Afaanoota armaan gadii keessaa tokko yookaan saayinsiidhaan fakkaata, ykn immoo akka hin taane kan agarsiisu. Jaalchisee fiduu Akkasumas dubbisi Afaan Ingiliizii
Baankii Arktikiitti daddabarsa.
Ijaarsa Buluu

Seerri itti fufee

Akkasumas, yeroo baay'ee, kan itti fufuu fi kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e, kan itti fufe yoo ta'e.

Bara 1993 irraa eegalee, satelliitaan olka’iinsa lafaa kibbaa kibbaa irraa gara seentiimii tokkoon tokkootti, yeroo hedduu fi bakka hundatti, addunyaa keessatti ni miidhama. Akkaataa isaanii shakkii hin qabnee fida: waltajjii baddaa addunyaan akkasumaan ol ka’ee sa’aatii baraaruuf, fi yeroo ammaa kun akkanumatti olka’aa jira kaasee kan itti fufe yoo ta’u. Akka gabaasa IPCC’tti, bara 1901-2018, jajjabinaan 20 sentiimiiti ta’e, yeroo dheeraaf kan itti fufu yookaan waggaa kuma sadii dura.

An artist's impression of a boxy satellite with a gold body and a large solar panel, orbiting above the blue Earth.
An artist's impression of the Sentinel-6 Michael Freilich satellite, which continues the record of sea level measured from orbit since 1993. Qabeenya: NASA

Injiinii lama

Dhimmiiwwan lamaan baalee hir’isu, fi kan biroon immoo qabachuu:

  • Waayiin yoo ka’e ni dabala. Ozeeniin boqonnaa 90 ol kan ka’ee gaaziin garaana qabdu itti qabate. Biyaan ciccimaa ta’e iddoo guddaa qaba. Between 1971 and 2018 this thermal expansion explained about half of the rise.
  • Bakka bu’aan kan biyya keessaa gara baatiitti deebi’a. Baqa bu’aan kan buluu booda, fi bakka bu’aan bu’aa guddaan Greenland fi Antartikaa bu’aa bu’aa baay’ee akka hin qabneefi. Ka’ii baddaa, kan yeroo ammaa itti dabree jiru, akka hin cimnetti; ka’ii ciminaa immoo gara kibbaatti to’ata.
+20 cm1901-2018 (IPCC AR6)
3.7 mmaverage rise per year from 2006 to 2018, nearly three times the rate of 1901 to 1971 (IPCC AR6)
1 biljoonpeople are projected to live in low-lying coastal zones by 2050 (IPCC)
The Larsen C ice shelf releasing iceberg A-68 in 2017.
Shelfii kaa'ee Larsen C kan Antartikaa ka'ee kaa'ee A-68, tokko kan guddaan kaa'ee yeroo ammaa itti himame, bara July 2017. Fakkeenyaaf: NASA/JPL-Caltech/NOAA/GSFC

A slow, long clock

Jarri Lixaa deebii’a garaagarummaa guddaa qaba. Akkasumas, yeroo baay’ee, kan itti fufuu fi kan itti fufe yoo ta’e, kan itti fufuu fi kan itti fufe yoo ta’e, kan itti fufe yoo ta’e. Kanaafuu, wanti nuti itti gaafatamummaa keenyaan filatamnu yoo ta’e, waan nutti dhiyaate hundarra deebii kennuuf qophii dha. Akkasumas, kan IPCC’n akka 2100’tti, kan walqabatee 1995 fi 2014, yoo ta’e, 0.28 fi 0.55 m gidduutti yoo ta’u, kan ittii-baqachiisuu gadii keessatti 0.63 fi 1.01 m gidduutti yoo ta’u. Akkasumas, yoo qabxii fuula lafaa hin miidhamne, akkasumas yeroon ittisa bishaanii kan cimaan gara miliyoona 2100tti olka’uu danda’a.

Santiimitaa tokko tokkoo ol ta’uun lafaa kibbaa magaalaalee hedduu akka dachii gaaga’ama itti fufuu taasisa.

Kan namatti barbaachisaa ta’e garuu, kan tokko malee hin jiru. Akkasumas, bal’ina baddaa kan caalu, kan hin jirree ta’ee kan itti fufuu ta’a: bakka hedduutti, bal’ina yeroo dheeraaf tokko tokkoon bara darbee yoo ta’e, akka bara 2100tti akka uumamu ni yaadatama. Ijoollee fi lafaa qabeessatti bishaanii fi bishaanii, akkasumas, bakkawwan dachii dabalataa keessatti uumamu.

Jijjiirama magaalaa Miimii guyyaa, mooto'onni bishaan keessatti socho'anii, kan ittin nutti mul'isee fi lammileen jijjirama.
Jijjiirama guddaa fi ulfaataa miimii keessa ture yeroo ulfaataan guddaan bara 2016, yeroo roobni hin danda'amne bakkoota bakkee keessaa akka dabre. Photo: B137, CC0

Fuula

Ijoolleen itti fufan kan baruu hin ta’u namoota bakka bakkoota baddaa keessa jiraatanf, fi biyyawwan hedduun gara gadii keessatti jireenyaa turan. Akkasumas, kan isaan baratan kan agarsiisu yoo ta’e, reefanni akka hin bu’amne gochuun, ijaaruun, iddoo bishaanii fi hojiin waliinii, yoo tattaafataan yeroo dheeraaf eegalee fi waggaa hedduuf itti fufuu danda’a.

  • Emisaawwan dhiqachiisuu. Akkasumas, yeroo tokkotti, tonna CO2 tokkollee kan hin fudhanne ta’uu isaa ni agarsiisa.

![Photograph aerial black and white of a Dutch village flooded to the rooftops, with the streets turned into water.](../../../assets/initiatives/watersnoodramp-1953.jpg “Oude-Tonge on the island of Goeree-Overflakkee after the North Sea flood of 1953, seen from an US Army helicopter. Footoosi: Ajjeensa Ameerikaa kan Hojii Dhimmoota Biyyaa, (public domain)

  • Hojii Deltaa Dutch Bara 1953, daandiin baatii Kibbaa diijii Hollandii fi 1,836 namoota du’an. Neerlantiin deebii kennanii ergaa Delta Works, fuula dachii, sluizii fi bakkoota cimina-qabeessa kan 700 kiiloomita walqixxummaa reefaatti jijjiire gara laayii 80 taphaa. Akkasumas, kan duraa, Maeslant Barrier, kan kaare Rotterdam, bara 1997 itti fufuu eegale. Gaaffileen isaa lamaan, tokko tokkoon isaanii lakkoobsi 210 mitir fi olka’iin 22 mitir, gara-garaatti daddabaramanii yoo xiqqaate yeroo inni itti fufuu mitar sadiif ta’e kan isa qabdu bakka Rotterdamiitti; isaan bishaanii fi bakkiin isaanii sa’aatii lamaa keessatti akka bu’u ni yaadatama. Kan jalqabaa bara 2007tti gaggeeffame (Rijkswaterstaat; Rijkswaterstaat).

![Dhugumatti, kan akka fuula Facebook-ii fi Twitter-ii irratti, namoonni baay’een akka jedhutti, “Maeslant Barrier” jechuun “Baarri Maeslant” jedhamuu qaba. Maeslant Bariir kun bakka tokkotti kan argamu yoo ta’u, bakka biraattis kan hin jiru. Akkasumas, gatiin isaa tokko tokkoon 210 m olka’a. Foottoon: Quistnix, CC BY 2.5”)

  • Dhugumatti: Thames Barrier. Bariiroon London’s 520 m ta’a Thames’n Woolwich fi kilomeetira 125 sq. of London’s caala irraa eeggata. Akkasumas, yeroo hojiin isaa eegale bara 1982, 221 gaggeeffamee ture akka lafaa itti hin bu’u, akka bara 2025tti (Environment Agency).
The shining steel hoods of the Thames Barrier piers lit up at dusk, reflected in the calm river.
Baarrii Thames kan Woolwich keessatti guyyaa duuka bu'aa. Akkasumas, kan 1982 irraa eegalee yeroo hedduu itti fufuu jalqabee akka lafaa fi bishaanii magaalaa London keessaa hin baane. Photo: Robert Burniak, CC BY-SA 4.0
  • Waaqeffannaa itti fufsiisuu. Waraannii 1993 fi 1995, yeroo namoota 250,000 Gelderland keessatti akka hin bu’amnetti kan baqatan ta’ee, Nederlandii’n haala isaa jijjiire: kaasee baraaruuf, waaqeffannaa itti fufsiisuu. Projeektii Room for the River (Roomii Jibbaa) yeroon bishaanii olaanaa, akkasumas kanaalee bakkeewwan 34 irratti bakka IJssel, Waal, Lower Rhine fi Lek gidduutti bara 2006-2019, €2.3 biiliyoonaan itti fayyadamuun, nagaa namoota miliyoona 4 ta’an cimsee, akkasii kan taasise.Riikswaarti).

![A long brick arched bridge crossing a new side channel of the Waal river at Nijmegen, with a white arch bridge in the distance.](../../../assets/initiatives/spiegelwaal-nijmegen.jpg “Spiegelwaal at Nijmegen, a side channel dug for the Waal river under the Room for the River program, crossed by the bridge De Oversteek. Saayinsii fi Teknooloojii (CC0)

  • Hojii waliin hojjachuu. Mangroves, salt marshes, dunes fi reefs enjiiraa daandiin hin qabnee fi karaa baatii kan guddatan. Akkasumas, miira dachii fiigicha 13-66% caala akka ta’e kan agarsiisu yoo xiqqaate meetira 100 mangroov (McIvor et al., 2012). Dunyaatti, mangooroowwan miidhaan lafaa kan ka’e bilyoona $65 ol sagaltti fi namoota miliyoona 15 ol akka hin daawwatamne gad fageenyaan ofirraa ittisa; Viitnam, Indiyaa fi Bangaladesh namoonni baay’een kan argaman ta’u (Menéndez et al., 2020). Bara 2012, yeroo Hurricane Sandy’n duula geggeessame, naannoolee dachii bu’aa qabeessa ta’an kibbaa-gubbaa Ameerikaa keessatti miidhaan dachee $625m akka hin jirree taasise (Narayan et al., 2017).
  • Plan retreat where needed: managed realignment. Akka Medmerry keessatti Sussex Kibbaa, Ajansii Deebii, waliin RSPB, baankii shillii kan itti fayyadamu akka hin jirree fi, gara bara 2013tti, kiilomeetira 7’n baankii haaraa ijaaranii, bakkoota inni keessa jiru, baatii boodaa. Dhimmii miiliyoona £28’n miidhaa liqimsa lafaa akka manneen sadii gadi bu’u taasise, hektaara 183’f iddoo jireenyaa haaraa uumte fi miidiyaa £300,000’f waggaatti itti fayyadamte.Aanga’oota Deebii, 2016; Aanga’oota Deebii).
Aerial view of a red and white lighthouse standing in a wide green salt marsh cut by creeks, on the edge of tidal mudflats.
Bakka salphii fi saalaa keessa jiraachu bara Westerheversand lighthouse irratti Wadden Sea coast of Germany. Photo: Walter Rademacher, CC BY-SA 3.0
  • Akkuma. Dhiibbaawwan fi laafaawwan, dachii alatti wal-qabatee, fi diiziinii daandiin akka wal-qabatee.
  • Daawwachiifnee. Akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas, akkasumas,

Akkasumas, bakka kana keessaa tokkollee hin guutamne. Nederlaands yeroo ammaa kana baraaraa-barreeffama isaa ni fooyya’a akka itti fufuu. Ammas, bakka kana keessatti mul’ataan biyya tokko miidhaa isaa karaa gaariin miiraa fi qophii qabatee ummata isaa eegsisuun ni danda’ama.

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, kan kana hin qabne tarreeffama ummataa kan argataniidha. Akkasumas, yoo hojiin isaanii sitti hime, akka isaan gargaaruuf karaa websaayitii isaaniitiin ofirraa ittisu ni dandeessa. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kana booda, akkanumatti, ergaa fi abbootiin qabeenyaa jaarmiyaa tokko tokkoo dubbisuu qabdu.

  • Mangrove Action Project) kan ta’e 501(c)(3) yoo ta’u, kan ijaarame bara 1992. Akkasumas, hawaasa, aanaa fi dhaabbilee eegumsa amantaa bakka bu’uun wal-qabatee mangooroo ekooloojiin akka deebi’u taasisa, tarree kun kan ittisa bishaanii mangooroo barbaachisu akka deebi’u taasisuu dha. It has supported mangrove restoration in more than 20 countries.
  • Wetlands International) kan ta’e manneen hojii fayyaa ummataa Dutch (ANBI) kan akka mana jireenyaa fi bakka hojii biyyatti 100 ta’an. Akkasumas, Demak keessatti, kan bakka Bahaa Jaava jirutti, bakka baankiin kiiloomita 3 ol ta’e akka qabdu, hojii bara 2015-2020 irratti hojjechaa ture. Hojii kana keessatti, mangooroowwan akka deebi’an gargaaruuf, lafaa fi bishaanii irraa namoota 70,000 akka eeggatan taasiseera (Wetlands International).
A dense tangle of reddish-brown mangrove stilt roots arching into still, clear water.
Gara managroo Laguna de La Restinga keessatti, Isla Margarita, Venezuela. Dhukkubni haadha warraa itti fufuu bishaanii fi boollaa dabalatee. Photo: Wilfredor, CC0
  • Climate Central) kan ta’e siyaasa-neetii fi kan hin-raabsine (501(c)(3)) kan bara 2008 ijaarame. Mappii isaa hin-qabne akka namni tokko malee argee yoo jiraate, biyya maal akka ta’u kan itti fufe yoo bakkoota baddaa fiduu, mappii fi anaalisiin isaas kan fayyadaman warri wayita gabaasaaf gara biyyoota 170tti dhufan. Riikaa keessan beekuun yeroo jalqabaaf akka itti qophaa’u ta’a.

Maal akka gargaartu

  • Riikaa keessan beekuu. Mana keessan, mana barnootaa ykn bakka hojii keessanii irratti mallattoo wal-qabatee fi maatii wal-qabatee eegga, fi yoo wal-qabatee jiraattan, fuula wal-qabatee qabdu galchi.
  • Namoonni naannoo ittisa nagaa eegsisuu qabu. Akka wolqabatee ykn akka deeggartuu waliin hojjechaa, mangroovoota, bakkoota fi duuniyaawwanii deebisuuf.
  • Qabsoo mana maree keessanii irratti haala adda baasuu isaa, fi yoo hanga ammaatti ijaarsa haaraan akka hin danda’amne yoo ta’e.
  • Emisaa keessanii bakka inni guddaan itti fayyadamu keessatti dhiphii: qunnamtii, safara fi elektiraa.
  • Dataa walitti qaba. Fakkii kana fakkaata ykn daataa ittisa-gaazii naannootti galchi daataa hirmaannaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu