? ኣብ 1987፡ ሃገራት ዝያዳ ዘሕልፉሉ ዓባይ ባሕሪ ብፕሮግራም ኣኼባ ናይ ረይን መልሲ ሰዲደወን: ኣብ ልዕሊ 40 ሓያል ክታበትታት ኣብ ሓደ ዓመት ንጥፍኣት ምቕራብ፣ ከምኡ እውን ነቲ ዓባይ ባሕሪ ንምድሓንን ንሳሎሞን ንምውጻእን ንጹህ ክገብር (ኣመሪካ). ህንጻታት ናይ ምግልጋል ተኸፊሎምን ተሻጊሮምን እዮም፣ ከምኡ’ውን ኣብ ልዕሊ እቶም ዓበይቲ ባሕሪታት፡ ኣብ ኢፌዝሃም ኣብ 2000ን ኣብ ጋምብስሃም ኣብ 2006ን (ICPR)፡ መኽፈቻታት ሰላሳ ተኸፊሎም።
What was measured. The heavy metals in the river decreased significantly between 1987 and 2000 (ICPR). እቲ ናይትሮጅን ርይን ናብ ባሕሪ ዝወስድ ካብ ልዕሊ 443,000 ቶን ኣብ 1985 ክሳብ 272,000 ቶን ኣብ 2016 ተቐልቀለ (ICPR). ኣብ 1990፡ ሳልሞን ካብ ባሕሪ ኣመሪካ ናብ ዓባይ ሲግ ክሰምዓ ጀመረ፡ ካብ 1994 ድማ ብባህላዊ መገዲ ይበጽሕ ኣሎ። ኣብ ልዕሊ 2000፡ 63 ዓይነት ዓሳታት ተመሊሶም እዮም፣ ዓሳታት ካብ ራይን ከኣ፡ ካብ ኣዕሩኽ ወጻኢ፡ ንኸይብሎም ደጊሞም እዮም (ICPR, Salmon 2020). እቲ ኮሚሽን ሕጂ 71 ዓበይቲ ዓሳታት ይጥቀመሉ፣ ምስ ኩሉ ዓሳ ዝፍለጥ ካብ ናይ ሰሜን ዳርጋ ኣብ ቅድሚት እንተዘይኮይኑ (ICPR).
ኣይተፍታሕን እዩ። እቲ ሳልሞን እውን ገና ጥቂት እዩ: ኣብ ኮብለንስ ዝርከብ ናይ ዓሳ መኸተ 11 ተመሊሱ ዘምጽኦ ኣደታት ኣብ 2025 (ICPR ሒዙ). About two thirds of the nitrogen now comes from farming and other diffuse sources, heavy metals from diffuse sources are still too high, and treatment plants do not remove most traces of medicines and other micropollutants; the countries aim to cut these by at least 30 percent by 2040 (ICPR).
ደንቡን እናተባህለ
What went wrong. Fertiliser, manure and sewage from one of Europe’s largest river basins poured nutrients into the north-western Black Sea. ካብ መጀመርታ 1970ታት ጀሚሩ፣ ኣብ ልዕሊ ውሃት ባሕሪ ናይ ኦክሲጅን መጠን ዝውዕል ኮይኑ፡ ኣብ 1983 ድማ እቲ ቦታ ናይ ዝለዓለ ኦክሲጅን 20,000 ኪሎሜተር ሰከንድሪ (2013).
እንታይ እዩ ዝግበር ዘሎ? ኣብ 1994 ሃገራት ናይቲ ባሕር ዳርጋት ኣብ ሶፊያ ንኮንቬንሽን ጥዕና ወንዝ ዳኑብ ኣጽኒዓ፣ ካብ 1998 ጀሚራተን ብማዕረ ተጣቢቐን ብተደጋጋሚ ተዛሪባን ብፕላን ጥዕና ዝሰርሓለን ብመንገዲ ናይቲ ዓለምለኻዊ ኮሚሽን ንምጥቃም ናይ ወንዝ ዳኑብ (International Commission for the Protection of the Danube River)ICCPR).
ንምንታይ ተኻየደ? እቲ ኮሚሽን ዝሕብርዎ ናይ ነዳዲ ዑቕባታት ኣብ ባሴን ብ30% እናተቐረበን ናይ ፈስፎርስን ብ50% እናተቐረበን ኣብ ልዕሊ 15 ዓመታት (ICPDR) እቲ ኣብ ባሕሪ ቐይሕ ባሕሪ ዝርከብ ናይ ኦክሲጅን ዝለዓለ ቦታ ተኸፍተ፣ እኳ ደኣ ሓደ ዝርዝር ጥናት ብ1990ታት ዝተረፈዎ መጠን ከም ዝተጠራጠርዎ ዝናብ ዝዝከር ምዃኑ ኣረጋጊጹ፡ እዚ ድማ ብፍላይ ኣብ 2000ታት እዩ ዝመጸ (Capet et al., 2013).
እዚኣቶም ገና ኣይተፍታሑን እዮም። ኣብ ዕላማ ናይ 2021 ናይቲ ባሴን፣ 24% ጥራይ ካብ ርሒቕ ሸለልትኡ ጥቡቕ ኢኮሎጂካዊ ስትራቴጂ ዘለዎም እዮም፣ 36% ድማ ጥበባዊ ስትራቴጂ ዘለዎም እዮም። 624 መዳያት ግና ክሳብ ሕጂ ስደትን ሻይጣንን ይከላኸሉ ኣለዉ። እቲ ዩሮጳዊ ስቶርጅን ኣብ ባሴን ተቐይሩ እዩ፣ ከምኡ’ውን ንጥፈታት ምግቢ እውን ክሳብ ሕጂ ካብቶም ኣብ 1960ታት ዝነበሩ ዝዓብዩ እዮም (ICPDR, 2021)።
ማይላና
ንምንታይ እዩ ተሳዒሩ? እቲ ፓሲግ፡ ንጥፋዕ ናይቲ ኣብ ከተማ ዝርከብ ቦታ ብ13 ሚልዮን ሰባት ይኸይድ፣ ከምኡውን ኣብ 1990ታት ኣሕዋትነቱ ሞይቱ ተባህለ (GMA News, 2018). ኣብ መጻሕፍቲ ናይዚ ናጽነት ዝርከብ ዝርዝር ናይቲ ናጽነት ዘቕርቦም ዓሳታት ይርከብ፣ እኳ ደኣ እቶም ጸሓፍቲ እዚ ኣርእስቲ እዚ፡ እቲ ሞዴል ነቲ ፓሲግ ብቐሊሉ ክሓስብ እንከሎ፡ ምስቶም ኣብ 2019 ዝተገብሩ ምትእስሳራት (Meijer et al., 2021) ተዛሪቡ ከም ዘሎ ይገልጹ።
ንምንታይ ተኸቢቡ? ካብ 1999 ክሳብ 2019፡ ኮሚሽን ንዓባይ ዓባይ ናጽነት ናይ ፓሲግ ሻምፒዮን ብባንኮታትን ክሪኬትን ኣጥፊኣ። ኣብ 2018፣ እቲ መጀመርታ ሽልማት ናጽነት ባሕሪ ኤሺያ ምስ ኣሸነፈ፡ 18,719 ቤተሰብ ኣብ ሸለልቲ ባሕሪ ዝነብሩ ተቐይሩሎምን 17 ካብ 47 ገጽታታት ናይቲ ባሕሪ ድማ ተኸፊሎምን፣ ካብ ሓደ ፈተነ ኣብ ኤስተሮ ዲ ፓኮ ኣብ 2010 ጀሚሮም (GMA News). እቲ ኮሚሽን ኣብ 2019 ተኸፊቱ (Philstar, 2019). Since January 2024 a new programme, Pasig Bigyang Buhay Muli, has been building a riverside esplanade, whose fourth phase opened in October 2025 (ABS-CBN, 2025).
What was measured. The commission’s own report shows that organic pollution (BOD) in the river averaged 30.79 milligrams per litre from 2009 to 2014, against a standard of 7, and rose from 23.09 in 2012 to 39.03 in 2014; oxygen averaged only 2.85 milligrams per litre (PRRC, 2014). ኣብ 2018 ዝተገብረ ናይ መንግስቲ ምርመራ ኣረጋጊጹ፡ 96% ካብቲ ገንዘብ ንውሕስነት መርከብ ዝጥቀመሉ ቦታታት ተጠቒሙ፣ ኣብ መንጎ 1-28% ካብቲ ዝተወሰነ ስራሕ ተኸፊቱ (ሪፕለር፣ 2018).
እኳ ኣይተፍታሕን እዩ። መራኸቢታት ናይ ውሕስነት ውሃት ካብ 2014 ኣይረኣናን፣ ስለዚ እቲ ሰሜን ሎሚ ክሓልፍ ከምዘሎ ኣይንኽእልን። እቲ ማይ ዝሰፈረሉ ቦታታት ድማ፡ ኣብ ሓደ ገጽ ካብ ሓደ ገጽ ክኸይድ ይኽእል እዩ ዝብል ኣርእስቲ ይሕብር።
ሻንግግየ-ቼን፣ ሰዩል
What went wrong. እቲ ሻዕብያ ኣብ ማእከል ሲኦል ብኮንክሪት ተዓጢቑ፡ ኣብ ልዕሊኡ ድማ ሓደ ናይ ሓባር መገዲ ተኸፊቱ ኣሎ።
What was done. Between 2003 and 2005 the city tore down the motorway and opened up 5.8 kilometres of stream, at a total cost of about 380 million US dollars (Landscape Architecture Foundation, 2011).
እቲ ዝተመርጸ ኣብ መንጎ 2003ን 2008ን ቁጽሪ ዓሳታት ካብ 4 ናብ 25፣ ኣዕዋፍ ካብ 6 ናብ 36፣ ጓሂ ካብ 15 ናብ 192፣ ፍጥረት ድማ ካብ 62 ናብ 308 ጨሪሑ። እቲ ኣየር ኣብ ዳርጋ ብውሑድ 3.3 ክሳብ 5.9 °C ክዝንፍ እዩ ካብቲ ኣብ ሓደ መስመር ዝርከብ (Landscape Architecture Foundation),፣ ኣብ 2025 ድማ ተመራመርቲ 33 ዓበይቲ ዓሳታት ገይሮም፣ እቲ ብዙሕ ካብቲ ንቕሓት ዝተኸታተሉ እዋን ጀሚሩ (The Korea Herald, 2025).
እዚ ሕጂ ኣይተፍታሕን እዩ። እቲ ሻቕሎት ኣብ ልዕሊ 48,000 ቶን ውሃት መዓልቲ ቀንዲ ዝውሰድ እዩ፣ አብ ልዕሊኡ ድማ ናይ ናጽነት ውሃት ካብ ወንዝ ሃን ከምኡ እውን ናይ ምድሪ ውሃት፣ ንጥፈታትኡ ድማ ብዓመት 2.9 ቢልዮን ዋን ይኸፍሎ (The Guardian, 2025)። ኣብ 2011፡ ኮሊፎርም ባክቴሪያታት ኣብ ገጽታኡ ብብዙሕ ግዜ ንጣዕሚ ናይ ምሽዋብ ኣቕሪቦም (The Korea Herald, 2011).
ጋንግሳ፣ ህንድ
ንምንታይ እዩ ተሳዒሩ? ጋንግጋ ንብዙሓት ሚልዮናት ሰባት ኣቡነታዊት እያ፣ ከምኡ እውን ኣብ ልዕሊ ሓደጋ ዝርከብ ቦታታት ህንድን ብንግግላንድን፣ ውሃት ትህብ። ኣብ ዞባኡ፡ ኢንዱስትሪታት ከም መቕደስ ወይኒን ናይ ዘይትብለጥ ውሃትን ንዓናሳኦም ናብቲ ብግቡእ ዝሰፍሕ ከተማታት ይጨምሩ እዮም።
ንምንታይ ተኸቢቡ? ፕሮግራም ነማሚ ጋንግ ናይ ህንድን፣ ኣብ 2014 ዝተጀመረ፡ መምርሒታት ንምጥፋእ ውሕስነት ኣብ ሸነኽ ጋንግን ገጽታኡን ይሰርሕ (National Mission for Clean Ganga)። ብጀትኡ 20,000 ኮርሪ ሩፒታት ክሳብ መጋቢት 2021ን 22,500 ኮርሪ ሩፒታት ንኹሉ ምዕራፍ ክሳብ 2026ን እዩ ነይሩ። ኣብ ማርች 2026፣ 21,340 ኮሮር ሩፒታት ተቐቢሎም፡ ካብ 524 ዝተረጋገጹ ፕሮጀክታት ድማ 355 ተኸፊሎም (Press Information Bureau, 2026)፣ ኣብ ማርች 2025 ከኣ፡ መሕተምታታት ናይ ምግልጋል ውሃት ዝኽእሉ 3,446 ሚልዮን ሊትር ውሃት ዕለት ቀንዲ ክኾኑ ዝኽእሉ ተኽሊት ተኸፊሎም ወይ ተዓጢቑ (Press Information Bureau, 2025)።
What was measured. Faecal bacteria have fallen at the monitored sites the government reports: the median count at Assi Ghat in Varanasi fell from 2,500 per 100 millilitres in 2014 to 790 in 2025, and at Gandhi Ghat in Patna from 5,400 to 2,200, against a bathing limit of 2,500 (Press Information Bureau, 2026).
እዚኣቶም ድማ፡ ኣብ 2025፡ እቲ ናይ መሕብየት ደረጃ ንፋይካል ባክቴሪያታት ኣብ ሓደጋ ዝርከብ ዝነበረ ብሰንኪ ናይ ዑተር ፕረዲሽ፣ ቢሃርን ምዕራባዊ ባንጋል ጥራይ እዩ ነይሩ፣ ከምኡ’ውን ናይ ኣርጂናል ፖሊሲስ ካብ ፈርሩሀባድ ክሳብ ካንፖርን ካብ ሚርዛፖር ክሳብ ጋዚፖር እውን ብዙሕ እዩ ነይሩ። ኣብ እዋን ፌስቲቫል ማሃ ኮምብሕ ኣብ 2025፣ እቲ ቀዳማይ ሪፖርት ናይቲ ማእከላዊ ቦርድ ቁጽጽር ብድሆታት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዜያት፡ ነቲ ውሃት ኣብ ዝረኸቦ ቦታታት ንውሃብ ዘይምኽኣልን፤ ድሕሪኡ ዝተሻሻለ ሪፖርት ድማ ሓደ መካይን ኣብ ግድን ከም ዘሎ ገሊጹ (The Hindu, 2025)።
ሻንጋይ
ንምንታይ እዩ ዘይምዃኑ ዝፍለጥ? ኣብ 2015፡ 64.5% ካብቶም ኣብ ዓባይ ባሕሪን ዓባይ ላኬትን ዝተረኽቡ ናይ ቻይና ውሃታት ብደረጃ I ክሳብ III እዮም ነይሮም፣ እዚ ድማ እቲ ንውሃት ምግቢ ዝኸውን ደረጃ እዩ። 8.8% ከኣ ብደረጃ V ዝስዕብ ደረጃ እዮም ዝነበሩ፣ ንምሕላው እውን ኣይክእሉን እዮም። (መንበረ ጸጥታ ኣካባቢ፣ 2016) ኣብ ማርች 2013 ካብ 16,000 ዝዓበዩ ሞቱ ሓረስቶት ካብ ሑጋንግፖን ብሰሜን ሸንጋይ ዝተኣሳሰርዎ ዓባይ ሻዕብያ፣ ሓደ ካብ ምንጪ ውሃት መብራህቲ ከተማ፡ ድሕሪ’ቲ ኣብ ሰሜን ሸንጋይ ዘለዉ ፈርናንዶታት ንሕማቕ ሕማቕ ኣኽሊል ኣብ ሻዕብያ ብምውጻእ (The Guardian, 2013)።
እንታይ እዩ ዝግበር ዘሎ? ኣብ ኣፕሪል 2015፡ ቤት ምኽሪ መንግስቲ ናይ ስራሕ መርበብ ሓበሬታ ንምድሓንን ንምውሳድን ናይ ውሃት ምጥፋእ ዝፍለጥ “ናይ ውሃት ሰለስተ” ተባሂሉ ዝተባህለ፣ ምስ ዓበይቲ ዕላማታት ን2020 ፈጢሩ’ዩ። ካብ 70% ንላዕሊ ናይ ውሃት ኣብ ሰባት ዋናታት ሻሕባታት ኣብ ደረጃ III ወይ ድማ ክቡር ክኸውን፣ ትናንሽ ፋብሪካታት ዘጽግዑ ትካላት ክዘምቱ፣ ፍራንክፎርት ፋርማስ ካብ ዘይተጸበዩ ውሃት ክወጹን ልዕሊ 95% ናይ ከተማታት መፍትሒ ውሃት ክረኽቡን (2015 ዓ.ም.). ካብ 2016 ጀሚሩ፡ ንየማንን ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ተቐቢሉ “ኣባል ዓባይ ዓባይ” ተባሂሉ ዝተጠቕሰ ሓላፊ ኣብ ልዕሊ ውሃታቱ ተጠያቂ ኮይኑ ብውጽኢትኡ ዝፍለጥ (Office Général du CPC Central Comité et Conseil d’Etat, 2016; Loi sur la prévention et le contrôle de la pollution des eaux, Article 5). ኣብ 2018፣ 97.8% ካብቶም ዓበይቲ ኢንዱስትሪያዊ ፓርኮት ናይ ማእከላዊ መፍትሒ ውሃታት ብቐጥታ ዝውሰድ ስርዓት ኣለዉ፣ ኣብ 2019 ድማ፡ ከባቢታት 2,513 ካብቶም 2,899 “ብላዕልን ብእሙን” ዝኾኑ ዓባይ ከተማታት ውሃታት ክጥቀሙ ገይሮም (መንበር ኢኮሎጂን ምምሕዳር፡ 2018ን 2019ን ሓተታታት)። ሓደ ሕጊ ንምሕጋዝ ሻምብቆ ዮንዙይ፣ ካብ መጋቢት 2021 ጀሚሩ ኣብ ስልጣን ዘሎ፡ ናይ ካሜራታት ፋብሪካታት ኣብ ልዕሊ ሓደ ኪሎ ሜተር ሻምብቆን ገጽታኡን ክፈጥሩ ይግደድ (ሕጊ ጥዕና ግድብ ያንዝዚ),፣ንዓሳ ንግዲ ኣብ ዮንግዝኤ ተኸፊቱ እዩ ካብ 2021 ጀሚሩ ንሰለስተ ዓመታት፣ ምስ ድጋፍ ንዓሳ ዓሳታት (2026).
What was measured. By 2025, 91.4 percent of national monitoring points were at Grade I to III and 0.6 percent were worse than Grade V; in the Yangtze basin, 98.9 percent of 1,016 points were at Grade I to III (Ministry of Ecology and Environment, 2026). እቲ ቁጽሪ ናይቲ ኣብ 2022 ዝተገብረ ጥናት ካብ 1,249 ናብ 1,426 ዝደጋገመ ኮይኑ፣ 351 ዓሳታት ድማ ኣብ 2021 ክሳብ 2025 ኣብ’ዚ ባሕሪ’ዚ ተራእዩ፣ 43 ኣዝዮም ብዙሕ ካብ ቅድሚ ሕማቕ ዑደት (Xinhua, 2026).
ኣይተፍታሕን እዩ። ኣብ 2025፣ 28.4% ካብቶም ዓበይቲ ዓሳታትን ገንዳታትን እውን ኣዝዮም ተበጊሶም እዮም፣ እቲ ብጣዕሚ ሓደ ካብ ክልተ ዓሳታት ዝዓብለሎ ናይ ዓሳ ፍሉይ ኣብ ታሕቱ፡ ፈስፎረስ ድማ እቲ ቀዳማይ ዘጥፍእ ነገር ኣብ ዋና ሸነኽ ያንጋዜ ይኸውን (ሚኒስትሪ ስነ-ምህዳርን ኢኮሎጂን፣ 2026). ናይ ውሃት ደረጃታት ፕላስቲክ ኣይምትንኩሱን: ኣብ 2020 ሓደ ተኸታታሊ ሕጊ ኣብ ልዕሊ ገለ ናይ ሓደ ግዜ-ጥዕና ፕላስቲኮች ጀመረ (2020 – NDRC እናተኻየደ፣ ሚኒስትሪ ኢኮሎጂን ጸጥታን), ግን ሓደ ናይ መምርሒ ዕዳጋ ንዚረክብ ናይ ፕላስቲክ መጠን እቲ ዮንግዝይ ናብ ባሕሪ ዝወስድ ኣይንረኽቦን ኢና። እቲ ኔትወርክ ናይ ምንቅስቓስ ድማ ካብ 967 ነጥብታት ኣብ 2015 ናብ 3,641 ካብ 2021 ተኸፊቱ፣ ከምኡ’ውን መጀመርታን መወዳእታን ቁጽሪ ብቐሊሉ ዘይምወዳደር እዩ።
ሴይን፣ ፓሪስ
እንታይ እዩ ዝጸንሐ? ኣብ 1923 ድማ ኣብ ሰይን ዝውሃብ ውሃብ ተቐቢሉ እዩ። ናይ ፓሪስ ጥንታዊት መሕረሻታት ውሃት ዝንቡርን ዝጸልምን ይወስዳ፣ ኣብ መዓልታት ዝሽሙር ድማ ናብ ዓባይ ባሕሪ ይውሰዱ። ብዙሓት ቤታት ኣብ ልዕሊኡ እውን ብቐሊሉ ምስ መሓላልፍቲ ውሃት ዝዝውተር ነበረን። ኣብ 1970ታት ድማ ኣብ ሸነኽ ፓሪስ (France 3 / AFP, 2025) ብቐንዱ ክልተ ዓይነት ዓሳ ጥራይ እዮም ዝተረፉ።
What was done. Since 2015 a bathing plan has invested more than 1.4 billion euros in storage basins, sewer repairs, treatment plants and the correction of about 23,000 faulty household connections; one storage basin at Austerlitz alone holds 50,000 cubic metres and has worked since May 2024 (City of Paris). ኣብ 2024 ድማ ኣብ ዓባይ ሱዳን ናይ ኣልፕስ ትራያትሎን (triathlon)ን ማራቶንን ተኻይዱ፣ እኳ ደኣ ብጸልማት ዝተሓለፈ ኮይኑ (France 24, 2024).
እቲ ዝተመርጸ ኣብ 5 ነሓሰ 2025 ክልተ መዋእለ ህጻናት ተኸፈቱ፣ ኣብ Bras Marie, Grenelle and Bercy (ፈረንሳ 24 ሰነ 2025). ኣብ 2026፡ ልዕሊ 120,000 ሰባት ክዓብዩ ይኽእሉ እዮም፣ 20% ንላዕሊ ካብ 2025 (City of Paris, 2026). ኣብ መንጎ 35ን 40ን ዓሳታት ኣብ ሰይን ኣብ ገጽ ፓሪስ ይርከቡ፣ ብተወሳኺ ድማ እቲ ዝዓበየ ናይ ማይ ዓሳ (bullhead)፡ (France 3/AFP)
ኣይተፍታሕን እዩ። እቲ በረኻ ግና ኣብ’ቲ ናይ ቀደም መጥቃዕቲ ኣየር ይፍለጥ፣ ስለዚ ድማ እቶም ቦታታት ምስ’ቲ ማይ ዝርከብዎ፣ ጥራሕ ናይ’ቲ ውሃት ከምኡ እውን ምስ’ቲ ግዜ ጥራይ እዮም ዚከፈቱ፣ 2026 ከኣ ብድሕሪኡ ተጀሚሩ እዩ (ከተማ ፓሪስ)። ጐቢስታት ኣዕሩኽቲ ኣብ ልዕሊ ዓሳ ዝውሰዱ ዛንታታት (France 3 / AFP)
እቲ ኣብ መንጎ ልምዓትን ምፍጣርን ዘሎ ፍልልይ
ዳርጋ ኣብ ሓደ ቦታ ተቐቢሉ ክንብብ ከሎ፡ እቲ ታሪኻት ይዛረብ። አብ ዉሑዳት እዋን ሓደ ሽግር እዩ ሰባት ዝጸንሕዎ፡ ሓደ ዓባይ ሻዕብያ ዝቃጠል፣ ሓደ ሻዕብያ ዝተሰረተ ባሕሪ፣ ሓደ ናይ ካሚካል ነፋስ፣ ሓደ ዓባይ ሻዕብያ ዘቕርብ ሞይቱ ሓውሽ። ድሕሪኡ ድማ ሕጊ ምስ ወሰነ፣ ሰብ ሓላፍነት ዝተጠቕሰ፣ ገንዘብ ንጣዕሚን መፍትሒታትን፣ ከምኡ’ውን ዘተ ዝግበር ዝነበረ፡ ኩሉ ክመርጽ ዝኽእል እዩ። ሓደ ነገር እውን ኣይነበረን በብግዜኡ። እቲ ቴምዝ ንኸምኡ ዝኣመሰለ ክፋል ዘመን ይወስድ፣ እቲ ሜርሲ ድማ 25 ዓመታት ይወስድ፣ እቲ ራይን ግና ክሳብ ሕጂ ኣብ ክንዲ ሳልሞንኡ ብዙሕ ክኸውን እዩ ዝጸንሐ፣ እቶም ኣብ ሚናማታ ዝተሰደዱ ሰባት እውን ክሳብ ሕጂ ንምውሳድ ይጽዕሩ ኣለዉ።
ኩሉ ፕሮግራም ኣይሰርሕን እዩ፣ እቲ ምትእስሳር ድማ ብግልጺ ይዛረብ፡ ከምኡ እውን ስግኣት ይመዝዝ። ግን ኣብ ኩሉ ቦታታት እቲ ውሃት ማይ ዝሰረቐሉ፣ ዝተመርኮሰሉ፣ ከምኡ’ውን ናይ ፈጠራ መምርሒታት ዘውጽኡዎ፡ እቲ ዓባይ ናጽነት ተቐቢላቶ። ዞባታት ኣብ መንጎ ፓሲግ፣ ሲታርሙምን ጋንጋን ሎሚ እውን ይሕብርዎ ኣለው። ሓደ ዓባይ ዓባይ ማይ ብእዋኑ፡ ሓደ ቀረባ ቤት ብእዋኑ።
ስለምንታይ እዚ እዚ ዝግበር ዘሎ፣ ከምኡ እውን ስለምንታይ እዚ ዘይኰነ ሓደ ናይ ቦታ ሕቶ
እቲ ጥናት ሜይጀር ክልተ ዓበይቲ ወንዞም ይወዳደር። እቲ Ciliwung፣ ኣብ ገጀራታ ዝጓዓዝ፡ 591 ኪሎሜተር ሰከንድር ይሰርሕ፣ ንጥቕሚ ሓደ መቶ ካብቲ Rhine ባሴን ኣብ ምዕራባዊ ኣፍሪቃ ዝቐለለ፣ ብሰንኪኡ ድማ ናይ ፕላስቲክ ፍሳሽ ዝውሰድ እዩ። Yet the Ciliwung was measured sending about 300 tonnes of plastic a year to the sea, and the Rhine about 3 tonnes. እቲ ፍልልይ ኣብ ጂኦግራፊን ኢንፍራስትሩክቸርን እዩ: ኣብ ሲሊውንግ ባሴን፣ እቲ ዝቐረበ ናይ ሓሶት ክፍሊት ብ1 ኪሎሜተር ካብ ሓደ ዓባይ ሻዕብያ እናተፈጠረ፡ 29 ኪሎሜተር ድማ ካብቲ ባሕሪ ይኸይድ እዩ። ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ግን ካልእ ነገር የልዕል እዩ። ከተማታቶም ብግቡእ ካብ ስርዓታት መራኸቢኦም ይበልጹ ነይሮም።
እቲ ምኽንያት ድማ፡
- ዝፍለጥ ከተማታት. ኣብ ደቡብን ሰሜናዊ ምዕራባዊ ኤሺያ፣ ኣፍሪቃን ላቲን ኣሜሪካ፡ ኣብ ጥቂት ዓመታት መብዛሕትኦም ኣብ ዘይሕጋዊ መኖሪያታት ኣብ ሸፋቱ ወንዞም ወይ ኣብ ቦታታት ዝዓበዩ ውሃታት፣ ኣብኡ ድማ ብኽርሻታት ዘይተሸፈኑ፣ ዘይተሰረዙ ወይ ዘይተኸፍሉ ናይ ማይ መርከብ የለን።
- ንጥፈታት ማይ ዘይምኽኣል. ንጥፈታት ማይ ምቕማጥን ምምሕዳርን ገንዘብ ይሓትት፡ እቲ ኣብ ከተማታት ዝርከቡ ሰባት ድማ ብቐንዱ ናይ ፋይናንስ ድኻማት ዘለዎም ሰባት እዮም፣ እቶም ዝስዕቡ ሰባት ከኣ ካብቶም ዘይሕጋዊ ናጻ ዝኾኑ ናጻ ዝኾኑ ሰባት እዮም፣ እቶም ዝሰዓቡ ግን ብቐንዱ ነቲ ዘይተሸጠ ናጻ ዝኾነ ፕላስቲክ እዮም።
- ኣብ ካልእ ቦታ ዝተሰርሑ ምርካብ። ሳዕስታት ሓደ-መኽሰስ፣ ረቛሒታት ብብዙሕ መደብ ዝውሃብ፡ ከምኡ’ውን ናይ ዋጋ ዝቐነየ መቕጻዕቲ፡ ካብ ኩባንያታት፡ እቶም ማእከል ስራሕኦም ኣብ ልዕሊ መሬት ዝርከብ፡ ናብ ቦታታት፡ እቲ ዘድልዮም መንገዲ ንምልኪ፡ ዘይህልዎም፡ ዚፍጠርን ዚሸጥን፡ ይኸይድ እዩ።
- ንዓለም ዘጋጥም ንግዲ ማይ. ንዓሰርተታት ዓመታት፡ ሃገራት ዝደሊ ገንዘብ፡ ማይ ብላስቲክ ናብ ውሑዳት ሃገራት ይኸይዱ ነይሮም። ቻይና ኣብ ልዕሊ 45% ካብ 1992 ክሳብ እቲ ኣብ 2018 ዝወሰዶ ዕዳጋ፡ ሃገራት ብድሆታት ዝረኸበን 70% ናይቲ ብድሆታት ዝረኸበን ብድሆታት ኣብ 2016 ናብ ሃገራት ብድሆታት ዝረኸበን ሃገራት ምስራቅ ኤሺያን ፓሲፊክን ኣውጺኣ፣ 111 ሚልዮን ቶን 2030 (Brooks et al., 2018). ሓደ ካብቲ ማይ ኣብቶም ተመሳሳሊ ዓሳታት ይኸይድ ኣሎ።
ሓደ ናጽነት፣ ሓደ ሕብረት
ሻምብቆታት ኣብ ድንበር ኣይትቁረጹን፣ ከምኡ’ውን ባሕሪ እውን ኣይትቕጽልን። ሻይጣ ካብ ባሕር ማኒላ ዝውጽኣሉ ሻይጣ፡ ኣብ ልዕሊ ባሕር ፓሲፊክ ክኸይድ ይኽእል እዩ። ሚክሮፕላስቲክስ ካብቲ ናይ ኣርክቲክ በረዶ ክሳብ እቲ ብሰፊሑ ዝተፈጥረ ፀገም ተራእዩ ኣሎ። ኩሉ ዳርጋታት እቲ ካልእ ዳርጋት ዝውሃቦ ይረክብ፣ ከምኡ’ውን ኩሉ ሃገር ነቲ ኣብ ባሕሪ ዝፍጸም ዘሎ ዕዳጋ ይሸጥን ይሕዝንን እዩ። ሓደ ים ጥራይ እዩ ዘሎ፣ንሕናውን ንኸይተኻፈልናዮ፡ ስለዚ፡ ናይ ካልእ ሰብ ዓባይ ባሕሪ ኣይትህልወናን እያ።
ማይ ኣብ ማይላና እዩ፣ ማይ ድማ ኣብ ባሕር ፓሲፊክ እዩ። እቲ ንዓኡ ዝግበር ነገር፡ ንባህሪ ዳርጋ ኩሉና ኣብኡ ክንምለስ ዘለዎ እዩ።
ኣፍሪቃ ኣይትኸውንን ካብ ፕላስቲክ ነጻ
እቲ ናይ ሱዳን ኣመራርሓ፡ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝግበር ዘሎ ግፍዕን ጭቆናን ክቃወም ኣይክእልን እዩ። ኣይኰነን። ሻሕዋት ኣመሪካ ዝቐለለ ፕላስቲክ ይቕበሉ እዮም ብሰንኪ ዓመታት ኢንቨስትመንት ኣብ ምንቅስቓስ፣ ኣብ ምድርባይን ኣብ ሕክምናን፣ ግን ፕላስቲክ ኣብ ሻሕዋት እናተጸበየ እዩ፣ ከምኡ’ውን ሓደጋታት ካብቲ ዝተውሃቦ ናብ ባሕሪ ተመሊሱ ኣብ ካልእ ቦታ ይርከብ።
- The Mediterranean is a plastic trap. It holds about 1 percent of the world’s sea water but about 7 percent of its microplastics, and more than 200 million visitors each year push the marine litter up by about 40 percent in summer (WWF, 2018). ኣብ ኩሉ ቦታታት ኣብ ዙርያ እቲ ባሕር ዝተረኽበ፣ ብድኽመት ዝኣመሰለ ምስቲ ኣብ ማእከል ናይቲ ዓባይ ባሕሪ ዘሎ ኣውራጃታት፡ ዘይተጠቕሰ ፕላስቲክ ተሪፉ፣ ካብ 1,000 ክሳብ 3,000 ቶን ኣብ መርከብ ዝርከቡ (Cózar et al., 2015)።
- ግሪኽን ደሴታተን. ኣብ 80 ሸነኻት ግሪኽ ዝተገብረ ጥናት ኣረጋጊጹ’ዩ፡ ፕላስቲክ ካብ 43 ክሳብ 51% ናይቲ ዝውሃብ ማይ ከም ዘምጽእ፣ እቲ ብቐንዱ ዝርከብ ነገር ድማ፡ ጫማታት ሲጋራ፣ ሻሕባታት ጠርሙሳት፣ ሻሕባታት፣ ጠርሙሳት፣ መሸፈኒ ምግቢን ሳጥናትን እዮም፤ ግሪኽ ከኣ ሓደ ካብ ክልተ ናይቲ እትጥቀመሉ ማይ ጥራይ እያ ትቕበል (WWF, 2018). On four beaches of Corfu, an average of about 142 new items per 100 metres washed up every 15 days, mostly carried in by the sea (Prevenios et al., 2018). On Mediterranean islands, litter arriving on beaches rises up to 4.7 times in the tourist season (Grelaud and Ziveri, 2020).
- ኣብ ዓሳን ኣብ ውሃትን. ኣብ ተርማክ ጎልፍ ኣብ ሳሎኒኪ፣ ተመራመርቲ ብዛዕባ 750,000 ሚክሮፕላስቲካዊ ሓገዝታት ኣብ ሓደ ኪሎሜትር ሰከንድር ናይ ባሕሪ ገጽታ ኣኽቢሮም፡ ኣብተን ሰባት ዓይነት ዓሳታት ዝረኸቡ (Kermenidou et al., 2023)። Plastic bottles pulled from the floor of the Aegean and Ionian seas stayed almost unchanged for about 15 years before they began to break down (Ioakeimidis et al., 2016).
- ንዓና ዮሮጳን ዓቢይ ወንዞም። እቲ ረይን ኣብ ማእከልኡ ብ890,000 ሚክሮፕላስቲካዊ ሓገዝ ኣብ ሓደ ኪሎሜተር ሰከንድር ናይ ገጽታ ይወስድ፣ ምስ’ቲ ዝለዓለ መጠን 3.9 ሚልዮን ኣብ መንጎ ከተማታት ሩር-ራይን (Mani et al., 2015) In the Austrian Danube, drifting plastic outnumbered drifting fish larvae, and the river was estimated to carry about 4.2 tonnes of plastic a day towards the Black Sea (Lechner et al., 2014).
እቲ ዩሮጳዊ ሕብረት ሕጂ ንብዙሓት ናይ ሓደ ግዜ-ጥዕና ፕላስቲካዊ ዕቃባት ይሕብርን ካብቶም ዝሰርሑ ሰባት ንኸምዚ ዚስዕብ ክሓልፉ ይጠይቕ። ደንቢ ናይ ሓደ-ዝጥቀም ፕላስቲክ. እዚኣቶም ድማ ጥሩፍ ጕዕዞታት እዮም፡፡ ግን እቲ ኣብ ሓደ ጅቡቲ ግሪኽ ዝጥቀመሉ ናይ ባሕሪ ገጽታ፡ ብቐንዱ፡ ካብ ኩሉ ፖሊሲታት ይበልጽ እዩ።
እንታይ እዩ ዝሰርሕ?
እቲ ጥቡቕ ዜና ድማ፡ ናይ ውሃት መጥቃዕቲ ሓደ ካብቶም ፀገማት እዩ፣ ሰብኣዊነት ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት፡ ብብዙሕ መንገዲ ኣቐዲሙ ፈተነሎም፡ ከም’ዚ ከኣ እቶም ዓሳታት ዝስዕቡዎ ይገልጹ። እቶም መፍትሒታት ዝፍለጡ እዮም:
- ንዓና ንክሕልዉ ንጽበ። ናይ ዓሳ ውሃት ምቕማጥን ክዕወትን እቲ ብቐንዱ ዘተባብዕ መፍትሒ ኣብ ታሪኽ ሕክምና ህዝቢ እዩ። ኣብ’ቲ መሕተት ዝፍጠርን ዝውዕል ዘሎ ቦታ፡ ብውሃት ዝርከብ ሕማም ይቕጽል እዩ።
- ንዓባይ ሻምብቆታት ኣይኮኑን ዝሕልዉ፡ ንዓበይቲ ሻምብቆታት ድማ ይኽተቡ። ብቐጥታ ናይ ኣረማዊ መዳያት ምጥቃም፣ ዓሳታት ክኸፍሉን፣ ከምኡ’ውን ኣብ ሸነኻት ሻምብቆታት ሰበስልጣን ዛዕባታትን ደገፍትን ከቕርቡ እዮም፡፡
- ኣውቶማቲክ ምትእስሳር፡ ምዝራብ፡ ምቕራብ። እቲ ናይ ምህናጽ ፋብሪካታት መፍረዲ ዝቐልጠፈሉ እዋን፡ ምስ’ዚ ኣብ መንጎ ፈቃድን ምዝራብን ዘሎ ርክብ፡ ከምኡ እውን ምስ’ቲ ውጽኢት ዝተኸታተለሉ ግዜ እዩ። ግልጽነት ይሰርሕ እዩ ምኽንያቱ ሓደ ሰብ እውን ኣብ መነባብሮኡ ክቕጽል ኣይደልን እዩ።
- ንሃገራት ዝጸንሑ ቦታታት ረኺብካ። ሃገራት ዝጸንሑ ቦታታት ናይ ምድሪ ውሃት ፈሊጡ፣ ንጣይቶን ነዳዲን ብነጻ ይቕበል።
- ኣኽራይ ማይ. ንውጽኢታት ዝህብ ዋጋ ምቕራብ፣ንፋርማዞም ድማ ብግብሪ ናይ ውሃት-ጥዕና ዝሰርሑ፡ ውሃት ጥዑይ ናብ ሓደ ነገር ዝቐይር እዩ።
- ኣብ ኩሉ ሻሕታታት ረኺብካ፡ ንኻልኦት ድማ ገንዘቡ ሂብዎም። እቲ ናይ ባሕሪ ፕላስቲክ ብቐንዱ ከም ዕንወት ይጅምር፡ ሓደ ሰብ እውን ኣይረኸቦን እዩ። Regular collection in informal settlements, and fair pay for the waste pickers who already recover much of what is recycled, stop plastic before it reaches the water.
- ኣብ ባሕሪ ከይትኣቱ ኣትዩ። ኣብ ዝንቡራት ዓሳታት ከተማታትን ካናላትን ዘሎ ኣበርክቶ፡ ሻሕትን መጥቃዕቲን ብቐሊሉ ክሓልፍ ዝኽእል ናይ ውሃብ ዕዳጋ ኣብ ቦታኡ ክኸይድ ይኽእል እዩ። They treat the symptom, not the cause, but on the small city rivers that dominate the ranking they can make a real difference while collection improves.
- ንቶም ዝሰርሑ ሓላፍነት ክህቡ። ኣብ እዋን እቲ እቶም ዘቕርቡዎ ሻምፕታት ንምዕቃብ ገንዘብ ምስ ከፊሎም፣ ከምኡ’ውን ናይ ኣውራጃዊ መምርሒታት ንህዝቢ ንምልላይ ገንዘብ ምስ ክኸፍሉ፡ ሻምፕታት ናብቲ ንዓባይ ዓባይ ባሕሪ ዘይምእታው፡ ናብቲ ንሕማቕ ውሃት ምኻድ፡ ወይ ድማ ናብቲ ንዓቢይ ወንዝ ንምውጻእ ይጥቀሙ።
- ንብረት ዘይተጠቕመ፣ ተኸታታሊ መሕደራት። ትካላት ናይ ምጥቃም ወይ ድማ ናይ ቀለብ ስራሕቲ፡ ሓደ ብቐንዱ ዝተፈጸመ መሓድር ንምውሳድ ይኽእሉ እዮም፣ ከምኡ’ውን እቶም ንቆልዑን ቴክስታልን ዝሸጡ ሰባት፡ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ትእዛዝኦም፡ ውሃት ዘይተጠቕመ ክረኽቡ ይኽእሉ እዮም።
ፕሮጀክታት ክትደግፎ ትኽእል
መንግስቲ ደገፍቲ ኣብ ዝስዕብ ታሪኻት ኣዝዩ ሓያል እዩ፣ ግን ኣይኮኑን ሓደስቲ። ትካላት ዘይምኽፋት ዓሳ ኣብ ሻሕዋታት ይቕጽሉ ኣለዉ፡ ቅድሚ ናብ ባሕሪ ምውጻእ፣ ውሃት ኣብ ቦታታት ምስራሕ ኣይተኸታተሉን፣ እቶም ዝጥዕሙ ናብ ፍርዲ ይወስዱን ሚልዮናት ተቓወምቲ ናብ ሓበሬታ ይቕይሩ። እዚኣቶም እቶም ብቐንዱ ዝተመሠረቱ እዮም፣ ንሳቶም ድማ ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ሰባት እዮም እባ ኣቲኻዮ እንታይ ከም ዝገብርዎ፣ እንተደኣ ትኽእል፡ ብቀጥታ ካብ ድረ-ገጻቶም ክትህቦም ኢኻ።
- The Ocean Cleanup (ናይ ኖርወይ) ፋውንዴሽን ዘይምኽፋት፡ ናይ መኪናታት ንምውጻእ ፕላስቲክ እትሰርሕ። ኣብ ዓሳታት፡ ተሳታፊ፡ ብሰምዓታት ዝርከብ ባርያን ሕማቕ መኪናታትን ኣብ ሓደ ካብቶም ንውሃት ዘጥፍኡ ዓሳታትን ሻሕትን ይሓልፉ፣ ካብ ኪንግስቶን ኣብ ገሜካ ናብ ሞታጉያ ኣብ ጎረባብቲ ሃገር ግዑታላ፣ ሎስ አንጀለስን ባንክኮክን፣ ፕሮግራሙ ድማ “30 ከተታት” ኣብ 30 ካብተን ንውሃት ዘጥፍአን ከተማታት ደሴት እዩ ዝድግፍ። At sea, System 03, a floating barrier that funnels plastic into a retention zone that is emptied onto a ship about every four days, has worked in the Great Pacific Garbage Patch since 2023 and caught almost 500,000 kg there. እቲ መራኸቢታት ናይቲ ማሕበር ዝሕብርዎ መጠን፡ ኣብ ልዕሊ 65 ሚልዮን ኪሎ ግራም ካብ ዓሳታትን ባሕሪታትን ዝተወጽኡ ይኸውን። እቲ ማሕበር ድማ ከምዚ ይብል፡ “እቲ ብቐጥታ ዝውሰድ ቁጽሪ፡ ካብ ግዜ ናብ እዋን ጥራይ እዩ ብነጻ ዝኾነት ኩባንያ DNV ዚፍለጥ” (rivers, oceans, dashboard). እቶም ስነ-ጥበባት ድማ እቲ ኣብ’ዚ ገጽ’ዚ ዝተጠቀመ ናይ ዓባይ ባሕሪ ደረጃ ፈጠሩ። ምጽናሕ ናብ Stichting The Ocean Cleanup ይኸይድ፣ ሓደ ኣብ ኔዘርላንድስ ዝተመዝገበ ናይ ሓገዝ ማሕበር፣ ወይ ድማ ኣብ ኣሜሪካ ናብ American Friends of The Ocean Cleanup፣ ሓደ 501(c)(3) ማሕበራት (FAQ).
- ሜሪላንድ Trash Wheel](https://www.mrtrashwheel.com/)** (ባልቲሞር፣ ኣሜሪካ) ኣርባዕተ ጓል-ዓይን ናይ ሻዱሽ መብራህቲ፣ ኣብ መንጎ 2014ን 2021ን ዝተጀመሩ፡ ኣብ በርዕታት ናይቶም ናብ ባሕሪ ቫሊቶሪያ ዝውሰዱ ዓሳታት ይርከቡ። ሓደ በርሚን ዝሰፍሐ ማይ ናብ ኩሉ መገዲ ይወስድ፣ ከምኡ’ውን ሓደ መገዲ ውሃት ብናይ ፀሓይ-ተጣዕሚ ፓምፕ ዝተረኽበ፡ ኣብ ናይ ዱምስተር ሬክተርን ኮንቬይነርን ይጭብጥ። ኣብ ሓደጋ ኣትዮም 500 ዶላር (ኣብ ልዕሊ 450 ቶን) ናይ ሻምፕስ ኣብ ዓመት፣ ኣብ ልዕሊ 90% ካብኡ ብጸልማት ዝውሃብ፣ ከምኡ’ውን ተቓወምቲ ሰባት ንዓመት ሓደ ግዜ ነቲ ኣብ ሻምፕስ ዘሎ ነገር ብምርኣይ ይሕተቱ፡ ንምድላው ሕጊ ፀላእቲ ሻምፕስ. እቶም መኪናታት ብወተሃደራዊ መሳርሒታት ይሰርሑ፡ እቲ ናይ ባልቲሞር ወተሃደራዊ መሳርሒታት ድማ ብ501(c)(3) ዘይምኽፋእ ተቓውሞ ይሰርሕ። እቶም መኪናታት ድማ ብክለረዋተር ሚልስ፣ ሓደ ካብቶም ኩባንያታት ኣብ ሜሪላንድ (trash interception, how it works) ይቕጽሉ’ዮም።
- መጻሕፍቲ ዘይትደልዮም ሒዝካ ተመሊስካ። ኣይተጥምዓሎምን ኣይትፈርዶምን፡ ናብ ፈጠራ ወይ ናብ ሓደ መርበብ ሓበሬታ ሒዞም ተመሊሶም (NHS; US EPA) ኣብ 258 ዓበይቲ ወንዞም ኣብ 104 ሃገራት ዝተገብረ ጥናት፡ ኣብ ልዕሊ ሓደ ካብ ኣርባዕተ ቦታታት ዝወሰደቶ ስእሊ፡ ብቐንዱ ሓደ መድሃኒት ኣብ ሓደ ደረጃ፡ እቲ ንዓና ዘስዕብ ናይ ሕማም መገዲ ወይ ድማ እቲ ንጥፈታት ናይቲ ፀገም ናይቲ ፀገም ናይቲ ፀገም ንምፍታሕ ዝሕግዘና መጠን፡ ከም ዘሎ ገሊጹ እዩ።Wilkinson et al., 2022).
- ንዓና ኣብ በረኻታት ንጸልማት ክንከላኸል ይግባእ። ኣብ ብዙሓት ከተባብያን፡ ናይ በረኻታት ውሕስነት ናብቲ ዝቐረበ ዓባይ ባሕሪ ይኸይድ እዩ፣ ብዘይ ዝኾነ ሕክምና (UK government). ኣብ ሓደ ካብቶም ዑቕባታት ኣየናይ ዘይትጥቀመሉ፡ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጠቅመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ ዘይትጥቀመሉ
- ንዓባይ ሻምብቆት ኣሕልፍ፣ ዘይኮይኑ ንዓባይ ዓባይ ሻምብቆት። ዝቐለለ ማይ ወይ ኬሚካል ንምጥቃም ተጠቒምካ፡ እቲ ዝተመሃረ መጠን ጥራይ፡ ካብ ባሕሪ ወይ ከባቢ ውሃታት ተላዒልካ፡ ኣብ ቅድሚ ጸሓይ ኣይተስፋሕፋሕካዮ (US EPA) መሬት ኣብ ዳርጋ ውሃት እንተዘይኮንካ፡ ሓደ መስመር ናይቲ ዝርከብ ፍጥረት ኣብ ልዕሊ እቲ ባሕሪ ብቐንዱ ንውሃት ካብ ምውሳድ ይከላኸል እዩ።
ኣብ መንጎኻ
- ኣብ ሓደ ንጥፈታት ተሳተፍ፣ ወይ ድማ ሓደ ኣደራጅ። መዓልቲ ዓለምለኻዊ ንጥፈታት ኣብ 20 ሰነ ወርሒ ዓመት ትርከብ፣ እቶም ኣደራጅኡ ዝገብርዎ ከኣ ሰባት ካብ 212 ሃገራትን ክልላትን ተሳትፎኦም ገይሮም እዮም (United Nations; World Cleanup Day). Ocean Conservancy’s International Coastal Cleanup and the Marine Conservation Society’s Great British Beach Clean take place every September, and river groups such as Thames21 hold events all year. እቲ ዝረኸብካዮ ነገር መዝገብ፣ ኣብ ናይ ነጻ ክሊን ስቨል ኣፕሊኬሽን (Clean Swell app) ንምምሳል፣ ከምኡውን ነቲ ዘጥፍእ ዘሎ ሓበሬታ እውን ይኸውን (Ocean Conservancy).
-
ኣብቲ እትገብሮ ድሕነትካ ኣረጋግጽ። ጓል-ተኽሊት ወይ ድማ ሰብ ዝሰምዖ መጥቃዕቲ ተጠቒምካ፡ ኣብ ግዜ ዝዝሕለሉ ውርሻ ወይ ክልተ ሰሙናት ድሕሪኡ ምጅማር፡ ከምኡውን ሳርሪንጋታት፣ ደርቢታትን ካልእን ሓደጋዊ ዝዀነ ነገር ኣይትሓስቡ፡ ኣብ ቦታኡ ተዋሂብዎ፡ ብቐጥታ ድማ ሓቢርካዮ። ከምቲ ሰልፊ ጥዕና ባሕር ዝብሎ፣ ኣብ ጥርጣሬ እንተኾንካ፡ ኣይትረኽብ (MCS organizer guide, 2026).
-
ንዓባይ ሻዕብያካ ኣተኩር። ፕሮግራማት ዜጋ-ሳይንስ፡ ሓደ ቀላል መምርሒ፣ ስልጠናን ቦታን ይህብኩም፡ ነቲ ዝተረፈ ሓበሬታ ክትቕበል። FreshWater Watch፣ ብEarthwatch ዝተመሓላለፈ፡ ካብ 22,000 ሓለፍቲ ኣብ ዓለም ዝርከቡ፡ ልዕሊ 70,000 መምርሒታት ኣቕሪቡ ኣሎ። ሪቨርስ ትረስት’s Big River Watch ንህዝቢ ብሪጣንያን ኣየርላንድን ይጽዕር ኣብ ሓደ ሻሂ ንምትካል፡ ክልተ ግዜ ኣብ ዓመት፣ ምስ ሓደ ነጻ ኣፕሊኬሽን፡ 15 ደቂቃታት ክወስዱ። እቲ Riverfly Partnership ተሳተፍቲ ክመሃሩ ይእዝዞም፡ ነቲ ኣብ ሻዕብያ ዝርከቡ ሕማቕ ነገራት ንምርኣይ። እቲ EarthEcho Water Challenge ንዓበይቲ ሰባት ኣብ ምርካብ ናይቶም ዝርከቡሎም ዓሳታት ይሕግዞም፣ Water Rangers ድማ መሳርሒታት ምርኣይን ሓደ ናይ ሓበሬታ መረብን ኣብ ካናዳ የቕርብ፣ Waterwatch ድማ ብግቡእ ክፋላት ኣብ ኣስትራሊያ ይደግፍ፣ ከምኡ እውን Blue Water Task Force ናይ ሰርፈረይደር፡ ኣብ ደሴት ኣመሪካ ኣብ ምርካብ ባሕርን ውሃትን ይሰርሕ።
); ኣብ ኣሜሪካ፡ EPA ናይ ኢንተርነት ሓሳብ ፎርም ኣለዋ፣ ከምኡ’ውን emergencys ናብቲ National Response Center ኣብ 1-800-424-8802 (ዩኤስ ኤፒኤ); ኣብ ቪክቶሪያ፣ ኣስትራሊያ፡ EPA ቪክቶርያ ብ1300 372 842 (EPA ቪክቶሪያ). ኣብ ካልእ ቦታ፡ እቲ ቤት ምኽሪ ዞባኻ ወይ ድማ ናይ ምምሕዳር ኣጀንዳ ሃገርካ እዩ መገዲ ንምጅማር። - ኣውራጃ ኣውርዱ። ኣብ ገሊኦም ቦታታት፡ መትከልታት ይሰርሑ፡ ኣብኡ ድማ፡ ቤት ትምህርቲ፣ ክለብ ወይ ከኣ ሓደ ኣካል ናይቶም ቀረባታት፡ ሓደ ክፍሊ ሻምብዓ ወይ ሸነኽ ይሕብር፡ ከምኡውን ብቐንዱ ይመርጽ። Georgia Adopt-A-Stream ኣብ ኣመሪካ፡ ሓደ ካብቲ ዘጸግም መምርሒ እዩ። እንተዘይኮነ ኣብ መንጎኻ፡ ሓደ ከም ንሕና ዚግበር ስራሕ ኣቕሪብካ።
ምስ ድምጽኻ
- ንሕና ንጥፈታት ንገብሮ። ብዙሕ ካብኡ ኣብ መንጎ ህዝቢ እዩ ዘሎ። ኣብ ኢንግላንድን ስክቶላንድን፡ ናይ ሪቨርስ ትረስት መምርሒ ውሃታት ዝህብ መደብ ንየማን ዓባይ ጸልማትን ብምንታይ መጠን ከም ዝተፈሰሰ ይገልጽ (The Rivers Trust)። ኣብ ኣመሪካ፡ እቲ ኤጀንሲ ዞባ ኣውሮጳ፡ ውጽኢት ምርመራኡ ንምሕላው ካብ 22,000 ገጽታ ዑደት ውሃታት ይፍለጥ፣ 85% ካብቶም ኣብ 2025 ክመርጹ ዝኽእሉ እዮም (EEA)። ኣብ ኣመሪካ፡ እቲ EPA’s How’s My Waterway ድማ፡ ኩነታት ናይቲ ቦታ፡ ወንዞታትን ዓሳታትን ይገልጽ። ኣብ ቦታታት ንዘሎ ሓበሬታ እንተዘይህልዎ፡ ካብቲ ካውንስል ወይ ናይ ውሃት መገልገሊ እንታይ እዩ ምኽንያት ዘይምዃኑ፣ ከምኡ እውን እቲ ዕላማ እንታይ ምዃኑ ጠይቕዎ።
- ንመለስቲ ሒዝካ ምቕባልን ሓላፍነት ናይቲ ዝሰርሕን ንምዕቃብ ይሕግዘካ። ሒዝካ ምቕባል፡ ብኽልተ መንገዲ፡ ሻምፕን ካንስን ናብኡ ክመልሱ ይኽእሉ እዮም፡ ካብቲ ኣብ ዓባይ ባሕሪ ዝርከብ፣ ከምኡ’ውን መምርሒታት ናይቲ ዚሰርሕ፡ ነቲ ንጥፈታት ዝሰርሑ ሰባት፡ ንኸይረክብዎ ኪሓድግዎም ይኽእሉ እዮም። ናቱ ፍልልይ ናይቲ ብፕላስቲክ ዝጥፋእ ልክዕ ከም ዝሰርሑ ይሕብር።
- መሓዝ ኣብ ማይ መሕረሲን ሕክምና. ኣብ 2022፣ 42% ካብቲ ኣብ ዓለም ዘሎ ውሃት መሕረሲ ቤት-ጽሕፈት ብሰላም ኣይተኸታተልን እዩ (UN-Water, 2024). ኣብ’ዚ ገጽ’ዚ ዝርከብ ኩሉ ደገፍ ብገንዘብ መንግስቲ፣ ብፋይናንስ ውሃት ወይ ብሁለቶም ተኸፊቱ እዩ፤ ንወከልቲኩም ንገሮም ክትደግፎዎ ትደሊ ኢኹም።
- ንተኸታተልቲ ገበርቲ ዝጥቀሙ ውሃት፣ ከምኡ’ውን ካብ መደብታት ምግቢኦም ካብ መን ከም ዝመጸ ጠይቕ። ንዓኻ እትሸጥዎ ብራንድታት ጠቕሊልካ፡ ኣብ ቦታታት ዘይምኽፋል ቆሻሻ ዝሸጡዎ መጠን ናይ ፕላስቲክ ንምሕላውን ነቲ ዝገብርዎ ንምዕቃብን ክገልጹካ ጸልዩ።
ኣብ ጉዕዞኻ
- ንሕና ንዘለኣለም ኣይንቕጽልን። ካብ ሸነኽ፣ ዓባይ ባሕሪ ወይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ፡ ንጥፈታትካ ናብ ቤትካ ኣውጺእካ፣ ብፍላይ ኣብ ቦታታት እቲ ዝግበር ናይ ምብጻሕ ስርዓት ዘይህሉ ቦታታት።
- ረኽቡ ካብ ምውሳድ። ሻይጣ ዝውሃብ ውሃብ ተኸቲሉ ክምለስ ዝኽእል ውሃብ ይቕበልን ንናይ ሓደ ግዜ-ጥዕና ዚኸውን መሸፈኒታትን ሳህታትን ይሕልፍን፤ ኣብ ቦታታት እቲ ውሃብ ናይቲ ቧንቧ ዘይምኽኣል ደህንነቱ ዘይተጠቐመ ኮይኑ፡ ነቲ ኣብ መንጎኹም ዘሎ ምክልኻል ጥዕና ርኢ።
- ኣብ ቅድሚ ምውሳድካ ንኸይሕተት፣ ብናይ ቦታኻ ምልክታት ወይ ረቛሒታት ናይ ውሃት ብምጥቃም፣ ኣብ ቦታታት ምስ መፍሰስታ ውሃት ዝዓበየ ድማ ካብቲ ውሃት ወጻእ።
- ጻዕሪ ምስ ሓላፍነት እንተደኣ ትደልዮ ኣብ ሓደ ማይ ዝጥፋእ ኣብ ውጻኢ ሃገር ክትረዳድኦ ትኽእል ኢኻ፣ ኣንብብ ናብኡ ኺድ፣ ተመሃሮ፡ ተሓታቲ first.
ሓሳባትካ ኣቕሪብ
እቶም ኣብ ጫፍ ናይቲ ደረጃ ዘለዉ ዓሳታት ብናይ ሓደ ሰብ ምርምር ኣይትረኽቡን ኢኹም። ብሺሕታት ጥሩፍ ኣተሓሳስባታት ክፍትኑ እዮም፣ ኣብቲ ህዝቢ ዚነብርሉ ቦታ ተኸታተልዎም፡ ሓደ ንጹር መስመር ናይ ባንክ፣ ቤት-ትምህርቲ ክለብ ዝውሰድዎ ውሃት፣ ሓደ ዘይከፊል መጥቃዕቲ ናይ ሓደ ታንኳ፣ ሓደ ፍትሓዊ ዋጋ ንምርካብ ዝተረኽበ ፕላስቲክ. ርኣና ንኻልኦትኩም፡ ከም ዝዀኑ ኣቕሪብኩም።
ናብኡ ኺድ፣ ተመሃሮ፡ ንገሊኦም ድማ ሓገዝ
እቲ ሓደጋ ዝዓበየ ነገር እቶም ሰባት ክገብሩዎ ዘለዎም ኺድ እዩ፡፡ ኢንጂነራት፣ ነፍሰ-ጾራት፣ ኣማሃርትን መምህራንን፣ ዲዛይነሮችን፣ ተመሃሮን ተቐማጦን፡ ብጥበብታት ዝረኸቡዎ ሓበሬታ ክቕበሉ ይኽእሉ እዮም፣ ከምኡውን ነቲ ኣብ ጽሑፍ ዝተጠቕሰ ሓበሬታ ዘይምሕላው ንምፍታሕ ይሕግዙ እዮም። እንተደኣ ከላኸልካ ናብ ሓደ ካብቶም ዓሳታት እዚኦም ክትጓዓዝ ትኽእል እንተኾንካ፡ ከም ሓይልታት ደገፍን ዘይኰነስ ከም ጸላእቲ ተራእዩ።
- ኣብ ምፍላጥ ጀሚሩ። ኣብ መንጎ ትካላት፣ ዩኒቨርሲቲታት፣ ኮንፈረንስታት ናይ ባሕሪን ጽሕፈት ከተማን ኣተባብዕ፡ ድሕሪ ምውጻእካ ድማ፡ እንታይ ከም ዝደልዮም ጠይቕ። ሰባት ኣብ ዳርጋ እዚኦም ዓሳታት ዝርከቡ ዓመታት ክሰርሑሎም ይጽዕሩ ኣለዉ።
- ንጉጅለታትን ዞባታትን ብሓባር ክሰርሑ። ዘልኣለም ዝጸንሕ ለውጢ፡ ክልተ ነገር የድልዮ፡ ሓላፍነት ናይቲ ቦታ፡ እቲ ዝቕበል መንገዲ፡ ከምኡ’ውን ፈቃድ፣ ከምኡ’ውን እቶም ኣብኡ ዘለዉ ሰባት፡ እቲ መዓልቲ መዓልቲ ናብታ ዓባይ ውሃት ዚኣቱ ነገር፡ ንምውሳድ። ንኸይተኻእሉ ክሓልፉ ይኽእሉ እዮም፣ ኣይትቕየርዎምን እዮም።
- መምህር፡ንተምህረሉ ድማ ተምሃር። ነቲ ብዛዕባ ምዝራብ፣ ንጥፈታት፣ ስርዓታት ማይ ወይ ጥዕና ዝፈልጥካዮ ኣውሕስ፣ ከምኡ እውን ብዛዕባ እቲ ኣብኡ ዘሎ ኩነታት ተመሃሮ። ብቕዓትን ሓፈሻዊ ሓበሬታን ሒዝካ፡ ዘይምእዛዝ።
- ንሕና ድሕነትና ክንረክብ ንኽእል ኢና። ውሃት ዝጥፍእ ሕማም እናኣተወ ክኸይድ ይኽእል እዩ። መራኸቢ ጉዕዞ መንግስቲካ ተከተል፣ ነቲ ክሊኒክ ጉዕዞ ዝሃቦ ክትባታት ረክብ፣ ኣብ’ቶም ዓሳታት ኣይትሸይጥ፡ ካብ’ቶም ዓሳታት እውን ኣይትጠጥእ፡ ከምኡ’ውን ሕጊን ባህልን ሃገርካ ኣኽብሮት ሂብካ።
- ብእውነት ንገብሮ። Local Solar System The Foundation does not organize, sponsor or pay for travel. ሓደ ሰብ እንተ ረኺቡናዮ፡ እቲ ዝረኸበ ገንዘብ ኣብ ስምና ኣይምሓዝን እዩ፣ ከምኡ እውን እቲ ዘቕረብዎ ገንዘብ ንዓና ኣይምሕዛን እዩ።
ኣብ ምጽናሕካ፡ ነቲ ምስቲ ናይ ኣቐዲምካዮ ፎርም ዝተማህርካዮ ነገር ንዓና ንገረና፡ ከምኡውን ንዞባዊ ክፍሊ ንምጅማር ምውሳድ ተመልከት። እዚ ድማ፡ እቲ ስራሕ ኣብ ቦታኻ ክኸይድ ይሕግዘካ እዩ።
ምንጭታትን ካልእን
- Organizzazione Mondiale della Sanità, ብዓል-መዚ ናይ ውሃት-ምውሳድ (2023)
- UN-Water, ንዕኡ ንምፍታሕ ዝግበር ጻዕሪ፣ 2024
- Diaz and Rosenberg (2008), ንሕናጽነት ናይቲ ሞይቱ ዘሎ ቦታን ምትእስሳርኡን ኣብ ልዕሊ ናይ ባሕሪ ኢኮ-ሲስተማት, Science 321
- በርተብግግ (Breitburg) (2018), ንኦክሲጅን ኣብ ዓለምለኻዊ ባሕርን ውሃታትን ኮስታልን ዝቕጽል, Science 359
- ኣመሪካ EPA, ጥዕናዊ ጸገማት
- ናጽነት ኤርትራ፡ ንሕናጽነት ሃገርና
- Organizzazione Mondiale della Sanità, ብዓል መዚ ሓበሬታ ብዛዕባ ጥዕና (2024)
- ሜይጀር (2021)፣ ኣብ ልዕሊ 1000 ዓበይቲ ወንዞች 80% ናይ ዓለምለኻዊ ናይ ባሕሪ ፕላስቲክ ውጽኢት ኣብ ባሕርን ደሴትን ይርከብ፣ Science Advances 7፤ መምርሒ ሓበሬታን ኣርእስቲ ሰነድን ብዛዕባ ዓባይ ባሕርን ደሴታትን ካብ The Ocean Cleanup
- ሉዊስ ኤች. (2017), ኣውቶቡስ ማይ ኣብ ባሕርን ዓባይ ዓለምን ይጭብጥ, Nature Communications 8
- Schmidt, Krauth and Wagner (2017), Export of plastic debris by rivers into the sea, Environmental Science and Technology 51
- ሮክስ ኤ.ኤል. (2018), ንሕና ኣብ ዓለምለኻዊ ንግዲ ናይ ፕላስቲክ ፋይዳታት ክንጥቀመሉ ዝግባእ እዩ, Science Advances 4
- 2012)፣ Toxic Tanneries: The health repercussions of Bangladesh’s Hazaribagh leather
- Marselina, Rahmi and Nurhayati (2025), The water quality of the Upper Citarum, Heliyon 11
- ናሽናል ሚሽን ፍሉይ ጋንግ፣ Namami Gange programme
- WWF (2018), ኣብቲ ናይ ፕላስቲክ ጫፍ ወጻእ: መዲና ሜዲተራንያን ካብ ናይ ፕላስቲክ ጥዕና ንምድሓን
- ኮዛር et al. (2015), ኣኽብሮት ፕላስቲክ ኣብ ባሕሪ ሜዲተራኒያን, PLOS ONE 10
- ቫን ዴ ቪንሲዮስ (2018), ዲናሚክስ ናይ ማይ መርከብ ኣብ ደሴታት ባሕረ-ሰላጤ: ምንጪን መንገዲን ንምፍጣር, Marine Pollution Bulletin 129
- Grelaud and Ziveri (2020), ንሕና ኣብ ዳርጋታት ደሴት መዲና ሜድታርያን ዝርከብ ባሕሪ ዘውጽእ ዘሎ ማይ ከም ሓደ ካብቲ ንጉስነት ዝገብርዎ ኣበርክቶን ነቲ ብባህሪኡ ዝጸልወሉ ኩነታትን ንምፍታሕ ዚግበር ጥዕናዊ ስራሕን, Scientific Reports 10
- ኬርሜኒዶስ (2023), መቕጻዕቲን ኣርእስቲ ናይ ማይክሮፕላስቲክስ ኣብ ተርማዊ ጎልፍ፣ ኣብ ደቡብ ባሕሪ ኤጂያን, ሳይንስ ናይቲ ሙሉእ ኩነታት 892
- ዮአኬሚዲስ (2016), ንሕናጽነት ናይቲ ብኽልተ-ኣእምሮ ማይ ዚውሃብ ጠርሙስ ኣብ ገጽታ ባሕሪ, ሳይንሳዊ ሓበሬታት 6
- ኒኮላስ ኤ. (2015), Microplastics profile along the Rhine River, Scientific Reports 5
- ላቸር ኤ.ኤል. (2014), ኣብ ደንቡብ ብዙሕ ቀለማት ኣለዉ፡ ኣብ ካልኣይ ብዓወት ዝሰፍሕ ዓባይ ባሕሪ ኤውሮጳ፡ ናይ ፕላስቲክ መጥቃዕቲ ይበዝሕ፣, Environmental Pollution 188
- ኣመሪካ፡ Directive (EU) 2019/904 on the reduction of the impact of certain plastic products on the environment
- ሚኒስትሪ ጥዕና ናይ ቻይና፣ 2015 Report on the State of the Environment in China (2016, in Chinese)
- ሚኒስትሪ ስነ-ምህዳርን ንጥፈታት ምድሪ ቻይና፣ 2018 bulletin, 2019 bulletin and 2025 bulletin on the state of China’s ecology and environment (in Chinese)
- 2015)፣ ፕላን ኣኼባታት ንምዕዋት ናይ ውሃት መጥቃዕቲን ምትሕልላፍን (ብቛንቋ ቻይና)
- ቤት ጽሕፈት መራሒ ኮሚቴ ማእከል CPCን ቤት ጽሕፈት መራሒ ምክልኻል ሃገርን (2016)፣ ኣስተምህሮታት ኣብ ልዕሊ ምውሳድ ስርዓት ሓላፊ ረቢብ (በዚ ቋንቋ እዚ)
- ሕጊ ረቛሒን ቁጽጽርን ናይ ውሃት ሕብረት ህዝቢ ቻይና (ተሻርዩ 2017)
- ሕጊ ጥዕና ናይ ማይ ያንጋዝ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ቻይና (2020, in force 2021)
- መራሒት ኮሚሽን ናሽናል ዲቨሎፕመንት ኤንድ ሪፎርም (2020)፣ ኣስተምህሮታት ኣብ ጉዳይ ምጥቃም ናይ ፕላስቲክ መሊስካ (ብቛንቋ ቻይና)
- Xinhua (2026), Yangtze finless porpoise population increases in China
- The Guardian (2013), Rivers of blood: the dead pigs rotting in China’s water supply
- Zoological Society of London (2026), ኣብ ተንሲእቲ ታንዚም
- ታይድዌይ ሎንዶን ታይዴዌይ ና ብዛዕባ ታይድዌይ
- ኣመሪካ፡ ኮሚሽን ዓለምለኻዊ ንጥፈታት ናይ ረይን እቲ ምትግሃድ: ናይ ሳንዶዝ ኣደጋ, ሳልሞን 2000ን ሳልሞንን 2020ን ና መዝገብ ናይ ሳልሞን ኣደታት ኣብ መደብ ቁጽሪ
- NPR (2019), 50 ዓመታት ድሕሪኡ፣ ናይ ማይ ሕጊ ንኩዋሃጎጋ ባሕሪ ዝቃጠል ልጅቲ ኣርእስቲ ተባሂሉ
- ኣመሪካ EPA, ሕጂ ናይቲ ሕጊ ውሃት ንጹህን ናይ ረቢ ኲያሆጋ ቦታ ምትእምማን
- ናሽናል ሊብራቶሪ ቦርድ ሲንጋፖር, Mouth of the Singapore River and Singapore River (historical overview)
- PUB Singapore (2008), ወለድ ናይቲ ባርጃጅ (ኣርኪቭ)
- Robinson and Hopton (2011), Cheonggyecheon Stream Restoration Project, ስነ-ጥበባዊ ውጽኢት ረቛሒታት፣ ቅርጺ ኣርክቴክቸር ፋውንዴሽን
- France 24 (2024), ትራይአትሎን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ጨንፈር ፓሪስ ይጅምር ድሕሪ ምርመራታት ናይ ውሃት ሰይን ጥራሕ ንምርግጋጽ
- France 24 / AFP (2025), Seine reouvre pour les nageurs de Paris après un siècle de ban
- መራኸቢ ብዙሓን ናይ ሜሶሳውትስ፣ ሕድሪ ስርዓት መፍትሒ ውሃብን ቦስቶን ሃርበር፣ ዓበይቲ ወንዞች እና ባሕሮች
- ናጽነት ኤርትራ ጅረታት, ማይ, ድምጺ ና FAQ
- ዞባ ውሕስነት ባልቲሞር፣ [Mr. Trash Wheel: trash interception](ኣዝዩ ጥንታዊትhttps://www.mrtrashwheel.com/trash-interception) ና ከመይ ይሰርሕ
- ሰልፊ ውሃብተ-ምድር, ኣብ መንጎና
- ዞባታት ኣብ ናይ ኮስታላውያን ሃገራት ንጥፈታት
- ሰልፊ ደሴት ሱርራይደር፣ Blue Water Task Force
- Thames21, About us
- BBC News (2001), A tale of two rivers
- ቴምስ ዋተር፣ ትነል ታይድዌይ ቴምስ
- The Guardian (2025), ንሕና ኣብ 2024 ን50% ክኸፍሎ ከም ዝግባእ ዘረጋግጽ ሓበሬታ ናይ ታንሜስ ዋተር
- 2026)፣ ኣብ 2025፡ ዝቑጸር ናይ ጸጥታ ሓበሬታ ይሕብር፡ ኣብ ልዕሊ ዓባይ በረኻታት ዝፍሰስ ውሃት ድማ ክቕጽል ይኽእል እዩ
- ዞባ ሰሜን ምዕራብ ኦሃዮ ታሪኽ: ርአ፣ እቲ ዓባይ Cuyahoga ምንጪ ኣበይን ግዜን እዩ ዝተቃጠለ ድሕሪ 1969?, ምትእስሳር ናይ ማይ መፍሰስ, ፕሮጀክት ክሊን ሌክ ና ታሪኽ: ከመይ ገይሩ ሓደ ሻዕብያ ዝሞተ ህይወትና ኣሕሊፉና
- ኣመሪካ EPA, Cuyahoga Gorge Dam Great Lakes Legacy Act clean-up
- ሚኒስትሪ ዞባታት ኤርትራ ርክብ ምስ ዞባታት ኣብ ጃፓን
- ናሽናል ኢንስቲትዩት ፍሉይ ሕማም ሚናማታ፣ መሓላላትን ሕቶታትን
- The Asahi Shimbun (2024)፣ ፍርዲ ደገፍቲ ኣብ ጉዳይ ሚናማታ ዝጸንሐ ክፋል ናይ ክስታት ይቕጽል
- ናሽናል ሊብራቶሪ ቦርድ ሲንጋፖር, Clean-up of the Singapore River
- PUB, ናሽናል ዋተር ኤጀንሲ ሲንግፖር፣ Marina Barrage
- Galelli, Castelletti and Goedbloed (2015), High-performance integrated control of water quality and quantity in urban water reservoirs, Weather Resources Research 51
- Jones (2006), ንጥፈታት ውሃት እናተኸታተለ ኣብ ሜርሲ ኢስትዩየር፣ እንግሊዝ፡ ሓደ ታሪኻዊ ኣረኣእያ, Marine Pollution Bulletin 53
- 2000, The Mersey estuary: back from the dead? 150 ዓመት ዝጸንሐ ሕቶ ንምፍታሕ](http://www.merseybasin.org.uk/archive/assets/56/original/56_Jones_2000_Mersey_Estuary_back_from_the_dead.pdf)
- ሜርሲ ባሰን ካምፓን, The legacy and The Mersey in six minutes (መዝገብ)
- ጆን ኤች. (2020), መሓላለፍ ናይ ሓደ ከተማ-ተቐቢሉ ዘሎ ዳርጋ: ንጥፈታት፣ ዘይምሕዳግ ኢንዱስትሪን ምቕያር ናይቲ ዝለዓለ ዶክ-ባስይን ኣብ ሜርሲ, Marine Pollution Bulletin 156
- መራኸቢ ብዙሓን ኤርትራ ህንጻ ሕክምና ዲር ኢስላንድ, ማይ መጥቃዕቲ ና ምዝገባ ህዝቢ ተዛማዲ፣ ሻርለስ ሪቨር (2023)
- Save the Harbor/Save the Bay (2025), Boston beaches rank as some of the cleanest urban beaches in the country
- ከተማ ሶምቨል፣ ንጀነራል ጆን ዊልሰን ቶማስ
- ኣመሪካ፡ Ecological continuity, Success in water quality, Nutrients, Fish and Micropollutants
- Capet, Beckers and Grégoire (2013), Drivers, mechanisms and long-term variability of seasonal hypoxia on the Black Sea northwestern shelf, Biogeosciences 10
- ኣመሪካ፡ ኮሚሽን ዓለምለኻዊ ንጥፈታት ናይቲ ዓባይ ባሕሪ ዳኑብ ውልቀ-መላኺ ኤርትራ, ማይ ና 2021 Plan de gestion du bassin du Danube
- ሜልበርን ውሃት፣ ዓባይ ዓባይ
- 2017)፣ ሕገ-መንግስቲ ንምድሓን ናይቲ ዓባይ ሻዕብያ (Wilip-gin Birrarung murron) 2017
- EPA Victoria, ንምንታይ ኢና ንዓና ጥራሕ ውሃት እንሰምዖም? and Where do we find water quality forecast ratings?
- GMA News (2018), ንፕሮግራም ልምዓት ናይቲ ናጽነት ዝረኸበ በረኻ ፓሲግ ዚምልከት
- ፊልስታር (2019) Duterte ይነጽፍ Pasig River Rehabilitation Commission
- ABS-CBN News (2025), Phase IV of Pasig River esplanade unveiled; site open to public beginning Monday
- ኮሚሽን ደገፍ ረቢ Pasig፣ ሪፖርት ዓመት 2014 (ኣቕሓ)
- Rappler (2018), ሪፖርት ምርመራ ናይ ኮሚሽን ደገ Pasig (ኣረኪቡ)
- ሰልፊ ኣርኪተክቸር ምድረ በዳ፣ መሓላለፍ ናይቲ ሻንግግየቻን ሰርቪስ፣ ኣብነት ጥቕሲ
- The Korea Herald (2025), ኣብ ክልተ ዓመታት ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ ሰዩል ናይ ሻንግጊትሰን ዓሳታት ብ8 ግዜ ይበልዑ፣ ከምኡ’ውን (2011)፡ ብባክቴሪያ ዝጥፋእ መስርሕ ሻንግጊትሰን ኣብ ሰዩል
- The Guardian (2025), ‘ኵሉ ሰብ ኣሚኑ እዩ እቲ ጕዕዞ ክዓጽወካ ዝደሊ’: እቲ ኣብ ሰዩል ዝተቐየረ መገዲ ዓቢ
- መራኸቢ ብዙሓን ኤርትራ፣ ናማሚ ጋንጀ (2026) ና ናማሚ ጋንጀ (2025)
- The Hindu (2025), Now CPCB tells green tribunal Maha Kumbh water fit for bathing
- ከተማ ፓሪስ፣ Se baigner dans la Seine en 2024 et au-delà and Baignades à Paris 2026 (ብፈረንሳዊ)
- France 3 Paris Île-de-France / AFP (2025), Dépollution : des espèces de poisson disparues retrouvent leur habitat dans la Seine (in French)
- US EPA (1998), ንምንታይ እዩ ሕክምና ውሃት ዝውዳእ ዚሰርሕ?፡ መሠረታዊ ነገራት (ኣርኪቭ)፣ ከምኡ’ውን (2004), መነባብሮ ናይቲ ኣብ ከተማታት ዚግበር ሕክምና ውሃት ዝውዳእ ስርዓት
- ቴምስ ዋተር (2025)፣ 100-ቶን ቫይቸፕል ፍትበርግ ተራእዩ
- BBC News (2017) ‘Monster’ fatberg found blocking east London sewer - ሪፖርተር፡
- ንዓና ንኸተቓለስ፣ ንሕና ክንሓልፍ
- NHS, ንምንታይ ክታበትታት ይሕግዙ እዮም; US EPA, መጻኢ መድሃኒት ኣብ ቤት
- ዊልኪንስን (2022), ሕማም ሻህራታት ዓለም, PNAS 119
- መንግስቲ ኣመሪካ፣ መከላኸሊ ናይ መጥቃዕቲ ንጉዳይ ንግዲን ምስ ሓደ ሰብኣዊ ጸገም ንምርዳእ
- US EPA, ኣብ ቤትካ እንታይ ክትገብር ትኽእል ኢኻ and ሕማቕ ንጥፈታት ኣብ ልዕሊ መነባብሮ ንምውሳድ
- ኣመሪካ፡ ዕለት ዓለምለኻዊ ንጥፈታት; ዕለት ዓለምለኸይ ንጥፈታት
- ሰልፊ ጥዕና ባሕር፣ Great British Beach Cleanን Beachwatch organizer guide (2026)
- ዞባ ጥዕና ባሕር, Clean Swell app; Thames21, Events
- ርክብ ናጽነት; The Rivers Trust, ሪቨር ዋት ና ማይ ኣብ ዓሳታት; ሪቨርፍላይ ፓርትነሪንግ; ፍልልይ ኣብ ልዕሊ ውሃት; ቫተር ሬንጀርስ; ቫተርዋትች ኦስትሪያ; ጆርጂያ Adopt-A-Stream
- SEPA, ንናይ ምምሕዳር ጕዳይ ዘውጽእ; EPA Ireland, ንኣብነት ናይ ምምሕዳር ጕዳያት ዚምልከት ሕቶታት; EPA Victoria, ንዓና ንምጥቃስ
- ኤጀንሲ ሕብረተሰብ ኣፍሪቃ ጥራሕ ውሃት ምጽዋትዩኤስ ኤፒኤ ኣበይ እዩ ናይቲ ማይ መንገዲ