لەوانەیە هەندێک لە زمانەکانی ئەم ماڵپەڕە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەرگێڕدراون و هەڵەیان تێدابێت. یارمەتی بدە باشتری بکەیت وەرگێڕانی ئینگلیزی
ئاوی بەستەڵەکی دەریای ئارکتیک دادەبەزێت.
دەستپێکی شین

بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا

دەریاکە بە خێرایی بەرز دەبێتەوە وەک چۆن پێستت گەورە دەبێت، وە خێراییەکەش زۆرە. بۆ بەنداوی دەریایی، ژمارەیەکی کەمی دووبارەبووەوە بۆ سەدەیەک کەمە نییە.

لە ساڵی 1993ەوە، سەتلەکان بەرزی ڕووکاری دەریایان پێوانە کردووە لە دەوری خۆرەوە بۆ چەند سانتیمەترێک، جارێکی تر و جارێکی تر، لە هەموو شوێنێکدا. تۆمارەکەیان هیچ گومانێکی لێناکرێت: ئاستی دەریای جیهان بە ڕێژەی نزیکەی سانتیمەتر لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا، وە ئێستا خێراتر بەرز دەبێتەوە لەوەی کە کاتێک پێوانەکردنەکە دەستیپێکرد لە ماوەی تۆمارکردنی درێژدا، لە ساڵی 1901 بۆ 2018، بەرزبوونەوەی نزیکەی 20 سانتیمەتربە خێرایی زیاتر لە هەر سەدەیەک لە سێ هەزار ساڵی ڕابردوودا، بەپێی زانیارییەکانی IPCC.

دوو ماشێن

دوو پرۆسه‌ی ئاوی ده‌ریا بەرزده‌که‌نه‌وه‌، هه‌ردووکیان بە هۆی گەرمییه‌وه‌ کاردەکەن:

  • ئاو بە گەرمبوونی فراوان دەبێت کەشتیەکان زیاتر لە ٪ 90ی گەرمی زیادە دەسووتێنن کە بەهۆی گازەکانی خانووی گوڵخانەوە دروست دەبێت ئاوی گەرم شوێنێکی زیاتر دەگرێتە بەر. لە نێوان ساڵانی 1971 و 2018 ئەم فراوانبوونە گەرمییە نزیکەی نیوەی بەرزبوونەوەی ڕوونکردەوە.
  • بەفر لەسەر زەوی وشک دەبێتەوە بۆ ناو دەریا. کەنارەکانی چیاکانی بەستەڵەک کەم دەبنەوە، و شەپۆلی گەورەکانی بەستەڵەکی گرینلاند و ئەنتەرکتیکا زیاتر لە بەرد دەشکێن بە بەراورد لەگەڵ بارینی بروسکە. ئاوی بەستەڵەکی دەریا کە ئێستاش هەڵدەقوڵێت، هیچ شتێکی بۆ زیاد ناکات؛ ئاوی بەستەڵەکی زەوی بە ڕاستەوخۆ ئاوی بۆ زیاد دەکات.
+20 cmglobal mean sea level rise from 1901 to 2018 (IPCC AR6)
3.7 mmaverage rise per year from 2006 to 2018, nearly three times the rate of 1901 to 1971 (IPCC AR6)
1 billionpeople are projected to live in low-lying coastal zones by 2050 (IPCC SROCC)
شەپۆلی بارانبارین لە لارسێن سی کە بەرزاییەکانی ئاوی سارد ئە-68ی لێ دەرهێنا لە ساڵی 2017.
شەپۆلی بارانبارین لە لارسەن سی لە ئەنتەرکتیکا بەرزاییەکانی ئاوی سارد ئە-68ی لێ دەرهێنا، یەکێکە لە گەورەترین بەرزاییەکانی ئاوی سارد کە تۆمار کراوە، لە مانگی شوباتی 2017دا. وێنە: NASA/JPL-Caltech/NOAA/GSFC

کاتژمێرێکی درێژ و سست

ئاستی دەریا بە خێرایی بەرز دەبێتەوە گەرما بەردەوام بڵاو دەبێتەوە بۆ ناو قووڵایی دەریاکە و بەستەڵەکەکان بەردەوام دەبن لە ڕێکخستن بۆ سەدەیەک دوای ئەوەی هەوا دەست دەکات بە گەرم بوون، بۆیە هەندێک بەرزبوونەوەی تر پێشتر قۆڵبەند کراوە. ئەوەی ئێستا هەڵیدەبژێرین بڕیار دەدات لەسەر ئەوە کە چەند و بە چ خێرایی بڕی نزیکەی IPCC بۆ ساڵی 2100، بە بەراورد لەگەڵ ساڵی 1995 تاوەکو 2014، لە نێوان 0.28 بۆ 0.55 مەتردا دەچێت لە ڕێگای کەمترین دەرچوونەوە بۆ 0.63 بۆ 1.01 مەتر لە بەرزترین. بەرزبوونەوەی نزیکەی دوو مەتر لە ساڵی 2100دا ناکرێت بە دوور بخرێتەوە ئەگەر بەردەکان نەبن بە سەقامگیر.

هەر سانتیمەترێک بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا ماڵی زیاتر دەخاتە بەردەم شەپۆلی لافاوەکەی داهاتوو.

ئەوەی کە گرنگە بۆ خەڵک تەنها ڕێژەی ئاسایی نیە. بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا لافاوەکانی کەمتر ڕوودەدات، بۆ لافاوێکی ئاسایی دەگۆڕێت: لە زۆر شوێندا، لافاوێک کە ساڵانە جارێک روودەدات، پێشبینی دەکرێت تا ساڵی 2100 بە هۆی گەرمبوونی زیاترەوە هەموو ساڵێک ڕووبدات. ئاوی شیرین دەچێتە ناو ڕووبارەکان و بەنداوەکان، هەروەها هەندێک لە کەنارەکانیش دێنە خوارەوە بەهۆی ئەوەی ئاوی ژێر زەوی دەردەهێنرێت، ئەمەش کاریگەرییەکەی زیاتر دەکات.

چی دەکرێت

  • Cut emissions. The single biggest lever: every tonne of CO2 avoided reduces the eventual rise.
  • پاراستن دیواری دەریا، بەربەستەکانی بەرزبوونەوەی ئاو و بەرگرییە بەرزەکان وەک بەربەستی تەیمس یان کارەکانی دلتای ئەڵمانیا، کات دەکڕن بۆ شارە تەنکیەکان.
  • .بڕۆ بینا و ڕێگاکان بەرز بکەنەوە، بەشی ژێر زەوی بپارێزن لە ئاوی لافاو، وە پلان بۆ ئاوی خواردنەوە دابنێن بۆ لافاوێکی گەورەتر.
  • لەگەڵ سروشت کاربکە دارستانەکانی مانگۆرۆ، ئاوی سارد، دۆڵەکان و کێڵگەکان وزەی شەپۆلەکان دەخۆن و لەگەڵ دەریادا گەشە دەکەن، زۆرجار بە نرخێکی کەمتر لە کانزای.
  • پلانی ڕاکێشان بۆ ئەو شوێنانەی پێویستن. لە هەندێک شوێندا، دڵنیایی و نرخی کەمترین هەڵبژاردەکە ئەوەیە کە خەڵک و دامەزراوەکان دوور بخرێنەوە لە بەنداوی، بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و زوو.
  • واز لە ئاوی خواردنەوە بهێنە کەمکردنەوەی پمپکردنی ئاوی ژێر زەوی خێرایی دابەزین کەم دەکاتەوە کە وادەکات ئاوەکە خراپتر بێت.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

  • مەترسیەکانت بزانە سەردانی ماڵەکەت بکە، قوتابخانە یان شوێنی کار لەسەر نەخشەی گشتی ئاستی دەریا یاخود لافاو، پلانێکی خێزانی بۆ لافاو دابنێ ئەگەر لە نزیک بەنداوی نیشتەجێ بیت.
  • سروشتی بەنداوی پاراستن. خۆبەخشانە لەگەڵ یان پشتگیری گروپەکان بکەن بۆ چاککردنەوەی دارستانەکانی مانگۆرۆ، کێو و دۆڵەکان.
  • لە ئەنجومەنی خۆت بپرسە دەربارەی پلانی گواستنەوەیان, و ئایا هێشتا ڕێگە بە دروستکردنی بینای نوێ دەدرێت لە زەویەکدا کە لەوانەیە ببێتە هۆی لافاو.
  • خۆت کەمبکەرەوە کە زۆرترین گرنگی پێدەدرێت: گەرمکردنەوەی ماڵ، گەشتکردن و کارەبا.
  • زانیارییەکان دابەش بکە ئەم ڕوونکردنەوەیە وەرگێڕە یان زانیاریەکانی گەوهەرەکە زیاد بکە لە ڕێگەی پەڕەی بەشدارییەکان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر