Haalli sammuu

Haalli kun kan uumame yeroo baay’ee nurraa bu’aa hin qabneedha. Inni gara daandiitti, samaa fi innii namootaa keessatti nuyiif ni mu’ama. Akkasumas, kan itti fufuu ta’e, waan gaarii ta’uu isaati. Akkaataa tokko tokkoon kun akkaawwanii fi saaniitti, yookin kan isaan keessaa baay’ee, yeroo tokko keessatti fayyadamuu dandeessu.

Qondaalota dhibba tokkoon ofirraa ittisu

Kunis kan itti fufuu ta’e, qaamoleen lamaan kunniin akka nuyi jedhanitti, kan DarkSky International fi Illuminating Engineering Society maxxansan:

1. Fa’aa. Haalli yoo barbaadde qofa, akka bu’aa, bakkoota ykn bakka deetaa gara garaatti socho’u.
2. Targeted. Nuursa fooyyessuu, bakka itti barbaachisu, waliin wal-qabatee akka hin bu’in kan tarree gadii irraa.
3. Levelii gara-garaa. Hin jabaatu yoo hin barbaachisu. Ijoollee wal-qabatee gaarii ta’e gara sadarkaalee gadii fi dhiifama hin qabnetti.
4. Irra ga’e. Akka ta’u yoo barbaadde, yeroo, dimmers fi sensorii jijjiruu.
5. Loogii walqabaa. Hojii buluu akka hin ci’iin gad-qabsi: 3000 K ykn gadii fi loogii amber bakka sammuu qabaa keessatti xuquu.

Nuura kan ka’e hin nurraa barbaadne.

Maal akka hin kaa’in fi maaltu akka hin yaadan

Dhugumatti: lammilee, lantaanii gilaasii ciminaa, globoota, lammilee fi lammilee fooyya’aa gara gadii ykn harkisuun. Bulbiiwwan kan jedhuun ‘qabxii’ ykn ‘dhaamsa guyyaa’ (4000 K fi gadi) akka fayyadamtu bakkee keessaa, fi “sekura” bulbiiwwan kan darban guyyaa guutuu.

Q_aba: * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * 3000 K ykn gadii (2700 K ni jira, fi amber 2200 K keessa jiru hin gaariin); Luu_men fi yeroo ykn seensa jijjiruu akka wanti tokkollee bakkee keessaa hin jiru.

Fuula

Akkasumas, nuura tokko tokkootti wal-ga’ii hin qabdu. Fakkiiwwan hedduu kan jiru ni fooyya’ama:

• Bakka bu’iitti jijjiira, kan saalaa fi kan ciminaan gadii.
• Bakkatti galchi. Bakkattii fi qabxiilee boodaa akka galchiin fi laannaan hedduuf itti-ga’amu; qaqqaan mallattoo salphaa kan irra jiru nuura isaa gara-baqaa fi gara-qiyyaafataatti hin deebine ta’uu danda’a.
• Dhugumatti-ga’ii fooyya’insaa, ykn kan itti fayyadamu tarree dachaa.
• Baa’i. Fayidaan kan gadi fageenyaan itti fayyadame, lafaa fi bakka jiraniif nurraa hin buune.
• Dabalatti fuula duraa, itti fayyadama yeroo ga’ee. Nuurri kan ka’e yoo namni tokko itti deemee booda qofa, kan fayyadu fi kan hin dhibiin ta’u yookaan kan guyyaa guutuun nuurri ka’e.
• Jijjiiramnii fi guyyaatti, akka nuyi nurraa hin buunee.

Dhimmii lammaffaa

• Sodiiim-Preessii-Dhugumatti (LPS): kan gaariidha, kan wal’aantummaa qabu. Akkasumas, kan wal’aansoo fi bakka jiraattotaa hin qabneefi, malees, mallattoolee keessaatti ni dhibu.
• Sodiii preessii-jabaa (HPS): lafee garaagarummaa roorroo-bobbaasa. Haali saffisaan fi buluun isaa kan cimaan yoo ta’e.
• Metal haliid: nuurawwan saalaa, buluu-qabeenya.
• LEDs: kun yeroo ammaa kan baay’ee fayyadamamu. Akkasumas, kan duraa’aa fi kan dimmimaa: yoo laafinni hin jirutti ni daddabarfaman fi yoo barbaachisu immoo ni deebi’u.

Magaalaa hedduutti lafee gara garaa LED’n jijjiiru. Kunis carraa gaarii ta’a miidhaa nurraa buusudhaaf, garuu yoo nurri haaraan itti fufuu fi walqabatu danda’e. The American Medical Association recommended in 2016 that community lighting stay at 3000 K or lower. LED’n cimaan, buluu-saalee’e, gammachuu lafaa kan jabaatu yoo ta’e lammaffaa itti fayyadamte.

Maaliifi mallattoon barbaachisaadha

Lakki nuura kan caalu Temperatuura lakki, Kelvin (K) Lammiileen cimaan kan caalu, nuura roorroo; lammileen ol’aanaan kan caalu, nuura buluu. Nuuralgalchiin buluu akka nuuraalcha oranii caalaatti atmoofoormii keessatti dabala, kan sammuu guddaan itti gammachiisa. Kanaafuu, kan ta’e immoo bakka spektaraa kan akka “dhaaba” fi kan akka bu’aawwan hedduutti nama geessu fi nama hin yaadamne.

Daangeessuu

Dabalataan, nuurawwan sammuu hin qabnee fi dhibeewwan guyyaan itti fufuu ni xiqqaata. Inni kan guddaan nama dhiba. Nuuralchiin gaariin bakka tokkotti itti fufuun isiin akka walqabatee fi akka hin argine gochuun danda’ama.

Haaluma walfakkaatuun,

• Bifa gaariin eegala. Namni baay’ee haalaan hin yaadatin. Kana jechuun nuura wal-qabatee, wal-qaba’ee kan hin-caalu fi kan of-dabalatu ta’uu isaa ni ibsa; kana akka galmeetti kennu.
• Dhugumatti: bulbii wal-qabatee, taammii, ykn shilli. Akkasumas, gargaarsa kennuun yeroo hedduu rakkoo kana furaa.
• Yeroo itti gaafatamummaa kee, barreessi: yoo jiraate yaa’ii lammummaa alaa qaba; yoo ta’e lammummaa haaraa fi kan duraa akka hin lakkifamne yaadde; yoo ta’e lammummaa 3000 K ykn gadii fi yeroo galaanatti akka hin cimin; yoo ta’e lammummaa dachii cimmichaa fi lafaa eegsisuu yaade. Jawaabni isaa akka maxxanfame gaafata.
• Numeeroota keenna. Manni mareen itti gaafatama akka hin qabne hime: iftoomina LED-n kan itti fayyadamu, bilisa humnaa fitti-qabsiisuu danda’a.

Fuula

Kana jechuun kan hin taane. Magaalaawwan isaan itti fayyadaman walfakkaatuun ni miira:

• Flagstaff, Arizona, kan koondii ittisa isaa amber, nuura guutuuf diiguuf fi nuura hunda irratti qabdu, kubbaatti nuura 90% ol ta’e akka Cheyenne, Wyoming, magaalaan odeeffannoowwan 2016 (Flagstaff Dark Skies Coalition)
• Tucson, Arizona, dims baay’ee isaa shielded 3000 K LED lammaffaa sa’aa. Akkasumas, yeroo 2019tti qorannoo tokkon isaan gadi bu’e, samaa kan magaalaa keessaa fi baatii kana keessa 5% ta’uun cimaan (Barentine et al., 2020).
• Andacollo, Chile, magaalaan Cerro Tololo Inter-American Observatory irratti argamtu, lammilee daandiin isaa LED’n itti fayyadamee irrati deebi’e. kan lammileen kunniin waltajjii balleessuu fi sammuu irraa nurraa fagaachuu danda’u. Sistiimiin haaraan 30% humnaan akka cimaan fayyadama (NSF NOIRLab, 2025).
• Faransaayi 1 am, ykn sa’aa tokko booda yoo xiqqaate, kan hin jirre ta’ee, akkasitti, erga ajaja ittisa isaa 2018 (Hagayya 27, 2018).

Akkasumas, akka yaadaa fi fakkaata kan ta’e haalawwaniitti, Solutions to light pollution.

Kan si gargaaru

Akkasitti, yoo barbaadde gargaarsa fi bu’aawwan itti gaafataman, gara dhaabbilee hin-qabsiisan akka DarkSky International, kan duraanii piroogammii DarkSky Approved, CPRE Ingiliiz, fi ANPCEN Faransaaytti deebi’i. Yoo barbaadde hojii isaanii gargaaruu, erga gabaasa waggaa isaanii dubbistee booda, akkasumas akka wabii websaayitii isaaniitiin gargaaru. Local Solar System Foundation akka isaan waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Akkasumas, gaaffii sammuu kan keenya.

Maal akka gargaartu

• Lakkii tokko itti fufsi: kee.
• Kutaa’i fotoo duraa fi boodaa ofii nuura kan hin-ga’iin ykn hin-qallatin.
• Map’i gogaa guddaa bakkaa kee fi erge gara mana murtiitti.
• Dhugumatti akka hojjechaa fi hojiin ittisa qaamaa ykn galmee xiqqaa ittisaa galaana akka gaggeessu barreeffama hirmaannaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu

• DarkSky International fi IES, Priizipiilee sadii akka lafee bakkee keessatti itti fayyadamu
• DarkSky International, Bakka-bu’iinsa ittisa
• DarkSky International, Proofeesonni akka DarkSky hin beekne
• The Flagstaff Solution
• Barentine et al. (2020), Fudhachiisuu faayidaa ittisa sillaa’aa magaalaa irraa ka’e kan wal-qunnamtii buluu fi wal-qixxummaa keessatti, Journal of Quantitative Spectroscopy and Radiative Transfer 253
• Reebbi Faransaay, Arrêté du 27 décembre 2018 relatif à la prévention, à la réduction et à la limitation des nuisances lumineuses
• NSF NOIRLab (2025), Staadiyoon Andacollo kan CTIO’n duraa fi boodaa ittisa haaraa
• Addunyaa Medikii Amerikaa (2016), AMAn qajeelfama fudhata akka miidhaa lafee laafaa guddaa irraa ittisuuf