Sea-level rise

ካብ 1993 ጀሚሮም፡ ሳተላይትታት ኣብ ልዕሊ ምድሪ ምድሪ፡ ብቐንዱ፡ ናይ ባሕሪ ገጽታ ካብ ዞባኡ ክሳብ ጥቂት ሰንቲሜተር ዝለዓለ ደረጃ ይቕመጡ ኣለዉ። እቲ መዝገብኦም ዝህብዎ ሓበሬታ፡ ሓደጋ ኣይትፍጽም: ኣብ ዓለምለኻዊ ደረጃ ባሕሪ፡ ሰለስተ ሰንቲሜተር ኣብ ሰለስተ ዓመታት፣ ከምኡ’ውን ሕጂ ብግቡእ ይኸይድ ኣሎ ካብቲ እቲ ምርመራ ምስ ተጀመረ። ኣብ ልዕሊ እቲ ዝጸንሐ መዝገብ፣ ካብ 1901 ክሳብ 2018፣ እቲ ምጽናሕ 20 ሰንቲሜተር, ብግቡእ ካብ ኩሉ ክፍለ ዘመን ናይቲ ዝሓለፈ ክልተ ሚልዮን ዓመታት, ብምባል IPCC.

ክልተ መኪናታት

ክልተ ኣኼባታት ዳርጋ ኣብ ባሕሪ ይዕረፉ፣ እቶም ክልተ ድማ ብተቓውሞ ዝካየድዎ እዮም:

• The water expands as it warms. The ocean has absorbed more than 90 percent of the extra heat trapped by greenhouse gases. እቲ ዝቐለለ ውሃት ድማ ብዙሕ ቦታ ይወስድ። ኣብ መንጎ 1971ን 2018ን እዚ ናይ ቴርሞስታቲካዊ ምፍጣር እዚ ንኸምዚ ዝስዕብ ሓሙሽተ ክፍሊ እቲ መጨመር ኣረጋጊጹ።
• ብሕማቕ ዝጸንሐ በረኻታት ኣብ ባሕሪ ይውሃብ። ብሰሜን ኣፍሪቃ፡ ኣብ ግሮነላንድን ኣንትርክቲካን ድማ እቲ ዝዓበየ በረኻታት ካብቲ ዝቐትል በረኻታት ይሓድግ ኣሎ። በረድ ባሕሪ ዝውዳእ፣ እቲ ኣብ መርከብ ዘሎ፡ ንኹሉ ነገር ይጨምር’ዩ፡ በረድ ምድሪ ዝውዳእ ድማ ብቀጥታ ናብቲ ባሕሪ ይጨምር’ዩ።

ሒደት፡ ሰሙን

ደረጃ ባሕሪ ይቕጽል እቲ ቐዝቃዛ ኣብ ውሽጢ ናይቲ ዓባይ ባሕሪ ይኸይድ ኣሎ፣ ከምኡ’ውን ብሰንኪ ናይ በረዶ መሸፈኒታት፡ ድሕሪ ምውጻእ ናይ ኣየር ሙቀት፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ክቕይር ይኽእል እዩ። እቲ ሕጂ እንመርጾ እንታይ ከም ዝኸውንን ከመይ ክኸይድ ከምዝኽእልን ይወሰድ። እቲ IPCC ዝረኸቦ ርክብ ኣብ 2100፣ ምስ 1995 ክሳብ 2014፣ ካብ 0.28 ክሳብ 0.55 ሚተር ኣብ ዝንቡል-እምጻእ መንገዲ ናብ 0.63 ክሳብ 1.01 ሚተር ኣብ ናይ ሓባር መገዲ ይኸይድ እዩ። 2100 ምስ ዝኸውን ብቐዳምነት ክሳብ ክልተ ሜተር ክኸፍሎ ይኽእል እዩ እንተዘይኮይኑ ድማ እቲ በረዶ ኣይትረጋግጽን እያ።

Every centimetre of sea level puts more homes within reach of the next storm.

እቲ ንህዝቢ ዘደንቕ ዘሎ ግን ናይ መትከል ዘይኮነስ እዩ። እቲ ዝለዓለ ባሕሪ፡ ናይ መጀመርታ ውርሻታት ናብ ዘደንቕ ይመርጽ። ኣብ ብዙሓት ቦታታት፣ ሓደ ውርሻ፡ እቲ ኣብ ሓደ ዘመን ዚመጽእ ዝነበረ፡ ብ2100 ኣብ ልዕሊ እቲ ዝለዓለ ሙቀት፡ ኣብ ኩሉ ዓመት ኪኸውን እዩ ዚፍለጥ። ውሃት ማይ ዓሳ ናብ ባሕሪን ኣኽሳይትን ይኣቱ፣ ከምኡ’ውን ገለ ኮረብታታት ድማ ከም ውሃት ምድሪ ዝውሰድዎ እዮም፣ እዚ ኸኣ እቲ ተጽዕኖ ይጨምር ኣሎ።

ፍትሒታት

ዝሰፍሕ ውሃት ንሰባት ኣብ ባሕሪ ዚነብሩ ዜጋታት ዘይኰነስ፡ ብዙሓት ሃገራት ድማ ካብኡ ርሒቖም ይነብሩ ኣለዉ። እቲ ዝተረኽበዎ ልምዲ ድማ፡ ኣብ ምፍጣር፣ ኣብ ምድላው፣ ኣብ ምምራጽ ቦታታት ንምውሳድ፣ ኣብ ስራሕ ምስ ባህሊ ብምስራቕ፡ ብቐንዱ መደብ ከተንብብ ከሎ፡ ንዓመታት ክኸይድ ይኽእል ምዃኑ እዩ ዚገልጽ።

• ንጥፈታት ማይ ክቕጽል። እቲ ሓደ ትሑት መፍትሒ፡ ንየናይ CO2 ቶን እንተዘይተኸፍለ እቲ ኣብ መወዳእታ ዝርከብ ጭማሪ ይቕጽል እዩ።


• ክሕብር: ናይ ኖርወይ ዴልታ ስራሕቲ. ኣብ 1953 ሓደጋ ባሕሪ ሰሜን ናይ ኖርወይ ድንጋጤታት ደላንድዊ ዲክታትን 1,836 ሰባት ሞቱ. ኔዘርላንድስ ብድልታ ዎርክስ ተቐቢላ፣ ሓደ ሰሌዳ ናይ ባሕርያት፣ ሻለሽታትን ጸረ-እዝን መከላኸሊታትን ዝሰርሓሉ ዝነበረት፡ ልዕሊ 700 ኪሎሜተር ናይቲ ዘይምቅባል ሸነኽ ናብ ሓደ ብዙሕ ዝቑጸር፣ ዝተራእየ መስርሕ ዝኸውን ልዕሊ 80 ኪሎሜተር ዘቕረባ’ያ። እቲ መጨረሻ ናይቲ ዓብዪ ክፍሊ፣ እቲ ማስላንት ባሪየር ኣብ ሮተርዳም ዝርከብ፣ ኣብ 1997 ተጀሚሩ’ዩ። Its two gates, each 210 metres wide and 22 metres high, close automatically whenever the water is forecast to rise more than three metres above normal sea level near Rotterdam; they fill with water and sink to the bottom within two hours. ኣብ 2007 ንመጀመርታ ግዜ ተኸፈተ (Rijkswaterstaat; Rijkswaterstaat).

• ሕክምናዊ ደገፍ: ናይ ቴምዝ ባሪየር. እቲ ባሪየር ኣብ ሎንዶን 520 ሚተር ካብቲ ቴምዝ ኣብ ወልዊች ይኸይድ፣ ከምኡ’ውን 125 ኪሎሜትር ካሬ ናይ ማእከል ለንደን ካብቲ ዝዓበየ ውጽኢት ናይቲ ውጽኢት ቴምዝ ይከላኸል። Since it began working in 1982 it has been closed 221 times to hold back floods, as of November 2025 (Environment Agency).

![ኣብ ማይ ዝጸንሐት ናይ ብረት መሕተምታታት ናይቲ ኣብ ቱምዝ ባሪየር ዝተዓወተ መርከብ፡ ኣብ ደማቕ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓባይ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ዓበይቲ ካብ 1982 ጀሚሩ ድማ ልዕሊ ክልተ መቶ ግዜ ተኸፍተ። ነዚ ንምርግጋጽ ከኣ ኣብ ማእከል ለንደን ናይ ባሕር ጫፍ ክወጽእ ኣይከኣልን እዩ። ምስል: ሮበርት ብርናክ, CC BY-SA 4.0”)

• ቦታ ንውሃት ሒዝካ። ድሕሪ ናጽነት ኣብ 1993ን 1995ን፣ ኣብቲ እዋን እቲ 250,000 ሰባት ኣብ ግይለርላንድ ብቐንዱ ከም መከላኸሊ ክወጹ እንከለዉ፡ ናይ ኔዘርላንድስ ኣተሓሳስባ ተቐየረ፡ ካብቲ ግድባት ምቕራብ ጥራይ ዘይኮነ፡ ንናይ ናጽነት መስርሕ ብዙሕ ቦታ ሰጠ። እቲ ፕሮግራም ቦታ ንዓባይ ግድብ፡ ኣብ 34 ቦታታት ኣብ ልዕሊ IJssel, Waal, Lower Rhine and Lek ካብ 2006 ክሳብ 2019፣ ብ2.3 ቢልዮን €፡ ነቲ ቦታ ንምድሓን ናይ 4 ሚልዮን ሰባት (ሪችቫተርስታት).

• ንባህሪይ ሰርሕ። ማንግሮቭስ፣ ሳልት ብላችስ፣ ድኑስን፣ ኮርፊስ፡ ንውሽጢ ውሃታት ይጥቀሙ፡ ከምኡውን ምስ ባሕሪ ክኸዱ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ዞባታት ዝርከብ ናይ 100 ሚተር ርሒቕ ናይ ማይ ሜዳታት፡ እቲ ረድኤት ማይ ካብ 13 ክሳብ 66% ይቕጽል (2012). ኣብ ዓለም፣ መናፈሻታት 65 ቢልዮን ዶላር 15 ሚልዮን ሰባት ካብ ምውዳቕ ይከላኸሉ፤ ቪዬትनाम፣ ህንድን ብንግሊዝኛ፡ Bangladesh ተባሂሎም ዝጽዋዕ ሃገራት ድማ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝፍጸም ዘሎ ጥቃት ክሕልዉ ይኽእሉ እዮም።Menéndez et al., 2020). ኣብ እዋን ሒራኪን ሳንዲ ኣብ 2012፣ ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ኣሜሪካ ዝርከብ ኮስት ዌልድላንድስ ካብ 625 ሚልዮን ዶላር ናይ ውሕጅ ጉዳያት ተከላኸለ (Narayan et al., 2017).

• ምትዕርራይ ኣብ ዝግባእ ቦታታት ኣውዲድካ፡ ኣብ ሜድሜሪ ኣብ ዌስት ሳስክስ፣ ኣጀንዳ ንጥፈታት፡ ምስ RSPB፣ ብኽልተ ኪሎ ሜተር ዝጸንሐ ናይ ሽንትላ ባንክ ንምሕላው ተቓሊሳ፡ ክሳብ ነሓሰ 2013፡ 7 ኪሎ ሜትር ናይቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ናይ መርከብ ገመድ ክትሰርሕ ጀሚራ፣ እቲ ባሕሪ ድማ ናብ ኋላ ትኸይድ። እቲ 28 ሚልዮን ፓውንድ ዝኸውን ኣኼባ፡ ኣብ መኣዲታት ንብረት ናይ ውርሻ ምፍታሕ ፈጢሩ፣ 183 ሄክታራት ናይቲ ሓድሽ ቦታ ንምውጋድ ተፈጥሮኣዊ ህይወትን 300,000 ፓውንድ ኣብ ዓመት ኣብ ምምሕዳር (Environment Agency, 2016; Environment Agency) ገይሩ።

• ኣድላዪ. ቤትን ህንጻታትን ኣውጺእካ፣ ኣብ ምድረ በዳ ዝጸንሑ ክፍሊት ምቕራብ፣ ከምኡ’ውን ናይ ውሃብ መፍትሒታት ንምምጻእ ንኸይሓልፍ
• ንዓጽዋት ግደፍ። ናይ ውሃት ምድሪ ምጥቃም ዝጸንሕ ናይ ዓሳ ዑደት ይቕልቅል እዩ፣ እቲ ዝሰፍሐ ውሃት ድማ ይኸይድ እዩ።

ካብዚኦም ቦታታት ሓደ እውን ኣይተፍጸመን። ኔዘርላንድስ ንኹሉ ግዜ ብቐጥታ ኣብ ምፍጣር ናይ ሓሶት-እሽዋታት ተራእዩ እያ። ግን እዚኦም ቦታታት ይነግሩና ሃገር እቲኣ ብዕምቆት ዝወሰዶም ስጉምቲን ዘቕርቦም ዕላማታትን ኣብ ቅድሚኡ ዝርከብ ህዝቢ ክትጥቀመሉ ትኽእል እያ።

ትካላት ዝገብርዎ ስራሕ

እዚኣቶም ዘይምኽፋት ዝኾኑ ትካላት ናይ ውጽኢት መዝገብ ኣለዉ። ኣብ ዝገብርዎ ነገር ተመልከት፣ ከምኡ’ውን ስራሕኦም ምስኻ እንተተዛረበካ፡ ንሶም ብቀጥታ ካብ ድረ-ገጻቶም ብምሃብ ገንዘብ ክትህቦም ምውሳድ ኣድላዪ እዩ። Local Solar System ፋውንዴሽን ምስተን ክልተ ኣህጉራት ኣይተተሓሓዘትን እዩ፣ ከምኡ እውን ካብተን ክልተ ኣህጉራት ምንም ኣይረኸበን እዩ። ቅድሚ ምሃብካ፡ እቲ ናይ መወዳእታ ዓመታዊ ሪፖርትን ኣኼባታትን ናይቲ ተቓወምቲ ውድብ ኣንብብ፣ ከምኡ’ውን ምስ ካልእ ሓገዝ ዝግበር ስራሕን.

• Project Mangrove Action 501(c)(3) ደገፍን ሓገዝን ዝህብ ናይ ኣሜሪካ ማሕበር እዩ፣ ኣብ 1992 ዝተመሰረተ። ኣብ ምትእኽኻብ ማንግሮቭ ብመሰረት ማሕበረሰብ፣ ዘተ ዝሃቦ ትምህርቲ፡ ዞባታት፣ ኣርሶ-ኣደታትን ሓይልታት ጥዕናን፣ ሓደ መገዲ ንምውሳድ ናይቲ ውሃት ዝደልዮን ዝግብኦን ንማንግሮቭ ንምሕላው፡ ካብቲ ብቐጥታ ዝሰፍሑ ፍራንክሊን ቫልተር ዊልሰን ዝተባህለ ሰብኣይ ተበጊሱ እዩ። ኣብ ልዕሊ 20 ሃገራት፡ ንቕድሚት ምውሳድ ናይቲ ዝዓበየ ሰብኣይ ኣኽቢሩ እዩ።
• Wetlands International) ሓደ ናይ ኖርወይ ማሕበር ንህዝብን ሃገርን ዝኸውን (ANBI) ምስ ጽሕፈት ኣብ ዓለምና ዘላ ኣብ ልዕሊ 100 ሃገራት ትሰርሕ እያ። ኣብ ዲማክ፣ ኣብ ናጽነት ጀዋ፡ ኣብቲ ባሕሪ ኣብ ዝተፈላለዩ ቦታታት ካብ 3 ኪሎሜተር ንላዕሊ መሬት ዝወሰደሉ ቦታ፡ እቲ ፕሮግራም ካብ 2015 ክሳብ 2020 ኣመራርሓ ዘካየዶ ዝነበረ ፕሮግራም፡ ብዓወት ዝተሰርሑ ናይ ፀጉሪ-ኣበባ ግድፍታት ንምኽፋል፡ ከምኡውን ንብዓት ንምውጋድ፡ ብምዃኑ፡ 70,000 ሰባት ካብ ምጥቃምን መኸተታትን ክሕብሮም ይኽእሉ እዮም (Wetlands International)።

• Climate Central) ሓደ ፖሊሲ-ነጻ ናይ ኣመሪካ ዘይምኽፋል (501(c)(3)) ኣብ 2008 ዝተመሰረተ እዩ። ምስቲ ኣብ 170 ሃገራት ዝርከብ ናይ ዜና መዋእለ-ሰብ ዝተቐመጠ፡ እቲ ብነጻ ዝህቦም መምርሒታት ንኹሉ ሰብ ከም ዝረኸብዎ ይሕግዝ። እቲ መጀመርታ ደረጃ ንምውሳድ ነቲ ሓደጋ ክትፈልጥ እያ።

ብኸመይ ክትረኽቦ ትኽእል፧

• ንሕና ንዘጋጠመና ጸገም ንፈልጥ ኢና። ኣብ ቤትካ፣ ኣብ ትምህርቲ ወይ ኣብ ቦታ ስራሕካ ኣብ ሓደ ናይ ህዝቢ መገዲ ባሕሪ ወይ ኣብ ሓደ መገዲ ዝዓበየ ውጽኢት ምጥቃም፡ ከምኡ እውን ኣብ መንጎ ቤተሰብካ ዘድልዮ ዕላማታት ንምውሳድ እንተደኣ ኣብ ደሴት ትነብር
• ንባህሪ ኮስታራ ርክብ ምፍጣር። ምስቶም ዝረኽቡዎ ክፋላት ወይ ድማ ምስቶም ዝረኽቦም ክፋላት ብምዕዋት፡ ናይ ማይ ዓሳ፣ ናይ ባሕርን ደመናታትን ንምድሓን ይሰርሑ።
• ብዛዕባ ናይቲ ቤት ጽሕፈትኻ ኣድላይነት ምዝራብ, ከምኡ እውን ኣብ መሬት ዝውሃብ ውርሻ ምስ ዝርከብ፡ ናይ ምምሕዳር ቤት ትምህርቲ ምኻድ ይፍቀድ ወይ ኣይክእልን እዩ።
• ኣብቲ እቲ ዝዓበየ ቦታ፡ ኣብ ማይ ቤት፣ ኣብ ጉዕዞን ኣብ ኤሌክትሪክ፡ ናይ ገዛኻ ኣጽዋር ምቕራብ
• ተሳተፍቲ ተርጓሚ እዚ መግለጺ እዚ ወይ ጨውዩ ናይ ቦታ ታይድ-ጋይድ ሓበሬታ ብ ግምባር ኣበርክቶ.

ምንጭታትን ካልእን

• IPCC (2021), AR6 Working Group I, ግምገማ ንተቓወምቲ
• IPCC (2021), AR6 Working Group I, Chapter 9: Ocean, cryosphere and sea level change
• IPCC (2019), Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate
• NOAA Laboratory for Satellite Altimetry, Sea level rise. ሓበሬታ ብዛዕባ ርሒቕነት ካብ NOAA Laboratory for Satellite Altimetry ተቐቢሉ ኣሎ።
• NASA, ምቕጻል ናይ ደረጃ ባሕሪ
• Rijkswaterstaat, De watersnoodramp van 1953 and Deltawerken (ብሃላንድኛ)
• Rijkswaterstaat, ማስላንት ባሪየር
• Rijkswaterstaat, ሕብረት ማይ
• ኣውራጃ ቴምዝ
• ሜኔንዴዝ ኤ.ኤል. (2020), ንጥፈታት ናይቲ ዓለምለኻዊ ጸረ-ውርሻ ማይ ዝኸውን ኣኽራን, Scientific Reports 10
• ናራያን ኤ.ኤል. (2017), ንቕጽል ምትእስሳር ናይቲ ኣብ ደቡባዊ ምዕራብ ኣሜሪካ ዘሎ መሬት ዝጸንሐ ቦታታት ንምፍታሕ, Scientific Reports 7
• ዳይሬክቶሬት ንጥፈታት (2016), Medmerry ኣብ IUCN ዓለምለኻዊ ኮንግረስ ድሕነት ዝተረኽበ
• ዞባታት ናይ EA ኣኼባታት ኣብ ዙርያ ምምሕዳር ሕብረተሰብን ውርሻታትን ኣብ ልዕሊ ዓባይ ብሪጣንያ
• Wetlands International, ብባህሪ ምህናጽ ኢንዶኔዥያ
• McIvor, Möller, Spencer and Spalding (2012), Reduction of wind and swell waves by mangroves, ናይ ባሕሪ ጥዕና ስነ-ጥበባዊ ርክብ 1፣ ናይ ባሕሪ ጥዕና ስነ-ጥበባዊ ርክብ
• ናራያን ኤ.ኤል. (2016), The effectiveness, costs and coastal protection benefits of natural and nature-based defences, PLOS ONE 11