ژمارەی دانیشتوان، بەکارهێنان و سەرچاوەکان

لە شەودا لە خولگەی خۆرەوە، نیل هێڵێکی ڕووناکی دەکێشێت لە ناو بیابانەکەدا: دە ملیۆن کەس لەسەر یەک ڕووبار دەژین، وەک ئەوەی کە مرۆڤەکان بۆ حەوت هەزار ساڵ ژیاون. مرۆڤایەتی لە 8 billion کەس تێپەڕیوە لە 2022 و نەتەوە یەکگرتووەکان پێشبینی دەکات ژمارەی دانیشتوان بگاتە نزیکەی 10.3 billion لە ناوەڕاستی 2080s پێش ئەوەی بە خێرایی کەم ببێتەوە. چۆن ئەوەندەی تر خەڵک دەتوانن بە باشی لەسەر یەک زەوی بژین، لەگەڵ شوێن، هەوای پاک، باخچە و شوێنە سروشتیەکان کە ماون، یەکێکە لە پرسیارە دیاریکەرەکانی سەدەی بیستەم. ئەم ڕوونکردنەوەیە پەروەردەییە. ئێمە ڕێز لە هەڵبژاردەی هەموو خێزانێک دەگرین، ئەوەی کە ئێمە بۆی دەوەستین پەروەردەیە، تەندروستیە و هەڵبژاردەی ڕاستەقینە بۆ هەمووان.

یەک هاوکێشە سادە

زاناکان زۆرجار کاریگەری مرۆڤ بە شێوەیەکی سادە کۆدەکەنەوە: هێز=ژمارەی دانیشتوان x سەرمایەداری x تەکنەلۆژیا، یان IPAT. ژمارەی دانیشتوان ئەوەیە کە چەند کەس لە ئێمە هەن سەرمایە بریتییە لەوەی کە چەند کەس بەکاری دەهێنێت. تەکنەلۆژیا بریتییە لە کاریگەریی هەر یەکەیەکی بەکارهێنان: بڕی دەرچوون بۆ هەر کیلۆوات کاتژمێرێک، زەوی بۆ هەر تۆنێک خۆراک، پاشەڕۆ بۆ هەر بەرهەمێک. ئەمە یاسایەکی سروشتی نییە، بەڵام نیشان دەدات کە کێ دەستی هەیە و هەموو سێ شتێک گرنگە.

پی: چەند کەس لە ئێمە

گەشەی دانیشتوان لە نزیکەی هەموو شوێنێکدا سست دەبێت، چونکە خێزانەکان هەڵدەبژێرن کە منداڵی کەمیان هەبێت وەک ژیان بۆ منداڵان، پەروەردە (بە تایبەتی بۆ کچان)، و داهاتەکان باشتر دەبن. زیاتر لە نیوەی هەموو وڵاتەکان ئێستا ئاستی دووگیانییان کەمتر لە ئاستی جێگیرکردنە کە نزیکەی 2.1 منداڵە بۆ هەر ئافرەتێک. گەشەی داهاتوو لە هەندێک ناوچەی ئەفریقا و ئاسیادا کۆدەبێتەوە، لە شوێنی تردا ژمارەی دانیشتوان پیر دەبێت و لە زۆر وڵاتدا ئێستاش کەم دەبێتەوە.

ج: هەریەک لە ئێمە چەند بەکاردەهێنین

ژمارەیان بەتەنها چیرۆکەکە ناگێڕێتەوە، چونکە کەسێک لە وڵاتێکی دەوڵەمەنددا زۆر زیاتر لەم هەسارەیە بەکاردەهێنێت لە کەسێک لە وڵاتێکی هەژاردا ئەگەر هەموو کەسێک وەک دانیشتوانی ئاسایی ئەمریکا بژیا، مرۆڤایەتی پێویستی بە نزیکەی پێنج زه‌ویوەک دانیشتوانی ئاسایی هیندستان، نزیکەی سێ چوارەم لە یەکتۆڕی شوێنپێی جیهانی). The richest tenth of humanity is responsible for roughly half of consumption-based emissions, while the poorest half accounts for about a tenth (Chancel, 2022).

ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی گەشەکردن لە وڵاتانی پێشکەوتوودا زۆر کاریگەری خراپی هەیە لەسەر سروشت. هەر شارۆچکەیەکی نوێ، ڕێگا و ماڵی خۆشی لە ناوچەیەکی دەوڵەمەنددا شوێنەواری گەورە لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، هەروەها زەوی لە شوێنێکەوە دەگوازرێتەوە. رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان گۆڕانکاری لە بەکارهێنانی زەوی و دەریادا وەک گەورەترین هۆکاری ڕاستەوخۆی دابەزینی سروشت: سێ چوارەی زەوی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕاوە لەلایەن مرۆڤەوە، و لە دەوروبەری ملیۆنێک جۆری زیندەوەر . له‌هه‌رێمدا ده‌ژین2019.  ئینسایکڵۆپیدیای کوردی). زۆرێک لەم زیانانە ناتوانرێت لە هیچ کاتێکدا کە گرنگ بێت بۆ ئێمە، دووبارە بکرێتەوە: جۆرێک کە لەناوچووە ناگەڕێتەوە و دارستانێکی کۆن یان کێڵگەیەکی ئاوی سەدەکان دەخایەنێت تاکو چاکبێتەوە، ئەگەر هەرگیز ئەوە بکات.

جیهان زیاتر لە 100 billion tonnes ماددە دەردەهێنێت لە ساڵێکدا، سێ جار زیاتر لە 1970 (UNEP International Resource Panel, 2024).

چی فێرمان دەکەن

جزیرە خولگەیەکە کە زەوی و دارستان و ئاو و کانزاو هەموو شتێکی تێدایە، هیچ شوێنێکی تر نییە بۆ ئەوەی بچێت. کەواتە، ئەوانە دەبنە تاقیگەیەکی ئاشکرا بۆ ئەوەی چی ڕوودەدات کاتێک داواکاری زیاتر دەبێت لەوەی کە ڕووی زەوی دەتوانێت بیداتە بەر هەروەها فێری بەزەیی دەکەن، چونکە ناودارترین چیرۆکیش هەر ئەوەندەی کە پێت وابێت نییە.

ڕاپا نوی (جزرەکانی ئیستەر) زۆرجار وەک ئاگادارکردنەوە دەوترێت: دانیشتوانی جزرەکان هەموو درەختێک دەبڕن بۆ گواستنەوەی پەیکەرە گەورەکانیان، وە کۆمەڵگەشیان خۆی لەناوبرد. کۆللاپسی جارد دایمۆن (2005) ئەم گێڕانەوەیە بەناوبانگ کرد. دارستانەکە بەڕاستی ون بوو. بەڵام لێکۆڵینەوەکان لە دوای ئەوە وێنەیەکی ئاڵۆزتریان نیشانداوە. بەداخەوە، خەڵک دوای ئەوەی بیریان لێکردۆتەوە گەیشتوونەتە نزیک 1200 (Hunt and Lipo, 2006). مشکەکانی پۆلینیزیا کە لەگەڵیاندا هاتبوون گەنمی دارخورمایان دەخوارد و ڕێگەیان لە گەشەی دارستانەکان گرتهانت و لیپۆ، 2009). مۆدێلی ڕادیۆکاربۆن پێشنیاری ئەوە دەکات کە ژمارەی دانیشتوان بە شێوەیەکی بەردەوام زیادی کردووە تاوەکو ئەوروپییەکان گەیشتوونەتە 1722 لەجیاتی ئەوەی پێشیان تێکبشکێت (DiNapoli et al., 2021)، و باخچەی بەردەکانی جزیرە دەتوانن چەند هەزارێک کەس بخۆنەوە (Davis et al., 2024). هەندێک لە لێکۆڵەران هێشتاش کاریگەریی کەشوهەوا و سەرچاوەکانیان دەبینن لە تۆمارەکەدا (Lima et al., 2020). ئەوەی کە لە گوماندا نییە ئەوەیە کە دوای پەیوەندیکردن هات: لە 1862 و 1863 دا، بەکرێگیراوان زیاتر لە 1400 کەسیان برد بۆ پێرۆ، نەخۆشی شوێنی گرتەوە، وە لە کۆتاییەکانی 1870 تەنها نزیکەی 111 کەسی جزیرە مابوونەوە.

وڵاتی ئێرانیش لە نێو ئەو وڵاتانەدایە کە زۆرترین ڕێژەی دانیشتوانی بە زمانی کوردی قسە دەکەن. بەکارھێنان مانگاریڤا, پاککردنەوەی دارستانەکان لە سەر چیاکان بووەتە هۆی تێکچوونی ژینگە، لەدەستدانی درەخت و ئاژەڵ بۆ گەشتکردن بە کانۆکان، وە ماوەی درێژی ناخۆشی (1997، هەولێر). هاووڵاتییەکەی جزیره‌ی هیندرسۆن جۆرەکانی باڵندەی زۆر لەدەستدا بۆ ڕاوکردن و بەجێ هێشترا کاتێک بازرگانیەکە کە پشتگیریی دەکرد شکستی هێنا1995، هەولێر.). بەکارھێنان ناۆرۆسەدەیەک لە کێڵگەی فۆسفات بۆ مزگەوتەکانی دەرەوەی وڵات، پلە بەرزی ناوەندی جێهێشتووە، نزیکەی چوار پێنجەمی جزیرەکە، بە شێوەیەکی بەرچاو کێڵگەکەیان لێ هەڵگیراوە و نیشتەجێبوون ناکرێت.کۆماری ناۆرۆ). وە Norse Greenland نیشان دەدات کە چۆن فشار لەسەر کێڵگەکانی لاواز لەگەل هەوای بەخێرایی وشکبووەوە (Zhao et al., 2022) و دابەزینی بازرگانی پەنجەرەکان کۆتایی پێهات بە پێنج سەد ساڵ نیشتەجێبوون.

دورگەکان بە دەگمەن بەهۆی یەک هۆکارەوە دەمرن. بەڵام لەو شوێنانەی کە زەوی زۆر بەکاردەهێنرا، هەر شڵەژانێکی تر قورستر بوو بۆ ژیان.

هاوسەنگی، نەک پێشبڕکێ

هیچ کام لەمانە مانای ئەوە نیە کە خەڵک کێشەیە. مانای هاوسەنگی هەیە: دانیشتوانێک کە زەوی، ئاو و سیستەمە ژینگەییەکان لە ناوچەیەکدا دەتوانن بە باشی پشتگیری بکەن، لەگەڵ شوێن بۆ سروشت و ئاستی ژیانێکی بەرز بۆ هەموو کەسێک. لە سەرتاسەری جیهاندا، کاتێک کۆمەڵگاکان تەندروستیان باشتر دەبێت، پەروەردەی باشیان هەیە و ئاسایشیان زیاترە، خێزانەکان هەڵدەبژێرن کە منداڵی کەمتر ببن، وە ژمارەی دانیشتوان لەسەر خۆی دادەنیشێت.

ئەو داهاتویە پرسیارێکی گرنگی بۆ دروست دەکات: ژمارەی دانیشتوانی سەقامگیر کە لەدایکبوونێکی کەمیان هەیە، پیرتر دەبن. ئێمە دەمانەوێت ئەو ساڵانەی کە زیاد دەبن تەندروستیان هەبێت، چالاک بن و داهێنەر بن، بۆ ئەوەی ژمارەی دانیشتوانی کەمتر و باشتر فێربن و بەردەوام بن لە فێربوون و یارمەتیدان بۆ ماوەی زیاتر. ئەمەش هۆکارێکە کە بۆچی دامەزراوەی Local Solar System هەروەها زانستی هێڵکردنەوەی و گەڕانەوەی پیربوون دەگرێتەبەر، وە بە ئاشکرا و بە دڵنیاییەوە ڕوون دەکاتەوە کە لێکۆڵینەوە لەسەر پیربوون چی پشتڕاستکردووەتەوە و چیش نەکردووە. ئەمڕۆ، خەڵک لە سەرتاسەری جیهاندا نزیکەی ten years ی ژیانیان بەسەردەبەن لە تەندروستی خراپ: لە 2021 چاوەڕێکردنی ژیان لە جیهاندا 71.4 ساڵ بوو، و چاوەڕێکردنی ژیانێکی تەندروست 61.9 (WHO, 2024). هیچ چارەسەرێک ئەمڕۆ ناتوانێ تەمەن درێژی ڕابگرێت یان بگۆڕێت، کەمکردنەوەی ئەو جیاوازییە لە ڕێگەی پێشگیری و توێژینەوەوە ئامانجێکە کە شایستەی کارکردنە.

پەروەردە بەشی سەرەکییە

بەهێزترین و مرۆڤدۆستترین ڕێگا بۆ گەیشتن بە هاوسەنگی پەروەردەیە، بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە خوێندن هێشتا لە دەستدەرچووە. کچان کە لە قوتابخانەدان، زیاتر زوو هاوسەرگیری دەکەن و دواتر منداڵ دەبن، هەروەها منداڵی کەمتر و تەندروستتر دەبەخشنە دایک و باوکیان بە هۆی هەڵبژاردەی خۆیانەوە. بانکی جیهانی پێشبینی دەکات کە خوێندنی کەم بۆ کچان لە وڵاتاندا لە نێوان $15 and $30 trillion دا تێچووی هەیە لە قازانجی لەدەستچووی ژیانیدا، وە پەروەردەی ناوەندی گشتی بۆ کچان دەتوانێت منداڵبوون کەمبکاتەوە و گەشەی دانیشتوانی خێراتر بکات (Wodon et al., 2018).

نرخی خێزانێکی گەورە

پەروەردەکردنی منداڵ پارە، کات و سەرنجی دەویست، دایک و باوکیش توانای کەمیان هەبوو بۆ هەموو سێ شتەکە. بەشی ئابووری پێی دەوترێت بڕی-چالاکیی: لەگەڵ زیاتربوونی منداڵان، هەر منداڵێک هەوڵ دەدات کە بەشێکی کەمتر لە سەرچاوەکانی خێزان وەربگرێت (بەکر و لویس، 1973). بۆ خێزانە کەم دەرامەتەکان، خێزانێکی گەورە دەتوانێت باری ئابووریی قورس بێت، و زۆربەی کات خوشک و برای گەورەتر، بەتایبەت کچان، خوێندنگە بەزوویی جێدەهێڵن بۆ ئەوەی یارمەتی بدەن.

بەڵگە ڕاستە بەڵام دەکەوێتە سەر شوێنەکە. لە چین، لێکۆڵینەوەکان لەسەر دووگیانەکان دەریانخست کە منداڵێکی زیاتر خوێندنی منداڵانی تر کەم دەکاتەوە.لی، زانگ و ژو، 2008; ڕۆزنسوێیگ و زانگ، 2009). لە وڵاتانی دەوڵەمەندتردا کە خوێندنگە و خزمەتگوزاری تەندروستیان هەیە، وەک نەرویج و ئیسرائیل، توێژەران کاریگەری کەم یان هیچیان بۆ گەورەبوونی خێزان لەسەر پەروەردەی منداڵەکان نەدۆزییەوە.2005، ڕەش، دیڤێرۆ و سالڤانس; ئەنگریست، لاڤی و شلۆسسەر، 2010). ئەم وانەیە ئەوە نییە کە خێزانە گەورەکان هەڵەن، بەڵکو ئەوەیە کە کاتێک پشتگیری گشتی کەم دەبێتەوە، هەر منداڵێکی زیاتر خێزانەکە درێژتر دەکاتەوە، هەروەها خوێندنگەکانی حکومەت و خزمەتگوزاری تەندروستی باش جیاوازییەکی گەورەی دروست دەکەن.

پلاندانانی خێزان مافی مرۆڤە

پلاندانانی خێزان مانای ئەوەیە کە خەڵک بە ئازادانە بڕیار دەدات ئایا، کەی و چەند منداڵیان دەبێت، لەگەڵ زانیاری و ڕێگایەک بۆ ئەنجامدانی ئەوە. پێویستە هەمیشە خۆبەخش بێت و لەسەر بنەمای مافی مرۆڤ بێت: سیاسەتی کۆچکردن بە ناچاری زیانێکی زۆری گەیاندووە و هیچ شوێنێک نییە بۆ چارەسەرکردنی. هێشتاش گەیشتن کەمە. لەبارەی 164 million ژنانی جیهان پێویستیان بە پلاندانانی خێزان هەبووە لە 2021 (UN DESA, 2022)، وە لە وڵاتانی داهاتیان نزم و ناوەند دە ملیۆن ئافرەت کە دەیانەوێت خۆ بپارێزن لە دووگیانی، ڕێگری نوێیان لێنەکراوە لە کۆرپەلە (Guttmacher Institute, 2024). کردنەوەی ئەو بۆشاییە ژیانى دایکان و منداڵەکان دەپارێزێت و ئازادیش دەدات بە خێزانەکان تا زیاتر سەرمایەگوزاری بکەن لە هەموو منداڵێکدا.

پەروەردە چۆنیەتی گەشەی مرۆڤایەتییە: نەک لە ژمارەی کەسەکاندا، بەڵکو لە ئەوەی کە هەر کەسێک دەتوانێت بیزانێت و بیکات.

مارس جیاکارییە

هەموو شتێکی سەرەوە لەبارەی زەویەوەیە، کە سیارەیەکی پڕ خەڵکە و بە شێوەی لاواز دەژی. نیشتەجێبوون لەسەر مێش کێشەیەکی دژوارتر دەبێت کۆلۆنییەکی بچوک کە چەند سەد یان چەند هەزار کەسی تێدا بێت پێویستە گەشە بکات، بۆ ئەوەی ژمارەیان ببێتە ئەوەندەی پێویست بۆ کۆمەڵگە و توانای پێویستیان هەبێت و لە ڕووی توخمەوە تەندروست بن. لەوانەیە خێزانە گەورەکان بەشێک بن لە پلانەکە. ئەوە جیهانێکی جیاوازە لەگەڵ یاساکانی جیاواز، تەنها لەوێ.

T: ئەو شوێنەی کە ئەندازیاری زۆرترین یارمەتی دەدات

T ئەو شوێنەیە کە داهێنان تێیدا قازانج دەکات. کارەبا لە وزەی با و خۆر، بینا و بارهەڵگرە کارامەکان، کشتوکاڵی ڕاستەقینە، بەکارهێنانی دووبارە و دیزاینی دەوری هەموویان کاریگەری هەر یەکەیەکی بەکارهێنان کەم دەکەنەوە. مێژووی ئەم کەرەستە نیشان دەدات کە دەتوانێت زۆر گەورە بێت: وزەی پێویست بۆ بەرهەمهێنانی یەکەیەکی ئابوری بە شێوەیەکی بەردەوام بۆ چەند دەیەیەکە دابەزیوە، لە زۆربەی وڵاتانی دەوڵەمەندیشدا گازەکانی گواستنەوەی گەرما دابەزیوە لەکاتێکدا داهاتەکان بەردەوام بەرزدەبنەوە. ئەمەش هۆکارێکە کە بۆچی بانگهێشتی خەڵک دەکەین بیرۆکەی وزەی نوێ دەهێنن.

خواردن: گۆشت بێ زیان

مرۆڤەکان هەموو شتێک دەخۆن باوانمان بۆ ملیۆنەها ساڵ گۆشتیان خواردوە: ئامێرەکانی بەردی و ئێسکەکانی ئاژەڵەکان کە نیشانەی بڕینەوەیان هەیە، بە کەمترینی 2.6 ملیۆن ساڵ دەگەڕێتەوە، لەوانەیە 3.4 ملیۆن (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). گۆشت و خۆراکی ئاژەڵ یارمەتی گەشەی مێشکی گەورەمان دەدائایێلۆ و وێڵر، 1995; 2013.  ماڵپەڕی). ئێمە گۆشتخۆر نین لە مانای بایۆلۆجیدا، وەک پشیلەکان کە پێویستە گۆشتیان بخوات؛ ئێمە خۆراکێکی گونجاوین و گۆشت بەشێکە لە خواردنی مرۆڤ و کلتورەکانیش لە هەموو مێژووی ئێمەدا. له کاتێکدا که‌سیش لێی بێزار نابێت و تاوانبار ناکرێت

کێشەکە ئەوەیە چۆن بەرهەم دێت. زنجیرە دابینکردنی ئاژەڵەکان نزیکەی 12 percent لە گازی خانەی گەرمای مرۆڤ دروست دەکات (FAO, 2023)، پێویستی بە بەشێکی زۆری زەوی کشتوکاڵی جیهان هەیە، و جوتیاریی پیشەسازی پرسیاری زۆر لەسەر تەندروستی ئاژەڵان دروستدەکات. وەڵامەکە کە ئێمە بەلایدا دەڕۆین، وازهێنان نییە لە گۆشت، بەڵکو بەرهەمهێنانی باشترە: بە زەوییەکی زۆر کەمتر و بێ ئەوەی ئاژەڵەکان ئازار بدەن.

• گۆشتی کشتوکاڵکراو گۆشتی ڕاستەقینە لە خانەکانی ئاژەڵەوە دروست دەکرێت لە ژێر کاریگەریی زیندەوەرەکاندا بەبێ ئەوەی ئاژەڵێک بپشکنین و بڕین سینگال یەکەم وڵات بوو کە پەسەندکرا لە مانگی دسمبری ساڵی 2020. ئەمریکا لە ساڵی 2023دا بە مەڕمەڕێکی کشتوکاڵی لە UPSIDE Foods و GOOD Meat، دواتریش سەلمۆن و چەوری برنج کشتوکاڵ دەکات؛ ئیسرائیل گۆشتی گای کشتوکاڵی لە ئاڵێف فێرز لە مانگی کانوونی یەکەمی 2024 پەسەند کرد، وە ئوسترالیا و نیوزلەندا لە ساڵی 2025دا گوڵی کشتوکاڵی لە ڤۆ پەسەند دەکەن (FSANZ, 2025). هەندێک شوێن، لەوانە ئیتاڵیا، فلوریدا و ئەلباما، ڕێگرییان لێکردووە.
• It is not yet cheap. Growing cells at food scale needs sterile bioreactors, nutrient media and energy, and an influential analysis concluded that, without major advances, costs would stay too high for everyday food (Humbird, 2021). لە ساڵی 2021ەوە، داهاتی سەرمایەگوزاری زۆر کەم بووەتەوە (GFI, State of the Industry). ئەمە ئەو شوێنەیە کە لێکۆڵینەوە کراوەکان دەتوانن یارمەتی بدەن: ژینگەیەکی گەشەکردنی گرانتر بێ بەکارهێنانی ڤیتامینی ئاژەڵ، بایۆڕیاکتەرێکی گەورەتر و سادەتر، پشتیوانیەکی خواردن بۆ هەموو پارچەکان، و لێکۆڵینەوەی ڕاستەقینە لەسەر دەوری ژیان.
• .بەردەوام مایکرۆبەکان بەکاردەهێنرێت بۆ دروستکردنی پڕۆتینەکانی ئاژەڵ، وەک پڕۆتینی شیری مەی لە شیردا یان هیم کە تامێکی گۆشتی پێدەدات؛ هەندێک لەو پێکهاتانە ئێستا فرۆشراون.
• کشتوکاڵی ماڵات باشتر ئێستا گرنگە بۆ ملیۆنان ئاژەڵ کە ئەمڕۆ دەچنە سەر زەوی: ڕێژەی باشتری تەندروستی، خۆراکی باشتر و بەرهەمهێنانی زیاتر، زیادکردنی خۆراک کە میتان لە ئاژەڵان کەم دەکاتەوە، گەڕانی لێوەکان، و پاشماوەی کەمتر لە مزگەوتەوە بۆ خواردنەوە.

ئەگەر تۆ زانای زیندەوەرناسی بیت، ئەندازیاریت یان خوێندکارێکیت گۆشتی کشتوکاڵکراو یەکێکە لە بازنەی لێکۆڵینەوەکانی گشتگیر لە بواری خۆراکدا ئێمە حەز دەکەین گوێت لێیە.

ژوور بۆ ژیان: شوێن، باخچە و هەوای کراوە

زیاتر لە نیوەی مرۆڤایەتی لە شارەکاندا دەژین، وە نەتەوە یەکگرتووەکان پێشبینی دەکات کە نزیکەی دوو لەسەر سێی ئەو ژمارەیە ببێتە 2050. شارەکانی پڕ دانیشتوان و پلانی باشیان هەیە دەتوانن بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش کاربکەن: گەشتێکی کورت، دیواری هاوبەش، گواستنەوەی گشتی و خزمەتگوزاری هاوبەش. بەڵام ڕێژەی دانیشتوان سنووردارە، لە زۆرێک لە شارەکاندا خەڵک کۆدەکرێنەوە بۆ ماڵی بچوکتر و بچوکتر.

لە هۆڵنگ کۆنگ، کە ماڵی مامناوەندی پێشکەش دەکات 16 میتر چوارگۆشە بۆ هەر کەسێک، نزیکەی 215,700 کەس لە ساڵی 2021دا لە یەکەکانی دابەشکراودا دەژیان، فڕۆکەخانەکان بە چەند ژوورێکی بچوک دابەشبوون، زۆرجار لەگەڵ چێشتخانە یان ئاوی سارد و ڕووناکی کەم. یەکەی ناوەندییە فرەبەشەکە 11 مەتر چوارگۆشە، کە بە هەر نیشتەجێیەکە دەدات نزیکەی 6 square metres، نزیکەی نیوەی قەبارەی شوێنی پاراستن (Hong Kong Census and Statistics Department, 2021). بە بەرزبوونەوەی نرخی خانوو، ماڵی بچوکتر و بچوکتر دەبن بە ئاسایی لە زۆر شاردا.

ئەمە گرنگە بۆ تەندروستی. رێکخراوی تەندروستی جیهانی پێشنیاری بەهێز دەکات بۆ ئەوەی حکومەتەکان ڕێگری بکەن لە کۆبوونەوەی زۆر و کەمکردنەوەی ژمارەی دانیشتوان، چونکە ماڵی زۆری خەڵک نەخۆشیەکانی گواستنەوەی بڵاودەکاتەوە و پەیوەندی بە تەندروستی دەروونی خراپەوە هەیە.ڕێنماییەکانی تەندروستی و نیشتەجێبوون، 2018). Crowding is associated with psychological distress, feeling depressed, family conflict and poorer sleep, and in a survey of 1,194 subdivided-unit residents in Hong Kong, those with stronger social support reported less loneliness, depression, anxiety and stress, a reminder that shared space and community matter when private space is scarce (Chan et al., 2026). منداڵان زۆرترین ئازار دەخۆن: شوێنێکی ئارامیان نییە بۆ خوێندنەوە، و ماڵی پڕ لە کەسیش پەیوەندی بە سەرکەوتنی کەمی قوتابخانە و کێشەی هەڵسوکەوتەوە هەیە.2006.  ئینگلیزی; سولار و مەری، 2012).

بۆچی باخچە و ئاسمانی کراوە گرنگن

شوێنی سەوز شتێکی گران نیە. In a study of nearly one million Danes, children who grew up with the least green space around their homes had up to 55 percent higher risk of developing a psychiatric disorder later in life (Engemann et al., 2019). ئەو کەسانەی کە بە کەمترین نرخ پارە خەرج دەکەن دوو کاتژمێر لە هەفتەیەکدا لە سروشتدا تەندروستی باشتر و خۆشگوزەرانی زیاتر ڕادەگەیەنن2019.  ماڵپەڕی فەرهەنگ). During the COVID-19 lockdowns, people in Britain with a private garden or a park within easy reach reported better wellbeing and health (Poortinga et al., 2021). لێکۆڵینەوەیەکی زیاتر لە 140 توێژینەوە پەیوەندی نێوان شوێنی سەوز و کەمبوونەوەی هۆرمۆنەکانی دڵەڕاوکێ، خێرایی دڵی مرۆڤ و فشاری خوێن هەیە، هەرچەندە نووسەران ئاگاداریان دەکەنەوە کە زۆرێک لە توێژینەوەکان لاوازن.دووهیگ-بێنت و جونز، 2018). نەخۆشەکانی نەخۆشخانەی کە چاویان بە درەختەکان دەکەوت خێراتر چاک دەبنەوە لە ئەوانەی کە ڕووبەڕووی دیواری ئاڵتون بوونەوە1984 لە ئیسپانیا). لێکۆڵینەوەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لەسەر بەڵگە پەیوەندی بە شوێنە سەوزەکانی شارەوە هەیە بۆ کەمکردنەوەی توڕەیی، چالاکی زیاتری جەستە، تەندروستی مێشکی باشتر و هەوایەکی ساردتر و پاکتر.رێکخراوی تەندروستی جیهانی ئەوروپا، 2016).

ڕێژەی ژیانێکی باش بۆ مرۆڤەکان بریتییە لە ڕووناکی ڕۆژ، شوێنی بچووک بۆ خێزانێک بۆ ژیان و خوێندنەوە، هەروەها گەیشتن بە باخچە، پارک، درەخت و هەوای کراوە. ئەمەش بەشێکە لە هۆکاری گرنگی هاوسەنگی: ئەو هەسارەیەی کە هەموو کەسێک دەتوانێت ماڵێکی باشی هەبێت لەگەڵ ژینگەی سەوز لە نزیکەوە، ئەو هەسارەیەیە کە دانیشتوان و بەکارهێنانی زەوی و زەوی بە ڕێژەیەکە.

چارەسەرە تاقیکراوەکان

هیچ کام لەمانە هیوابەخشە وڵاتان، شارەکان و جوتیارانی سەرتاسەری جیهان تا ڕادەیەکی زۆر فشاریان لەسەر زەوی و سەرچاوەکانی ئاو کەمکردووەتەوە، هەندێکیان لە ماوەی یەک نەوەدا. ئەمە ئەو شتانەی کردیان و گۆڕانکاریان بەسەردا هات.

پەروەردەی کچان و پلاندانانی خۆبەخشی خێزان

• بەنگلادیش لە سەرەتای ساڵانی 1970دا، ئافرەتێک لە بەنگلادیش بە ڕێژەی نزیکەی حەوت منداڵی هەبوو؛ ئەمڕۆکە نزیکەی دوو منداڵە.بانکی جیهانی). لە پرۆگرامی ماتلابدا، کە لە ساڵی 1977 دەستی پێکرد، کارمەندانی تەندروستی سەردانی ئافرەتان دەکەن لە ماڵەوە لەگەڵ چاودێری تەندروستی دایک و منداڵ و ڕێگریکردن لە دووگیانی. لە گوندەکانی پڕۆگرامەکەدا ڕێژەی دووگیانی بە رێژەی 17% دابەزیوە لە بەراورد لەگەڵ گوندە نزیکەکان، هەروەها دوای دوو دەیەی تر ئافرەتان و منداڵان تەندروستییان باشتر بوو.جوشی و شولتز، 2013). لە ساڵی 1994دا، وەزارەتی پەروەردەی عێراق بڕیاری دا کە کچان بچنە قوتابخانەی ناوەندی. Girls’ enrolment grew by about 13 percent a year and overtook boys’, and the programme delayed marriage, raised contraceptive use and lowered fertility, with benefits that the study estimates far outweigh its cost (Khandker et al., 2021).
• ئێران لە نێوان ساڵانی 1980 و 2000دا، ڕێژەی دووگیانی لە هەر ئافرەتێک زیاتر لە شەش منداڵ بوو بۆ نزیکەی دوو منداڵ: بە سێیەم لە ماوەی پانزە ساڵی ڕابردوودا.بانکی جیهانی). رێکخراوی تەندروستی گوندەکان خزمەتگوزاری تەندروستی سەرەتایییان هێناوە، لەوانە پلاندانانی خۆبەخشی خێزان بۆ گوندەکان. Child deaths fell, and the share of married women using contraception rose from 55 percent in 1990 to 81 percent in 2021 (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi, 2009).
• تایلەند تایلەند لە ساڵی 1970دا بەرنامەی پلاندانانی خێزانی داوخوازیی دەست پێکرد. لە ساڵی 1990دا، ڕێژەی دووگیانی لە نزیکەی شەش منداڵ بۆ هەر ئافرەتێک دابەزی بۆ خوار ئاستی جێگیرکردن، ئەمەش بەهۆی باشتربوونی تەندروستی بنەڕەتی و پەروەردەکردنی کچان و پرۆگرامەکەوە.یۆنگ و ئەبالۆس، 2025; بانکی جیهانی).
• کیڕالا ئەم وڵاتە هیندستانییە لە ساڵی 1990دا گەیشتە ئاستی دابەزینی بەرهەمهێنان، لەکاتێکدا زۆربەی هیندستان هێشتا خێزانی گەورە هەبوو. توێژەران پێشکەوتنی تەندروستی و گەشەی کۆمەڵایەتی بەخشینی، وە مێژووی درێژی پەروەردەی فراوان و بەهێزکردنی ئافرەتان (2010.  ماڵپەڕی).

لە هەموو حاڵەتێکدا خێزانەکان هەڵدەبژێرن کە منداڵی کەمیان هەبێت کاتێک منداڵەکان دەژین، کچان دەچنە قوتابخانە و ئافرەتان دەتوانن خزمەتگوزاری تەندروستی و ڕێگریکردن لە دووگیانی بە ئازادانە بەدەست بهێنن. هیچ ناچارییەک پێویست نەبوو.

خۆراکی کەم بەکاردەهێنین

• بریتانیا ڕێکخراوی خێرخوازیی وڕاپ لەگەڵ سوپەرمارکێتەکان، کۆمپانیا خۆراکییەکان، کۆنسوڵخانەکان و ماڵان کاردەکات و کامێرایەکی خۆشەویستی خواردن بەکاردەهێنێت بۆ ڕقبوون لە پاشماوە. Household food waste per person, measured in council bins, fell by about a quarter between 2007 and 2018, from 91 to 67 kilograms a year, and total UK food waste per person was 22 percent lower in 2021 and 2022 than in 2007. پاشەڕۆکانی ماڵەوە دووبارە زیاد بوون لە دوای 2018، کە نیشان دەدات کە کارەکە هەرگیز تەواو نابێت (WRAP, 2025).
• کۆریای باشور لە ساڵی 2005دا، فڕێدانی خۆراکی پاشماوە لە شوێنە گشتییەکان قەدەغە کرا، وە لە ساڵی 2013ەوە خێزانەکان پارەیان بۆ ئەو خۆراکەی کە پاشماوەی لێ دەچێت دەدەن، بە بەکارهێنانی کیسەیەکی تایبەت یان لە سیئول، تەنێکی تایبەت کە هەر کێشێک وەردەگرێت و پارەکەش لەسەر کارتی نیشتەجێیەکە دادەنرێت. بەشی پاشەڕۆکانی خواردن کە دەگەڕێنرێتەوە بۆ ناو کوڵ و خۆراکی ئاژەڵەکان لە 2٪ لە 1995 بۆ نزیکەی 95٪ بەرزبۆوە، وە بەندی لێدانی سیۆل لەماوەی شەش ساڵدا پاشەڕۆکانی خواردنی شاری کەمکردەوە بە 47,000 تۆن (Broom, 2019).

ئاسمان و زه‌وی چاک ده‌کاته‌وه‌

• بەشی ئۆزۆن لە ژێر پروتوکۆلی مونتێراڵدا، کە لە ساڵی 1987دا پەسەند کرا، جیهان نزیکەی لە %99ی ئەو مادە کیمیاویانە لابرد کە دەوری ئۆزۆنیان لەناودەبرد. ئێستا ئەم چینە لە ڕێگەیەوە بۆ گەڕانەوەی بۆ 1980 دۆخی نزیکەی 2040 لەسەر زۆربەی جیهان، 2045 لەسەر ئارکتیک و 2066 لەسەر ئەنتەرکتیکا (WMO and UNEP, 2023). ئەوە بەڵگەیە کە کێشەی سەرچاوە سروشتیەکانی جیهان دەتوانرێت چارەسەر بکرێت کاتێک هەموو وڵاتێک کاردەکات.
• دارستانەکانی کۆستاریکا. لە ساڵی 1997دا کۆستاریکا بوو بە یەکەم وڵات کە پارەی دابینکرد بۆ خاوەن زەوی، لە ئاستی نەتەوەییدا، بۆ پاراستن و گەشەپێدانی دارستانەکان.2008.  ماڵپەڕی). Forest now covers 60 percent of the country, up from 56 percent in 2000 (FAO, via World Bank), and recordings from sites paid under the programme show the sounds of forest wildlife returning (Delgado et al., 2026).
• کێڵگەی نەیجەری کە دووبارە گەشەی کردوە. لە جیاتی پاککردنەوەی هەموو گەنجینەی لە زەویەکانیان، جوتیارانی ناوچەی مارادی و زیندر دەستیان کرد بە پاراستنی درەختەکان و هەڵگرتنی ئەو درەختانەی کە لە ڕیشەی کۆنەوە گەشەیان کردووە. Over two decades from the mid-1980s, about 200 million trees returned on 5 million hectares of land, and they now help secure the livelihoods of about 4.5 million people (Sendzimir et al., 2011).

ڕێکخراوەکان کە ئەم کارەیان کردووە

ئەم ڕێکخراوانەی کە قازانجیان نییە کار لەسەر ئەو کێشەیانە دەکەن کە لە سەرەوە باس کراون و ئەنجامەکانیشیان بڵاودەکەنەوە. ته‌ماشای ئه‌و کارانه‌یان بکه که ئه‌نجامیان ده‌دا، ئه‌گه‌ر کاروکرده‌وه‌کانیان دڵخۆشت کرد، بیربکه‌وه و به‌ڕاستی بیانبه‌خشه. . Local Solar System هیچ شتێکی تریان پێ ناکرێت و هیچ شتێکیش بۆیان نامێنێت. پێش ئەوەی یارمەتی بدەیت، ڕاپۆرت و حسابەکانی هەر ڕێکخراوێک بخوێنە و تەماشای ئەوە بکە چۆن ئەنجامەکان دیاری دەکەن. ئەم ئامارانە لە خوارەوە ژمارەی ڕێکخراوەکانن.

• CAMFED (هەوڵدان بۆ پەروەردەی ئافرەتان، کۆمپانیای خێرخوازیی تۆمارکراو لە بەریتانیا ژمارە 1029161) خەرجییەکانی خوێندنگەکان دەخاتە ئەستۆ و پشتگیری کچان دەکات لە ڕێگەی قوتابخانەی ناوەندیەوە لە غانا، کینیا، مالاوی، تانزانیا، زامبیا و زیمبابۆی. ڕاپۆرتەکە دەڵێت کە یارمەتی 9.3 ملیۆن منداڵی دا بۆ ئەوەی بچنە قوتابخانە لە نێوان ساڵی 1993 و 2025دا. تۆڕی خوێندکارانی پێشوو، کە ڕێکخراوی کامفیدە، زیاتر لە 355,000 ئەندامی هەیە کە لە بەرامبەردا پشتگیری کچان دەکەن لە کۆمەڵگەکانی خۆیاندا.
• هۆڵ بۆ خوێندنەوەی (ئەمریکی نا-فێرکاری) پرۆگرامی خوێندن و فێرکردنی کچان بەڕێوە دەبات لە ئاسیا و ئەفریقا. پڕۆگرامی پەروەردەی کچانی، کە یارمەتی کچان دەدات لە خوێندنگادا بمێننەوە، زیاتر لە 4.5 ملیۆن کچی لە 14 وڵاتدا پشتگیری کردووە، لەوانە بەنگلادیش، هیندستان و نیپاڵ.
• [هەوڵەکانی دووبارە دروستبوونەوەی MSI]https://www.msichoices.org/) (خێرخوازی تۆمارکراوی بریتانیا 265543) خزمەتگوزاری پێشگیری لە دووگیانی و تەندروستیی دووبارە دروستبوون دەدات، کە لە 36 وڵاتدا کاردەکات. ڕاپۆرتەکەی دەڵێت، ڕۆژانە زیاتر لە 100,000 ژن و کچ پشتگیری دەکەن.
• [خزمەتگوزاریی دانیشتوان نێودەوڵەتی (PSI)]https://www.psi.org/) (ئەمریکایی نا- قازانج، دامەزراوەی 1970) کاردەکات لەگەڵ ڕێکخراوە ناوخۆییەکان لەسەر پلاندانانی خێزان، تەندروستی سێکسی و دووبارە دروستبوونەوە، نەخۆشی شێرپەنجە، ئەیدز و خزمەتگوزاری تەندروستی دیکە.
• WRAP (خێرخوازی تۆمارکراو لە بەریتانیا) کاردەکات لەگەڵ حکومەتەکان، بازرگانی و خێزانەکان بۆ کەمکردنەوەی پاشەڕۆیی خواردن، پلاستیک و جلوبەرگ، وە هەڵسەنگاندنی پاشەڕۆیی خواردنی بەریتانیا بەرامبەر بە بنچینەی 2007 ، وەک ئاماژەمان پێکرد.
• پڕۆژە هەڵدەوەشێنرێتەوە (ئەم ڕێکخراوە ناحکومییەی ئەمریکا) لێکۆڵینەوەیەکی ئازاد و زانستی بڵاودەکاتەوە لەسەر ئەوەی کە کام چارەسەر بۆ گۆڕانکاری کەشوهەوا، لە کەمکردنەوەی پاشماوەی خۆراکەوە تاوەکو چاککردنەوەی زەوی، باشترین کار دەکات، بۆئەوەی خەڵک و کۆمپانیاکان بتوانن هەوڵەکانیان بخەنە ئەو شوێنەی کە گرنگە.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

• پاڵپشتی پەروەردەبە تایبەتی بۆ کچان و لە شوێنانەی کە خوێندنگە زۆر قورسترە، ژیان باشتر دەکات و هەڵبژاردەی ڕاستەقینە دەداتە خێزانەکان. رێکخراوەکانی سەرەوە شوێنێکی باشن بۆ دەستپێکردن.
• پشتگیری پلاندانانی خێزانی خۆبەخشانە خزمەتگوزاری تەندروستیی دووبارە دروستبوون، هەمیشە لەسەر بنەمای مافی ئازادی هەڵبژاردن.
• پاراستنی شوێنی سەوز لەوێدا کە دەژیت: بەشداری بکە لە کۆبوونەوەکانی پلاندانانی ناوخۆیی، پارک و باخچەکان بپارێزە، داوای دارستان و شوێنی کراوە بۆ خانووەکانی نوێ بکەیت.
• شتەکان زیاتر بەکاربهێنە چاککردنەوە، کڕینی ئامرازی بەکارهاتوو، قەرزکردن و هاوبەشکردنی ئامرازەکان؛ ئەو شتانەی کە لە بازاڕدا هەن هەرزانترین سەرچاوەن.
• خواردن کەم بکەەوە نزیکەی پێنج لە سەدی خواردنەکە کە بۆ بەکارهێنەران هەیە بەفیڕۆ دەچێت؛ پلانی خۆراک دابنێ، خواردنی باش بپارێزە و پاشماوەکان بەکاربهێنە.
• پەرە بە توێژینەوەى خۆراک بدەین شوێنی و پشتگیری کار لەسەر گۆشتی کشتوکاڵکراو، ژەهراویکردنی ڕاستەقینە و کشتوکاڵی باشتر؛ توێژەران دەتوانن بیرۆکەکانیان هێناوە.
• داواکاری بۆ یاساکانی دەوری: مافی چاککردنەوەی، پاراستنی درێژخایەن، پلانی پارەدان و ڕێنماییەکانی بابەتی دووبارە بەکارهێنراو.
• بەشداربە لە گفتوگۆکاندا و یارمەتی وەرگێڕانی ئەم ڕوونکردنەوە بدە لەڕێگەی بەڵگەنامەی بەشداریکردن.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر

• نەتەوە یەکگرتووەکان (2024)، پێشبینی ژمارەی دانیشتوانی جیهان 2024
• نەتەوە یەکگرتووەکان، پێشبینی شارنشینی جیهانی
• پەڕەی سەرچاوە نێودەوڵەتیەکانی UNEP (2024)، چاودێری سەرچاوە جیهانیەکان 2024
• تۆڕی شوێنەوارەکانی جیهان، ڕۆژی زیادکردنی زەوی و ڕۆژانی زیادکردنی وڵات
• 2019.  (پەرەگراف) ڕاپۆرتی شیکاری جیهانی لەسەر جۆراوجۆری زیندەوەری و خزمەتگوزاری سیستەمی ژینگە
• UNEP (2024), Food Waste Index Report 2024
• Ehrlich and Holdren (1971), Impact of population growth, Science 171
• کانسڵ (2022)، نەگونجاوی کاربۆنی جیهانی لە ساڵی 1990 بۆ 2019، * ژینگەپارێزی* 5
• دیۆمێنت (2005)، کۆللەپس: چۆن کۆمەڵگە هەڵدەبژێرن بۆ شکستهێنان یان سەرکەوتن، ڤیکین
• هانت و لیپۆ (2006)، کۆچکردنی دواکەوتووی جزیرەی ئیستەر، زانست 311
• هانت و لیپۆ (2009)، گەڕانەوە بۆ ڕاپا نوی (جزرەکانی ئیستەر) “کوشتنی ژینگە”، زانستی پاسیفیک 63
• .. و… (2021)، ژمارەی نزیکەی بایسیانی کاربۆن و تۆماری ژینگەیی کۆن نیشان دەدات کە دانیشتوان لە ڕاپا نوی بەردەوامن، * پەیوەندییەکانی سروشت* 12
• Lima et al. (2020)، ژینگەناسیی تێکچوونی کۆمەڵگەی ڕاپا نوی، کارەکانی کۆمەڵەی پاشا B 287
• دایڤیس و ئەڵ. (2024)، هەندێک تایبەتمەندی بەرهەمهێنانی کشتوکاڵی لەجیهاندا پێشبینی دابەزینی ژمارەی دانیشتوانی ڕاپا نوی دەخاتە مەترسییەوە، پێشکەوتنەکانی زانست 10
• کیرش (1997)، تاریخەکانی مایکرۆکۆسم: دیدی کیشوەر لەسەر گۆڕانکاریی “جیهانی”، ئەنتۆپۆلۆگی ئەمریکی 99
• وێسلەر (1995)، هەندرسۆن ئایلاند پرێهیستوری، بایۆلۆجی ژورنالی کۆمەڵەی لینین 56
• کۆماری ناورۆ، ستراتێژی و پلانی چالاکی نەتەوەیی بۆ جۆراوجۆریی زیندەوەری
• جاو و هاوپه‌یمانان (2022)، هێڵی بەخێرایی وشکبوون کە هاوشێوەی لەناوچوونی نیشتەجێبوونی نورسییە لە باشوری گرینلاند، پێشکەوتنەکانی زانست 8
• رێکخراوی تەندروستی جیهانی (2024)، کۆڤید-19 دە ساڵ پێشکەوتنی لە ئاستی جیهاندا لەناوبرد
• . وۆدون (2018)، هەواڵێکی لەدەستچوو: نرخی بەرزی فێرنەکردنی کچان، بانکی جیهانی
• بەکر و لویس (1973)، لەسەر پەیوەندی نێوان ژمارەی منداڵان و چۆنیەتی پەروەردەکردنیان, ڕۆژنامەی ئابوری سیاسی 81
• لی، زانگ و ژو (2008)، گۆڕینی ڕێژەیی-چالاکیی منداڵان لە وڵاتێکی گەشەپێدەردا، دەموگرافی 45
• ڕۆزنسوێیگ و ژانگ (2009)، ئایا سیاسەتەکانی کۆنتڕۆڵی ژمارەی دانیشتوان زیاتر سەرمایەگوزاریی سەرمایەی مرۆڤ دەخەنەڕوو؟، * لێکۆڵینەوەکانی ئابوری* 76
• (2005) : (بەهاری ڕەش) و (لەگەڵی) و (ئەوەندەی زیاتر بێت خۆشتر). کاریگەریی قەبارەی خێزان و ڕێژەی لەدایکبوون لەسەر پەروەردەی منداڵان) (https://doi.org/10.1162/0033553053970179), * Quarterly Journal of Economics* 120
• ئەنگریست، لاڤی و شلۆسسەر (2010)، تاقیکردنەوە زۆرەکان بۆ پەیوەندی هۆکارەکان لە نێوان ژمارەی منداڵ و چۆنیەتی منداڵەکاندا, ڕۆژنامەی ئابووریی کار 28
• UN DESA (2022), World Family Planning 2022
• زانکۆی گۆتماکەر (2024)، بەیەکەوە دانان 2024
• .. و… (1997)، 2.5 ملیۆن ساڵە ئامێرەکانی بەرد لە گونا، ئەسیوبیا، نەوتێر 385
• ماکفیرن و هاوپه‌یمانان (2010)، بەڵگەی بەکارهێنانی کەرەستەکانی بەرد بۆ یارمەتیدانی بەکارهێنانی خانەکانی ئاژەڵ پێش 3.39 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە دیکیکا، ئەسیوبیا، ناتور 466
• ئایێلۆ و وێڵر (1995)، هەوڵی توێکڵی گرانبەها، ئەنتۆلۆجیای ئێستا 36
• پۆبینەر (2013)، بەڵگەی خواردنی گۆشتی مرۆڤی سەرەتایی، زانستی پەروەردەی سروشت 4
• ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵ (2023)، ڕێگای بەرەو کەمکردنەوەی دەرچوون
• FSANZ (2025)، ڕاپۆرتی پەسەندکردن A1269: کوێڵێکی کشتوکاڵی وەک خۆراکی نوێ
• هامبێرد (2021)، ئابوریی بەرزکردنەوەی گۆشتی کشتوکاڵکراو، بایۆتەکنۆلۆژی و بایۆئەندازیاری 118
• کوپەرشمیدت (2013)، لەببەرگەرێک کە خۆشی بۆ پێشکەشکردنی پارەی لێکۆڵینەوە زیاد دەکات، زانست 341
• دامەزراوەی خواردنی باش، گوشتی کشتوکاڵکراو، خۆراکی دەریایی و پێکهاتەکان: دۆخی پیشەسازی
• بەشی ژمارەگرتن و ئاماری هونگ کۆنگ (2021)، کەسانێک کە لە یەکەکانی دابەشکراودا دەژین
• .. و… (2026)، نەبوونی ئاسایشی خانوو و تەندروستی دەروونی لە نێوان دانیشتوانی ماڵەکانی قوتابخانەدا لە هۆنگ کۆنگ، BMJ Public Health
• .. و… (2021), ڕۆڵی ئەو شوێنە سەوزانەی کە بە گشتی و تایبەت دەبینرێت لە تەندروستی و خۆشگوزەرانی تاکدا لە کاتی یەکەم بەرزبوونەوەی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا-19 و دوای ئەوە, * پلاندانانی ژینگە و شارستانی* 211
• توهیگ-بێنت و جونز (2018)، بەهرەکانی تەندروستیی دەرگای گەورە، * لێکۆڵینەوەی ژینگە* 166
• کێ (2018)، Housing and Health Guidelines
• ئیڤانس (2006)، Child development and the physical environment، بڕوانامەی ساڵانەی دەروونناسی 57
• سولار و مارێ (2012)، کاریگەریی کۆبوونەوەی خانووەکان لەسەر تەندروستی منداڵان, * توێژینەوە لە زانستی کۆمەڵایەتی* 41
• ئینجمان و ت. (2019)، شوێنی سەوزی نیشتەجێبوون لە منداڵیدا پەیوەندی بە مەترسی کەمبوونەوەی نەخۆشییەکانی دەروونیەوە هەیە لە تەمەنی لاوێتی بۆ گەورەساڵان، PNAS 116
• . وایت (2019)، بە کەمترین کاتژمێر 120 لە هەفتەیەکدا بەسەربردنی کات لە سروشتدا پەیوەندی بە تەندروستی و خۆشگوزەرانی باشەوە هەیە، ڕاپۆرتی زانستی 9
• ئۆڵریش (1984)، بینین لەڕێگەی پەنجەرەیەکەوە کاریگەری هەیە لەسەر چاکبوونەوەی لێدان، زانست 224
• رێکخراوی تەندروستی جیهانی، نوسینگەی ناوچەیی بۆ ئەوروپا (2016)، شوێنی سەوز و تەندروستی شارستانی: لێکۆڵینەوە لە بەڵگە
• جیهانمان لە زانیاریدا، گەشەی دانیشتوان
• بانکی جیهانی، نیشانە گەشەپێدانی جیهان: ڕێژەی دووگیانی، کۆی، خوێندنگا، ناوەندی، ئافرەتان و شوێنی دارستان
• جوشی و شولتز (2013)، پلاندانانی خێزان و تەندروستی ئافرەتان و منداڵان: ئەنجامە درێژخایەنەکانی پرۆگرامێکی گەیاندن لە ماتلاب، بەنگلادیش, دەموگرافیا 50
• خاندکر، سماد، فووا و هایاشی (2021)، پرۆگرامی یارمەتی و موچەی دووهەمی ئافرەتان لە بەنگلادیش: چی بەدەستهێنا؟، بانکی گەشەپێدانی ئاسیا، نوسراوێکی کارکردنی باشوری ئاسیا 81.
• عباسی-شاوازی، ماکدۆناڵد و حوسێنی-چاڤۆشی (2009)، گۆڕانکاریی بەرهەمهێنان لە ئێران: شۆڕش و دووبارە دروستبوون، سپرینگەر
• کۆکر و هاوپه‌یمانان (2024)، گۆڕانەکانی تەندروستی و بەرزبوونەوەی بڵاوبوونەوەی کۆنتڕۆڵی کۆرپەلەی مۆدێرن: داواکاری، دەستگەیشتن، هەڵبژاردن، کۆمەڵگە و لێکۆڵینەوەی گەشەپێدان 50
• یۆنگ و ئەبالۆس (2025)، هەندێک هۆکاری کۆمەڵایەتی بۆ کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان لە ئاسیا، * تەندروستی ناوچەیی لانسێت: باشوری پاسیفیک* 65
• 2010. پێناسەیەک بۆ ژیان (ت. تێگەیشتن لە دابەزینی باری دووگیانی لە کەرالا، هیندستان, ڕۆژنامەی تەندروستی، دانیشتوان و خۆراک 28
• وێرپ (2025)، بەکارهێنانی خۆراکی بریتانیا و زیادبوونی خۆراک: ڕاستییەکانی سەرەکی
• برۆم (2019)، کۆریای باشور جارێک ٪2ی پاشماوەی خۆراکی بەکارهێنا. ئێستا %95ی بەکاردەهێنێتەوە.https://www.weforum.org/stories/2019/04/south-korea-recycling-food-waste/), رێکخراوی ئابوری جیهانی
• ڕێکخراوی وزەی گەرمی جیهانی و رێکخراوی ژینگەپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکان (2023)، سەرکەوتنی لای ئۆزۆن لە ڕێدایە، یارمەتیدەرە بۆ خۆپاراستن لە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای جیهان بە رێژەی 0.5°C
• پاجیولا (2008)، پێدانی پارە بۆ خزمەتگوزاری ژینگە لە کۆستاریکا، ئابوری ژینگە 65
• .. و… (2026)، گەڕاندنەوەی دارستانە گەورەکان بە هاوکاری گەڕانەوەی جۆراوجۆری زیندەوەری لە کۆستاریکادا بۆ پاراستنی پرۆگرامی خزمەتگوزاری ژینگە، گۆڕانی ژینگەیی جیهانی
• سەندزیمیر، ڕیج و ماگنوسزۆڤسکی (2011)، بنیاتنانی دووبارە لە سەهەل: ژینگەپارێزی لە ناوچەکانی مارادی و زیندری نیجر، * ژینگەناسی و کۆمەڵگە* 16