Ìgbà Òkè

Lati ọdun 1993, awọn satẹlaiti ti ṣe iṣiro giga ti oju-oorun lati orbit si laarin awọn sentimita diẹ, ni igba ati igba, gbogbo agbaye. Iṣẹ-ẹjọ wọn fi igbẹkẹle kekere silẹ: ipele okeere ti o wa ni ayika agbaye ti pọ si nipa àwọn séntimita mẹ́fà ni awọn ọdun mẹta, ati pe o n pọ si ni iyara bayi ju nigbati awọn iwọn naa bẹrẹ. Ninu awọn iroyin ti o ju, lati ọdun 1901 si ọdun 2018, ipọnju naa jẹ nipa 20 séntimita, diẹ sii ju ni eyikeyi ọrundun ti awọn ọdun mẹrinla lọ, da lori IPCC.

Àwọn àwòrán tí a fi pamọ́ fún onínọmbà satẹlaiti kan nínú bótìnì pẹlú ẹ̀yàn ọ̀wọ́ atí pánẹ́ẹ̀lì ojú-oorun nla, ti n bọ́ nípa Aaye buluu. — Ìyàn tí a fi hàn nínú satẹlaiti Sentinel-6 Michael Freilich, tí ó n bọ́ sí ìwé ìhàn omi tí a ti ṣe àwòrán láti orílẹ̀-èdè náà lọ́wọ́lọ́wọ́ nígbà 1993. Credit: NASA

Àwọn ìṣẹ̀dá àwọn inú

Awọn ilana meji ni o mu omi pọ si, ati pe wọn mejeeji wa lati ifẹnuko:

Awọn omi n lọ siwaju bi wọn ṣe n gbona. Okun ti gba diẹ sii ju 90% ti igbona to ku ti a fi kun awọn gaasi ti o fa ina. Oju-ilẹ́ tí o gbonà jú gba àwọn ibi diẹ́ sii. Ni ọdun 1971 ati 2018, ifihan yii ti ṣalaye nipa idaji ti ilosoke.
Ìgbàyélẹ̀ nínú ilẹ̀ tí n bọ́ lọ́wọ́lù lọ́wọ́lù. Ìgbàyélẹ̀ àwọn ojú-ìrin-ajó pẹ̀lú́ adagun-odó tí wọ́n kọ́lọ́kọ́, àti àwọn ìpàdé icé nlà tí wọn jẹ́ ti Greenland ati Antarctica tí n pàdé ìgbàyélẹ̀ icé jú bí a tí fi ìwọ̀dá hàn lọ́wọ́lù. Ìgbá tí a bà fi àì wẹ̀, tí o ti n bọ́, kò fàye gba ohunkohun; ìgbá tí a bà fi àriǹlẹ̀ wẹ̀, fàye gba omi-ìwọ̀n.

+20 cmÌgbà tí a fi pọ̀jú àwọn ojú-ìrin-ajó nínú ayè lati ọdun 1901 si ọdun 2018 (IPCC AR6)

3.7 mmìṣàfihàn ìgbà nínú odun láti 2006 sí 2018, àwọn igba mẹ́tà lọ́wọ́lọ́wọ́ tí o jẹ́ ìjáde ti 1901 sí 1971 (IPCC AR6)

1 bilionuawọn eniyan ti a ṣe agbekalẹ lati gbe ni awọn agbegbe okun ti o wa ni isalẹ nipasẹ 2050 (Àwọn Ìṣàmúlò-ètò)

Larsen C ice shelf ti o fi igbimọ iceberg A-68 silẹ ni ọdun 2017. — The Larsen C ice shelf in Antarctica releasing iceberg A-68, one of the largest icebergs ever recorded, in July 2017. Credit: NASA/JPL-Caltech/NOAA/GSFC

Aago tí o pẹ̀lú, tí o gbooro

Ìgbá tí a bá fi gbọ́dọ̀ sí oke okun. Igba otutu tun n gbero lati pọ si ni okeere ati awọn aṣọ ice ti n ṣiṣẹ fun awọn ọgọrun ọdun lẹhin ti oju-ọjọ ko ba di gbona, nitorinaa diẹ ninu awọn igun ti o ga julọ ti wa tẹlẹ. Ohun ti a yan bayii ni o ba dáwọ́ díẹ̀ atí bí o ṣe lè rọ́ọ̀nù. Awọn ibi-afẹde ti o ṣeeṣe ti IPCC fun 2100, ni ibamu si ọdun 1995 si 2014, n ṣiṣẹ lati 0.28 si 0.55 mita ni ọna emisi ti o kere julọ si 0.63 si 1.01 mita ni giga julọ. Igba otutu ti o ga ju mita meji lọ ni ọdun 2100 ko le yọ kuro ti awọn aṣọ-ilẹ ice ba di alagbara.

Gbogbo sentimita ti ipele okun fi awọn ile diẹ sii silẹ ni igun ti o le de ọdọ.

Ohun ti o ṣe pataki fun awọn eniyan kii ṣe iwọn-ọna nikan. A okeere ti o gaju yio mu awọn omi-omi ti ko ni ipari pada si awọn ti o ni ipari: ni ọpọlọpọ awọn aaye, omi-omi ti a lo lati ṣẹlẹ kan igba ni ọrundun ti wa ni rii daju lati ṣẹlẹ ni gbogbo ọdun nipasẹ 2100 labẹ iwọn otutu giga. Omi-omi ti o ni omi n lọ sinu awọn okun ati awọn adagun, ati pe awọn eti okun diẹ tun n bajẹ bi omi ilẹ ṣe n lọ kuro, eyiti o fa ipa.

Agbegbe ilu ti a fi omi pamọsi ni Miami, pẹlu awọn ọkọ ayọkẹlẹ ti n gbe lọ si inu omi ti o ṣe akiyesi awọn ina awọ-awọ ati awọn labẹ ilẹ. — Igba otutu giga ti o pọju ni Miami lakoko awọn akoko ti o ga julọ ni Oṣu Kẹsan ọdun 2016, nigbati oju ojo ko le lọ si okun ti o wa ni oke. Photo: B137, CC0

Àwọn ìṣẹ̀dá

Igba otutu ti o ga ju igba otutu lọ ko ni iyatọ si awọn eniyan ti n gbe ni oke okun, ati pe ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede ti n gbe ni isalẹ rẹ fun awọn ọgọrun ọdun. Imọ-ara wọn fihan pe awọn eti okun le ṣee ṣe ni aabo pupọ, nipa fifin, nipasẹ ṣiṣe aaye fun omi ati nipasẹ iṣẹ pẹlu iseda, titi ti iṣeto ba bẹrẹ ni igba akọkọ ati pe o n lọ ni ọdun diẹ.

Tí a bà fi àwọn ìṣàfilọ́lẹ̀ pamọ́. Imudara ti o tobi julọ: gbogbo tonne CO2 ti a ko le yọ kuro ni yoo dinku ipọnju.

Foju inu afẹfẹ ti ilu Dutch kan ti o ni omi to de awọn ilẹkun, pẹlu awọn ọna ti o di omi. — Oude-Tonge lori erekusu Goeree-Overflakkee lẹhin awọn omi okun North ti 1953, ti a ri lati US Army helicopter. Photo: US Agency for International Development, public domain

Protect: the Dutch Delta Works. Ni ọdun 1953, afẹfẹ ti o ni ibajẹ ti Okun Ila-oorun ti da awọn diigi Dutch ati pe 1,836 eniyan ku. Netherlands dahun pẹlu awọn iṣẹ Delta, ajọṣepọ ti awọn iyẹwu, awọn sluices ati awọn idiwọ ti o fa ki o to 700 kilomita ti okun okun ti o ni ibajẹ pada si ọna ti o rọrun pupọ, ti o tọka si nipa 80. Irin-ajo ti o kẹhin, Maeslant Barrier ni ayika Rotterdam, pari ni ọdun 1997. Awọn igun meji rẹ, 210 mita ni iwọn ati 22 mita ni giga, ti da duro ni ọna ti ara ẹni nigbati omi ba jẹ pe o le lọ soke ju awọn mita mẹrin lọ lori ipele okun ti o wọpọ ni ayika Rotterdam; wọn fi omi kun ati ki o sunmọ isalẹ ni iṣẹju meji. O ti da silẹ fun igba akọkọ ni ọdun 2007 (Rijkswaterstaat; Rijkswaterstaat).

Awọn ọwọn irin dudu meji ati awọn igun ti Maeslant Barrier ti n lọ kuro ni ọna omi nla kan, labẹ oju-aye ti o kun fun awọn buluu. — Maeslant Barrier ti n pari ni gbogbo Nieuwe Waterweg nibẹ. Iwọn ila-oorun rẹ jẹ 210 mita. Photo: Quistnix, CC BY 2.5

Igbakeji: Thames Barrier. London’s barrier spans 520 meters of the Thames at Woolwich ati pe o n ṣe aabo fun awọn kilomita mita 125 ti ilu London lati awọn igun-ikun omi. Lati igba ti o bẹrẹ iṣẹ ni ọdun 1982, o ti da duro 221 igba lati ṣe idiwọ awọn omi-omi, bi o ti jẹ ni Oṣu Kẹsan Ọjọ 2025 (Environment Agency).

Awọn hoods irin ti o ni iwọ-oorun ti awọn piers Thames Barrier ti tan kaakiri ni alẹ, ti o han ni okun ti o lagbara. — Igbára Thames ni Woolwich ni aago ìwọ̀n. O ti da duro diẹ sii ju igba mejila lọ lati ọdun 1982 lati ṣe idiwọ awọn isubu ti o wa ni ayika London. Photo: Robert Burniak, CC BY-SA 4.0

Ṣẹ̀dá ibi fun omi. Lẹhin awọn afonifoji ni ọdun 1993 ati 1995, nigbati to 250,000 eniyan ni Gelderland nikan ti wa ni fipa mulẹ bi igbẹkẹle, Netherlands yi ọna rẹ pada: nibẹ ni o ko le ṣe diigi nikan, o si fun awọn afonifoji ni aaye diẹ sii. Akọsilẹ fun iṣẹ-ṣiṣe River ti o ni ipari si aaye fun omi giga, gẹgẹbi fun apẹẹrẹ nipa fifọ awọn ọna asopọ omi tuntun, ni awọn agbegbe 34 ni ayika Ijssel, Waal, Lower Rhine ati Lek laarin ọdun 2006 ati 2019, fun € 2.3 bilionu, mu aabo dara si fun awọn eniyan miliọnu 4 (Rijkswaterstaat).

A long brick arched bridge crossing a new side channel of the river Waal at Nijmegen, pẹlu a white arch bridge ni ibuso. — The Spiegelwaal ni Nijmegen, a apa kan Channel digged fun awọn omi Waal labẹ Room for the River program, crossed by the bridge De Oversteek. Photo: Havang(nl), CC0

Ṣiṣẹ́ pẹlú ìṣàfarawélẹ̀. Mangòrù, àwọn ẹ̀yin-ìgbà, àwọn dúnẹ̀ atí àwọn pẹtẹlẹ̀ tí wọ́ inú agbará ojú-omìmọ̀ náà láti lè dagbà nípa okun. Awọn iṣiro agbegbe rii pe awọn giga ti o ga julọ 13 si 66% kere ju fun gbogbo mita 100 ti awọn igi (McIvor et al., 2012). Ni gbogbo agbaye, awọn igi-ọsan ṣe idiwọ diẹ sii ju US $ 65 bilionu ti ibajẹ omi ni ọdun kan ati ki o daabobo diẹ sii ju eniyan miliọnu 15 lọ lati jẹ omi; Vietnam, India ati Bangladesh gba julọ ninu awọn eniyan ti a daabobo (Menéndez et al., 2020). Ni akoko Hurricane Sandy ni ọdun 2012, awọn agbegbe omi-omi ti o wa ni ariwa-oorun United States ṣe idiwọ nipa US $ 625 million ti ibajẹ omi (Narayan et al., 2017).

Igbesoke igbimọ nibẹ ti a nilo: iṣakoso ti o yatọ. Ni Medmerry ni West Sussex, Ile-iṣẹ Imudani, pẹlu RSPB, da pada lati patching banki shingle ti o nilo itọju to lagbara ati, nipasẹ Oṣu Kẹsan ọdun 2013, ti ṣe agbekalẹ awọn kilomita 7 ti awọn embankments tuntun diẹ sii ni inu ilẹ, fi okun silẹ ni isalẹ. Iṣẹ-ṣiṣe miliọnu £28 ti dinku ibajẹ omi si awọn ọgọrun-un ti awọn ohun-ini, ṣe 183 hectares ti ibi-afẹde tuntun fun awọn ẹranko ati pe o fipamọ nipa £300,000 ni ọdun kan ninu awọn iṣẹ-ṣiṣe (Environment Agency, 2016; Environment Agency).

Afẹfẹ ti o rii ile-iṣọ ina buluu ati funfun kan ti n wa ni ibi ti a ti dẹkun awọn ẹyẹ, lori igun ti awọn ilẹ-ilẹ omi. — Salt Marsh ni ayika Westerheversand lighthouse lori Germany Wadden Sea coast. Awọn ibi-afẹde bii eyi, ati awọn ti o wa ni Medmerry, gba agbara omi-omi ati pe o le dagba bi okun ṣe n lọ. Photo: Walter Rademacher, CC BY-SA 3.0

Àwọn ààyè-iṣẹ́. Ṣẹ̀dà àwọn ile-ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìjánu-ìrò, àwọn àgbèkalẹ̀ ìsàlẹ̀ tí a kò lè fi pamọ́, àtí ìṣàfarawé ìgbà tí o gà jú.
Pa ìsinmì. Tí a bá dáwọ́ pàpà àwọn ojú-ìlẹ̀ pamọ́, a tí fi ìjánu-ìgbà wọ́n lọ́wọ́lú nípa àwọn ẹ̀yin-ìgbà tí o mú omì dí aladapọ̀.

Ko si ohunkohun ninu àwọn ibi yìí tí a fi kù. Netherlands ti n ṣe ilọsiwaju awọn igun-ikun-ikun rẹ lati ṣakoso pẹlu awọn okun giga. Ṣugbọn awọn ibi wọnyi ni o fihan pe orilẹ-ede kan ti o ṣe iṣiro awọn ibajẹ rẹ ni otitọ ati awọn iṣẹ akanṣe to n lọ lọwọ le rii daju aabo fun awọn eniyan.

Àwọn ìjọbà tí n ṣe iṣẹ́ yìí

Awọn ti ko ni owo-ori wọnyi ni iwe iroyin olokiki ti awọn abajade. Wo ohun ti wọn n ṣe, ati pe ti iṣẹ wọn ba sọrọ si ọ, o le ronu nipa fifun wọn ni owo nipasẹ oju opo wẹẹbu wọn. The Local Solar System Foundation ko ni afilọ pẹlu eyikeyi ninu wọn ati pe ko gba ohunkohun lati wọn. Tí o bà fi pamọ́, ka àwọn iroyin atí awọn aagó ọdún tuntun tí a fi kọ́ nínú gbogbo ile-iṣẹ́ kan, bi o ti lè ṣe pẹlú ohunkohun ti o bà jẹ́ ẹ̀ṣẹ.

Mangrove Action Project ni ajọṣepọ ti o da lori ẹtọ 501(c)(3) ti a da ni ọdun 1992. O n ṣe amọja awọn agbegbe, awọn alaabo ati awọn ẹgbẹ aabo ni Imukuro Mangue Ecological ti o da lori agbegbe, ọna ti o mu pada awọn iwọle omi ti awọn mangue nilo ki wọn le pada si ara wọn, ju lati fi awọn eweko ti o bajẹ lọ. O ti ṣe iranlọwọ fun ipadabọ awọn igi-ọsan ni diẹ sii ju awọn orilẹ-ede 20 lọ.
Wetlands International ni ajọṣepọ ti o ṣe iranlọwọ fun awọn eniyan Dutch (ANBI) pẹlu awọn ile-iṣẹ ni gbogbo agbaye ati iṣẹ ni diẹ sii ju awọn orilẹ-ede 100 lọ. Ni Demak, ni ariwa eti okun Java, nibiti omi ti mu diẹ sii ju kilomita 3 lọ ti ilẹ ni awọn aaye, o ṣe agbekalẹ eto kan lati ọdun 2015 si ọdun 2020 ti o ṣe ikole awọn igun-ikun ti a le fi kun fun awọn ohun ọgbin lati daabobo awọn eniyan to fẹrẹ to 70,000 kuro ninu erosion ati igbo (Wetlands International).

A dense tangle of reddish-brown mangrove stilt roots arching into still, clear water. — Awọn oriṣi igi ti o wa ni Laguna de La Restinga ni Margarita Island, Venezuela. Ìgbà tí a fi wẹ́ẹ̀bù kọ́ọ̀kan nípa ìmọ̀ràn. Photo: Wilfredor, CC0

Climate Central jẹ eto-ọrọ ti ko ni ifẹ-iṣe (501(c)(3)) ti a da ni ọdun 2008. Awọn maps ọfẹ rẹ gba ẹnikẹni laaye lati wo iru ilẹ ti a ṣe agbekalẹ lati wa ni isalẹ awọn ipele omi-omi bi okun ti n pọ si, ati pe awọn maps ati awọn atunyẹwo rẹ lo nipasẹ awọn iroyin ni diẹ sii ju awọn orilẹ-ede 170 lọ. Imọ́ràn ìrìn-àjò rẹ̀ nípá aagó kejì láti ṣe àwọn ìṣàfarawé fun u.

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

Ṣègbèré ẹ̀yàn rẹ. Wa ile-iwe rẹ, ile-iwe tabi ibi iṣẹ rẹ lori àká-ìgbà oju-omi-afẹ́fẹ́ tabi àka-ìgbà ìjáde, ki o si ṣe àwọn ìṣàmúlò-ètò ìjáde ẹ̀yàn tí o bà jẹ́ pé o n gbè nínú okun.
Igbàyélẹ̀ nínú ẹ̀yin oorun. Ṣẹ̀dá iṣẹ́ ọ̀fẹ́ tabi ṣe iranlọwọ fun àwọn ẹgbẹ́ ti n paṣẹ́ padà sí awọn agọ́, awọn ibi-iyẹ̀wu atí dúnà.
Awọn ibeere rẹ nipa awọn igbesẹ ti o yẹ lati ṣe, ati boya ile-iṣẹ tuntun le wa ni ilẹ ti o ṣeeṣe lati bajẹ.
Tí o bà fẹ́ nibẹ ni o jẹ pataki julọ: itutu ile, irin ajo ati ina.
Ṣẹ̀dá àwọn ìròyìn. Ṣàfikún àwọn ìròyìn àwọn ìṣàfihàn yìí tàbí fi àwọn ìròyìn tí a lò fún ìgbà-ìjádè inú kọ̀ǹpútà pamọ́ sínú bòdì ìrànwọ́lù.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé

IPCC (2021), AR6 Working Group I, Akọsilẹ fun Awọn oludari Iṣẹ-iṣe
IPCC (2021), AR6 Working Group I, Chapter 9: Ocean, cryosphere atí ìyipadà nílé okun
IPCC (2019), Awọn iroyin Irin-ajo lori Ogun ati Cryosphere ni Akoko Iyipada
NOAA Laboratory for Satellite Altimetry, Sea level rise. Àwọn ààyè ìṣàmúlò-ètò tí a fi pamọ́ nípa Agbègbè Ìṣàmúlò-ètò Sáà NOAA.
NASA, Ìyàn àwọn ìpele ojú-ìlé
Rijkswaterstaat, De watersnoodramp van 1953 ati Deltawerken (ni Dutch)
Rijkswaterstaat, Maeslant Barrier
Rijkswaterstaat, Ìjáde fún Òsì
Àwọn Ìṣàmúlò-ètò, Ìjáde Thames
Àwọn Ìṣàmúlò-ètò (2020), Iṣẹ-ṣiṣe aabo aabo agbaye ti awọn adagun-odo, Awọn iroyin imọ-jinlẹ 10
Àwọn àkọlé (2017), Irin-ajo ti awọn agbegbe omi okun lati dinku ipalara afẹfẹ ni ariwa ila-oorun US, Awọn iroyin Imọ-jinlẹ 7
Environment Agency (2016), Medmerry ti a fi han ni IUCN World Conservation Congress
Environment Agency, Iṣẹ-iṣe ti o da lori ibi ati awọn iṣẹ-ṣiṣe afẹfẹ ti EA n ṣe ni ọna kan si Iṣẹ-ọna Agbaye tuntun fun awọn solusan ti o da lori iseda
Wetlands International, Iṣẹ̀dá pẹlú Ìgbàyélú Indonesia
McIvor, Möller, Spencer ati Spalding (2012), Ikugba ti awọn ọrinrin ati awọn igun-ikun nipasẹ awọn adagun-nla, Awọn iṣẹ aabo okun ti o ni ẹwa 1, Itọju Ọrun ati Wetlands International
Àwọn àkọlé (2016), Iṣẹ-ṣiṣe, awọn idiyele ati awọn anfani aabo ti o da lori iseda ati awọn igbẹkẹle ti o da lori ẹwa, PLOS ONE 11