ሓደጋታት ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ቋንቋታት ብተግባራት ተተርጓሚታት ክወጽኡ ይኽእሉ እዮም። ረድእቶ ንምፍጣር ኣንብብ ኣብ እንግሊዝኛ
ናይ ናይል ደሴት እናተጠምቀት ኣብ ሰሙን፣ ካብቲ ዓለምለኻዊ ስፓስ ስታሽን ዝተረኸበ።
ደገፍ

Population, consumption and resources

Eight billion people share one planet. How well we live on it depends on how many we are, how much each of us uses, and how cleverly we make it. The goal is balance.

NASA

ካብ ዞባ ምድሪ ኣብ ሰሙን ምስ ተራእዩ፡ ናይል ሓደ ብርሃን ዝስዕብ መስርሕ ኣብ ማእከል በረኻ ይሰርሕ፡ ሚልዮናት ሰባት ኣብ ሓደ ዓባይ ባሕሪ ይርከቡ፣ ከምኡ’ውን ህዝቢ ንሰባት ሽሕ ዓመታት ይነብር ኣሎ። Humanity passed 8 billion people in 2022 and the United Nations expects the population to peak at about 10.3 billion in the mid-2080s before slowly declining. ከመይ ገይሮም እዮም ብዙሓት ሰባት ኣብ ሓደ ምድሪ ክነብሩ ዝኽእሉ፣ ምስ ቦታ፣ ማይ ንጹህ፣ ዓብዪ ስፍራታት፡ ከምኡ’ውን ኣብ መንጎኦም ዝርከቡ ኣሕዋትን ኣሓትን፣ እዚ እዩ ሓደ ካብቶም ሕቶታት ናይዚ ዘመን እዚ ዝለዓለ ሕቶታት። እዚ መግለጺ እዚ ትምህርቲ እዩ ናጻ ምርጫ ናይ ኩሉ ቤተሰብ ንኽበር፤ እቲ ክንቃለስ ዘሎና ግን ትምህርቲ፣ ጥዕናን ፍሉይ ምርጫን እዩ

ሓደ ቀላል ፍልልይ

ስነ-ጥበባት አብዚ እዋን እዚ ብቐሊሉ ተጽዕኖ ሰብኣዊ ንጥፈታት ብተደጋጋሚ ይቕረቡ: Impact = Population x Affluence x Technology, or IPAT. ህዝቢ ማለት ክንደይ ኢና ዘለና ዝብል እዩ። ብልጽግና ማለት እቲ ሓደ ሰብ ዝጥቀመሉ መጠን እዩ። ቴክኖሎጂ እንታይ ዓይነት ተጽዕኖ እዩ ዝህብ፡ እቲ ኣብ ሓደ ኪሎዋት-ሰሙን ዝውሃብ ውሕስነት፣ እቲ ኣብ ሓደ ቶን ምግቢ ዝውሃብ መሬት፣ እቲ ኣብ ሓደ ምርምር ዝውሃብ ማይ። እዚ ሕጊ ስነ-ኣእምሮ ኣይኰነን፣ ግን እቲ መገዲ ንምምጻእ ዝግበር ዘሎ ኣረኣእያ እዩ፣ ከምኡ’ውን እቶም ክልተ እውን ኣገዳሲ እዮም፡፡

P: ክንደይ ኢና ዘለና

እቲ ምጽናሕ ህዝቢ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ክቕጽል ጀሚሩ እዩ፣ ምኽንያቱ፡ ቤተሰብ ንልዕሊ ሓደ ልደት ንምርካብ ይመርጹ ስለ ዝነበረ፡ ድሕሪ’ዚ ድማ፡ ሕማም ሕጻናት፡ ትምህርቲ (ኣብ መንጎ ደቂ ኣንስትዮ)፡ ከምኡ’ውን ረኺቦም ዝጸንሑ ገንዘባት ይዓብዩ ነበሩ። ካብ ሓሙሽተ ሃገራት ንላዕሊ ኣብዛ እዋን እዚኣ ወለዶታት ዝርከቡሉ ደረጃ ካብቲ ናይ ምቕያር ደረጃ ዝርከብ፡ ማለት ካብ 2.1 ሕጻናት ሓደ ንእሽቶ ኣንስቲ ዝኸውን እዩ። ኣብ ኵሉ እዋን፡ ዕድገት ኣብ ክፍለ-ዓለማት ኣፍሪቃን ኣሰያይን እዩ ዝካየድ፡ ኣብ ካልእ ቦታታት ድማ፡ ቁጠባዊ ዕድመ ይዓብለል፣ ኣብ ብዙሓት ሃገራት ከኣ፡ ቀደም ብቐደም ይቕጽል ኣሎ።

A: ንደቂና ክንደይ ንጥቀመሉ

ቁጽራት ብቐንዱ፡ እቲ ታሪኻዊ ጕዳይ ኣይገልጹን፣ ምኽንያቱ ሰብ ኣብ ሃገር ዝደሊ፡ ካብ ሰብ ኣብ ሃገር ዘድሊ፡ ንዓለማዊ ሃብቲ ብዝያዳ ይጥቀመሉ እዩ። እንተ ዀይኑ ኩሉ ሰብ ከም ሓደ መብዛሕትኡ ህዝቢ ኣሜሪካ ዝነብር፣ ሰብኣውነት ኣብ ልዕሊ ሓሙሽተ ምድሪ ይግባእ፡ ከምኡ እውን ከም ሓደ መብዛሕትኡ ህዝቢ ኢንድያ፣ ኣብ ልዕሊ ክልተ ሓሙሽተ ናይ ሓንቲ (Global Footprint Network). እቲ ረኺቡ ዝደሊ ሓደ መቶ ናይ ሰብኣዊነት ንጥፈታት ብቐንዱ ንኸምዚ ዝስዕብ እዩ፣ ኣብ እዋን እቲ እቲ ዘድሊ ሓደ መቶ ድማ ንኸምዚ ዝስዕብ እዩ።2022).

እዚ ድማ ምኽንያት እቲ ኣብ ሃገራት ዝተኸፍለ ዕድገት ብባህሪይ ክጥቀመሉ ዝኽእል ጫና እዩ። ኣብ ሓደ ረኺቡ ዘሎ ክልል፡ ንሕብረተሰብ ዝውሃብ ናይ ምሉእ ግዜ ኣገልግሎት፣ ህንጻታት፣ መንገዲን ካልእን ብቐንዱ ካብ ቦታታት ዝተወሰደ መሬት ይወስድ። The UN’s global biodiversity assessment ranks changes in land and sea use as the biggest direct driver of nature’s decline: three quarters of the land surface has been significantly altered by people, and around one million species are threatened with extinction (IPBES, 2019). ብዙሕ ካብዚ ጉዳያት እዚ ኣብ ሓደ እዋን ዝያዳ ዘደንቕ ክኸውን ኣይክእልን እዩ: ሓደ ዓይነት ሰብ እቲ ዝተጠፍአ ኣይምመለስን እዩ፣ ከምኡ’ውን ሓደ ዓባይ ኣእዋፍ ወይ ዳርጋ መሬት ዝጸንሐት ቦታታት ክረኽቡ ዓመታት ይወስድ፣ እንተዘይኮይኑ ግና፡ ብቐንዱ እውን ኣይክእልን እዩ።

The world extracts more than 100 billion tonnes of materials every year, three times as much as in 1970 (UNEP International Resource Panel, 2024).

8.2 ቢልዮን2024፣ ብ10.3 ቢልዮን ኣብ መካከለኛ ዓመታት 2080ታት (2024)
30 ሓምለEarth Overshoot Day 2026 (ኔትወርክ ዓለምለኻዊ ፍሬድ)
1 ሚሊዮንspecies threatened with extinction, most by land-use change (2019)

ሐገራት እንታይ ይምህሩ

ማይ ምብራቕ ሓደ ቆልዓ እዩ፡ መሬት፣ ዓባይ ኣደባባይ፣ ውሃት፣ ብረትን ካልእን ኩሉ እቲ ዘሎ፣ ካልእ ቦታ ንምውጻእ የለን። እዚ ድማ ሐገራት ከም ሓደ ካብቶም ብቐሊሉ ዝርአዩ መምርሒታት ንምግባር ይሕግዘና ኣሎ። ከምኡ እውን ርሑቕ ምሃብ ይምህሩ፣ ምኽንያቱ እቲ ዝፍለጥ ታሪክ እቲ ዝኣመሰለ ኣይኰነን።

Rapa Nui (Easter Island) ብቐንዱ ከም ሓደ መከራከሪ ይዝረብ፡ እቶም ነጋዶ ደሴት ሰበስበው ኣብ ልዕሊ ኩሉ ዛዕባኦም ክሰርሑ እዮም፣ ከምኡ’ውን ማሕበረሰብኦም ንርእሱ ኣጥፊኡ እዩ። Collapse (2005) ናይ Jared Diamond’s ኣዚዩ ዝፍለጥ ኮይኑ ረኺቡ። እቲ ደን’ውን ኣየለ። ግን እቲ ካብኡ ጀሚሩ ዝተገብረ ምርምር ሓደ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ምስል ይቕጽል። ህዝቢ ከም ዝረአ፡ ድሕሪ ግዜ ከም ዝመጽእ እዩ ዚስምዓኒ፣ ኣብ ልዕሊ 1200 (ሃውንትን ሊፖን፣ 2006). ፎሊንሲያዊ ዓሳታት ምስኦም ዝመጹ፡ ኣኽልቲ ዘይትብላዕ ስንዴታት ተቐቢሎም፡ እቲ ኣብ መሬት ዝሰፍሕ ደን ከየቋርጹ (ሑትን ሊፖን፣ 2009). ሬዲዮካርቦን ሞዴሊንግ ዝሕብር እቲ ቁጠባዊ ዕድገት ብቐንዱ ክሳብ 1722 ምስ መጹ ዩሮጳውያን ኣብ ልዕሊኡ ዘይምውዳእ እዩ (DiNapoli et al., 2021),፣ ከምኡ’ውን ናይ ድንጋይ ገነት ላዕሊ ላዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ክነግስ ይኽእል እዩ (Davis et al., 2024). ገለ ተመራመርቲ ግና ኵነታት ምድሪን ጸገማት መዳያት ኣብ’ዚ ጽሑፍ እዚ ይርእዩ (Lima et al., 2020). እቲ ዘይምኽኣል ድማ፡ ድሕሪ ርክብ ዝመጸ እዩ: ኣብ 1862ን 1863ን ደቀንስትዮ ን1,400 ሰባት ናብ ፐሩ ከየዕረፉ፣ ሕማማት ድማ ተኸፊሎም፣ ብመጨረሻ 1870ታት ከኣ 111 ደቂ ደሴት ጥራይ እዮም ረኺቦም ነይሮም።

ካልኦት ኣመሪካውያን ሐገራት ድማ ንህዝቢ ኤርትራ ኣብ ምድሪኡ ዝጸንሑሉ ምኽንያት ክገልጹ ይኽእሉ እዮም። ኣብ ማንጋሬቫ፡ ምጽናሕ ዓባይ-ዓቢይ ኣብ መንጎ ሸነኽታት ናብ ምፍራድ፣ ንጥረ-ምግብ ሰበስልጣንን ናይ መርከብ ኬኖታትን ንምውሳድ ዝጸንሐ እዋን ጸገማት ኣቐዲሙ እዩ (ኪርች፣ 1997)። እቲ ምስኡ ዝርከብ Henderson Island ድማ፡ ብኸምዚ ዓይነት ዓሳታት ረኺቡ እዩ፣ ከምኡ’ውን እቲ ንግዲ ንዘሎዎ መገዲ ምስ ኣፈጠረ ተቐቢሉ (Weisler, 1995). ኣብ Nauru፣ ሓደ ክፍለ ዘመን ናይ ፎስፈረስ ምጥቃም ንምዕራብ ሃገር፡ እቲ ማእከላዊ መኸተ፣ ልዕሊ ኣርባዕተ ሓሙሽተታት ናይቲ ደሴት፣ ብቐንዱ ተዓጽዩን ዘይምሕላው (Republic of Nauru, NBSAP)። And Norse Greenland shows how pressure on fragile pastures combined with a drying climate (Zhao et al., 2022) and a collapsing ivory trade to end five centuries of settlement.

A row of fifteen great stone statues on a long stone platform on a green hillside, with a single weathered statue standing alone in the foreground.
The moai of Ahu Tongariki on Rapa Nui (Easter Island), with the lone travelling moai in front. Photo: Bjørn Christian Tørrissen, CC BY-SA 3.0

ኣመሪካውያን ብቐጥታ ኣይሞቱን እዮም ግን ኣብ’ቲ መሬት ብቐንዱ ዝተጠቕሰሉ ቦታ፣ ንኹሉ ካልእ ምጥቃም ንምሕጋዝ ይኸይድ ነበረ።

ፍልልይ፣ ዘይተቓውሞ

እዚ ኩሉ ግን ኣይንብልን ህዝቢ እዩ እቲ ጸገም ዝብል እዩ። እዚ ማለት ምትእስሳር እዩ ዝኸውን፡ ሓደ ህዝቢ እቲ መሬት፣ ውሃት፣ንኢኮ-ሲስተም ናይቲ ክልል ክረክብ ዝኽእል፣ ምስ ቦታ ንባህሪይን ሓደ ሓላፍነት ዘለዎ ህይወት ንምርካብ። ኣብ መላእ ዓለም፣ ከም ማሕበረሰብታት ንጹር ዝዀና፣ ንጹር ዝተማህረትን ንጹርን ክትከውን እንከላ፡ ቤተሰቦች፡ ሕጻናት ክነስተውዕሉ ይመርጹ፣ ከምኡ’ውን ቁጠባዊ ምትእምማን ብቐንዱ ይረጋግጽ።

እቲ ዝለዓለ ዕድመ ድማ ሕቶታት ይፍጠረሉ እዩ፡ ሓደ ንዘሎ ህዝቢ ብቐጥታ ዝወለዶ ሰብ ድማ ኣዛዚ ክኸውን ይኽእል እዩ። ክንደይ ዓመታት ክኸዱና ኢና እንደልዮ፡ ንሕማም ዝጸንሑ፣ ንጥፈታት ዘካይዱን ብልዑል ኣተሓሳስባ ዘለዎም ሰባት ንምፍጣር፡ ከምኡ እውን ንህዝቢ ንምዕዋት ዝሕግዙን ዘተባብዑን ሰባት ንምውዳቕ። እዚ ድማ እቲ Local Solar System ፋውንዴሽን እውን ነቲ ስነ-ፍልጠት ናይ ብዝንታን ዝዕወትን ዘሕልፍን ዕድመ ይከተል፡ ከምኡ’ውን ብቐሊሉ እናተገለጸ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ዕድመ ዝተገብረ ምርምር እንታይ ምዃኑን እንታይ ከምዘይኮነን ይገልጽ። ሎሚ፡ ሰባት ኣብ ዓለም ብቐንዱ ሰለስተ ዓመታት ኣብ 2021፡ እቲ ዓለምለኻዊ ዕድመ-ሕይወት 71.4 ዓመታት እዩ ነይሩ። እቲ ሕማም-ሕይወት ድማ 61.9 ዓመት እዩ።2024). ፍልጠት ሕክምና ኣብዛ መዓልቲ እዚኣ ዘይምውጋድ ወይ ምቕራብ ዕድመ፡ እቲ ክፍሊት ብተከላኸሊን ምርምርን ንምፍታሕ ዝግባእ ዓላማ እዩ።

ትምህርቲ’ዩ መሰረቱ

እቲ ብቐንዱ ዝዓበየን ዘሕለፍን መንገዲ ንምርግጋጽ ድማ ትምህርቲ እዩ፣ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ከኣ ኣብቲ ትምህርቲ ክሳብ ሕጂ ዘይተራእየሉ ዘሎ ቦታታት። ጓለን ኣብ ትምህርቲ ዘቕርባ፡ ድሕሪ ግዜ ይሃብኻን፣ ድሕሪ ግዜ ድማ ሕጻናት የምጽኣካን፡ ከምኡ’ውን ንጥፈታት ደቂ ኣንስትዮ ዝቀንስን ዝሕልምን እዩ፣ ብውሳኔአን’ዩ። እቲ ባንክ ዓለም ዝፍለጥዎ መብዛሕትኡ ናይ ትምህርቲ ወለዲ ኣብ ሃገራት ካብ $15 and $30 ቢሊዮን ኣብ ዝረኸቡዎ ትርፍታት ህይወት፡ ከምኡ እውን እቲ ናይ ኩሉ ሰሙናዊ ትምህርቲ ንዓበይቲ ኣንስቲ፡ ነቲ ወለዶን ደገፍን ህዝቢ ክቕጽል ይኽእል እዩ።Wodon et al., 2018).

ዋጋ ናይ ሓደ ዓቢ ቤተሰብ

ወለዲ ንልቢ ክመርሑ ገንዘብ፣ ግዜን ኣተኩሮን ይወስዱ፡ ከምኡ’ውን ወላዲት ናይቶም ክልተ ነገራት መብዛሕትኦም የድልዮም ኣይኮኑን። ምህናጽ ኢኮኖሚስቶች ይህንን ጥንካሬ-ብዛት trade-off ይብሉዎ: ምስ ብዙሓት ሕጻናት፣ ኩሉ ሕጻን ዝደሊ ናይ ቤተሰብ መዳያት ዝቐለለ እዩ (Becker and Lewis, 1973). ንቤተሰብ ዝሕልፍ ሰብ፡ ሓደ ቤተሰብ ንእሽቶ እንተኾይኑ፡ ናይ ገንዘብ መጥቃዕቲ ክገብረሉ ይኽእል እዩ፣ ከምኡ’ውን ብዙሓት ካብቶም ዓበይቲ ኣሓትን ኣሓትን እዮም፡ ብፍላይ ድማ ደቀንስትዮ፡ እቶም ኣብ ትምህርቲ ከገልግሉ ቀደም ክወጹ ዚኽእሉ።

እቲ ምስክር ወረቐት እዩ ግን ኣብ ቦታ ይመርጽ። ኣብ ዞባታት ቻይና፡ ጥናት ናይቲ ሓደ ልቢ ዘለዎም ሰባት ዝረኸቦም ሓበሬታ ከም ዝገለጸ፡ ሓደ ካልእ ልቢ ዘለዎም ሰባት፡ ትምህርቲ ካልኦት ልቢ ዘለዎም ሰባት ይቕልጡፍ (Li, Zhang and Zhu, 2008; Rosenzweig and Zhang, 2009). ኣብ ሃገራት ዝደሊ ደገፍን ትምህርትን ዘለዎም፣ ከም ኖርወይን እስራኤልን፣ ተመራመርቲ ብጥቕሚ ቤተሰብ ናይ ትምህርቲ ሕጻናት ውጽኢት ዘይረኸቡ (Black, Devereux and Salvanes, 2005; Angrist, Lavy and Schlosser, 2010) እቲ ትምህርቲ ድማ፡ ቤተሰብ ንእሽቶታት ዘይምዃኑ ዘይኮነስ፡ ኣብ’ቲ ድጋፍ መንግስቲ ዝዝከርሉ ቦታ፡ ኩሉ ኣላታዊ ሕጻን ንቤተሰብ ይዕጽብ፣ ከምኡ እውን ጥቡቕ ቤት ትምህርቲን ኣገልግሎት ጥዕናን ትልሚ ክገብሩ ኣለዎም።

ንሕና ኣብ ላዕሊ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ፡ ሓደ ተማሃራይ ኣብ ቀይሕ ዩኒፎርም ዝተቐመጠት ኣብ መቓብር ትቕጽል፣ ምስ ካልኦት ተምሃሮኣ ኣብ ቀይሕ ዩኒፎርም ዝተቐመጡ ድማ ኣብ ኋላዋ ትቕጽል።
Photo: Oxfam East Africa / Laura Pannack, CC BY 2.0

ፍልጠት ሕብረተሰብ

ፍልጠት ቤተሰብ ማለት ሰባት ብነጻ ክመርጹ እዮም፡ እንታይ፣ ብኸመይን ከመይን ልቢ ክህቡ ኣለዎም ዝብል ሓበሬታን መገዲን ንምርካብ። ኩሉ ግዜ ክኸውን ኣለዎ፡ ብውሽጢ ምትእምማንን ኣብ ሓርነታዊ መሰላትን ዝተመርኮሰ ክኸውን ኣለዎ። ፖሊሲታት ቁጠባዊ ምንቅስቓስ ብቐጥታ ብዙሕ ጉዳያት ኣጋጢሞም እዮም፣ ከምኡ’ውን ኣብ ናይ ቀረባ መፍትሒታት ቦታ የለን። ርክብ ግን ኣይተዓረየን። ኣብ 2021፡ ልዕሊ 164 ሚልዮን ኣንስቲ ኣብ ዓለም ብቐንዱ ናይ ቤተሰብ ምንቅስቓስ ኣድላይነት ኣይተሞላ (UN DESA, 2022)፣ ከምኡ’ውን ኣብ ሃገራት ዝቑጽር ወይ ዝደፍእ ምጽዋት፡ መብዛሕትአን ደቂ ኣንስትዮ ካብ ምውሳድ ክታበት ዘይረኽባ እያ (Guttmacher Institute, 2024). እቲ ፍልልይ ምፍታሕ ህይወት ኣሓትን ሕጻናት ይጥቀመሎም፡ ከምኡ’ውን ንቤተሰብ ነጻነት ክህብ እዩ፣ ነቲ ኣብ ሓደ ልጅ ዝግበር ኢንቨስትመንት ንምዕዋት።

ትምህርቲ እዩ እቲ ሰብኣዊነት ዝዓብለሎ፡ ዘይኰነስ ኣብ ቁጽሪ፣ እምበር ኣብ’ቲ ሓደ ሰብ ኬውሃቦን ክገብርዎን ዝኽእል ነገር።

ማርሻል እዩ እቲ ውሑድ

ኩሉ እቲ ኣብ ልዕሊኡ ዘሎ ብዛዕባ ምድሪ እዩ፣ ሓደ ንእሽቶ ፕላኔት ምስ ሓደ ሕማቕ ንጹር መነባብሮ ዘለዎ። ኣብ ማርሽ ዝርከብ መኖሪያ፡ ነቲ ተቓራኒ ጸገም ይፍታሕ እዩ። ሓደ ንእሽቶ ኮሎኒ ካብ ጥቂት መኣዛታት ወይ ጥቂት ሚልዮናት ሰባት ክበጽሕ ይግባእ፣ ከምኡ’ውን ንብዙሓት ባህርያት ናይቲ ማሕበረሰብ ዝደልዮም ሰባት ክህሉን ኣብ ጂነቲካዊ ደገፍነት ክቕመጡን ኣለዎም። ኣብኡ፡ ዓበይቲ ቤተሰብ ክፍሊ ናይቲ ዕላማ ክኸውን ይኽእል እዩ። እዚ ድማ ካልእ ዓለም እዩ፣ ምስ ካልኦት ሕጋዊ ደንባት፡ ከምኡ እውን ኣብኡ ጥራይ እዩ።

ኣብ ማርሲ ዝርከብ ዓባይ በረኻ ኣብ ትሕቲ ሰማይ ካብ ቀይሕ ናብ ጥልያን ዝቐለለ፣ ምስ መዕቆቢ ናይቲ መንበሪ-ኣእዋፍ ኩርዮስቲ ኣብ ቀዳማይ ቦታን ሓረስቶት ኣብ ርሒቕ ቦታን
እቲ ካርድ ካብ ማውንት ሻፕ ኣብ ማርሲ። ናጽነት's black-and-white cameras photographed the ridge in the morning and the afternoon of November 18, 2025; NASA combined the two and added color, blue for morning and gold for afternoon. Photo: NASA/JPL-Caltech (public domain)

T: ኣብ’ቲ ኢንጂነሪንግ ብዙሕ ይሕግዘና

እቲ T እዚ እዩ እቲ ምትእምማን ዝረኸቦ ዋጋ። ቻርጅ ካብ ነፋስን ፀሓይን፣ ብጥበብ ዝተሰርሑ ቤታትን መኪናታትን፣ ፍሉይ ኣዝማድ፣ መልሲ ምቕያር (recycling)ን ናይ ዑደት ዲዛይንን ንኹሎም ተጽዕኖታት ናይቲ ሓደጋ ዝኸውን መሳርሒ ምግቢ ይቕልጡፍ። ታሪኽ እዚ ደገፍ’ዚ ክኸውን ዝኽእል ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ ይገልጽ፡ እቲ ንብረት ናይ ሓደ yunit ናይ ኢኮኖሚ ምርካብ ዝግብኦ ენერგიያ ብቐንዱ ኣብ ዓመታት ዝተኸፍተ እዩ፣ ከምኡ’ውን ኣብ ብዙሓት ሃገራት ጸኒሑ ኣብ ልዕሊኡ ዝውሰድ ዘሎ ማይ ዝቀነሰ ኮይኑ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገር ድማ ምጽዋት ይቕንጸል ኣሎ። እዚ ድማ ምኽንያት እዩ ንሕና ንህዝቢ ክንዕቅብ ሓሳባት ኣእምሮ ንምውሳድ.

ምግቢ: ሓመድ ብዘይ መከራ

ሰባት ኩሉ-መሃሩ እዮም፡፡ ኣሕዋትና ካብ ሚልዮናት ዓመታት ጀሚሮም ከብቅዑ እዮም: ዕቃባት ድንጋይን ብዓወት ዝተመርኮሱ ናይ እንስሳታት ጡብታት ን2.6 ሚልዮን ዓመታት ይቕጽሉ፣ ከምኡ እውን 3.4 ሚልዮን ዓመት (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). ምግቢ እንስሳን ከብድን ንዕጽዋት ንምድሓንን ንምሕላውን ይሕግዙ (Aiello and Wheeler, 1995; Pobiner, 2013). ንሕና ኣብ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኣተሓሳስባና ካርኒቨርታት ኣይንኸውንን፣ ከም ቆልዑ፣ እቶም ስጋ ክብሉ ኣለዎም። ንሕና መዘራረቢ ስጋ ኢና፣ ስጋ ድማ ኣብ ታሪኽና ክፍሊ ናይ ሰብኣዊ ምግብን ባህልን እዩ ነይሩ። ሓደ ሰብ ንዕኡ ብምኽፋት ክሓስብ ኣይግባእን።

እቲ ፈተና ድማ ከመይ ጌርና ክንፈጥሮ ከም ዘሎና እዩ፡፡ Livestock supply chains account for about 12 percent of human-caused greenhouse gas emissions (FAO, 2023), need a large share of the world’s farmland, and industrial farming raises serious questions about animal welfare. እቲ መልሲ ኣብኡ ክንሓስብ ዝደሊናዮ፡ ካብ ስጋ ምውጻእ ዘይኮነስ፡ ንዓና ዘደንቕ ምርካብ እዩ። ብግቡእ ዘይተዳለወ መሬት ብምጥቃም፡ ከምኡ’ውን እንስሳታት ከይተረፈ ዘይትረኽቡ።

  • ከብድ ዝተፈጥረ ናቱ ሓቂ እዩ ካብ ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ-ሕማቕ ሲንጋፖር እታ ቀዳመይቲ ሃገር’ያ ኣብ ዴሴምበር 2020 ዘውሕሳ። ኣብ 2023 ድማ፡ ኣሜሪካ፡ ብተኸታሊ፡ ካብ UPSIDE Foods and GOOD Meat ዝተፈጥረ ዓሳ፣ ድሕሪኡ ከኣ፡ ካብ Aleph Farms ዝተፈጠረ ሳልሞንን፣ ካብ Vow ዝተፈጠረ ሻይን፡ ኣብ 2024 ድማ፡ ካብ እስራኤል ዝተፈጠረ ከብዲ፡ ካብ Aleph Farms ዝተፈጠረ ሻይ፡ ካብ Australia and New Zealand ዝተፈጠረ ሻይ፡ ካብ Vow ዝተፈጠረ ጓል በዓል በረኻ፡ ኣብ 2025 እውን፡ ተቐቢላ (FSANZ, 2025)። ኣብ ገሊኦም ቦታታት፣ ካብ ኣመሪካ ጀሚሩ ክሳብ ፈረንሳን ኣልባማን፣ ተቐቢሎምዎ እዮም።
  • እዚ ሕጂ’ውን ዘይምኽኣል እዩ። ኣብ መጠን ምግቢ ዝሰፍሕ ሴላት፡ ንባዮረክተራትታት፣ ንናይ ምግብ መዳያትን ንኤሌክትሪክን ክጥቀመሉ ኣለዎ፣ ከምኡ’ውን ሓደ ውጽኢት ዘለዎ ምርምር፡ ብዘይ ዓበይቲ ዕላማታት፡ ዋጋታት ናይቲ ቀንዲ ምግቢ፡ ብዙሕ ከም ዘየለ ገሊጹ ኣሎ። (Humbird, 2021) ኢንቨስትመንት ካብ 2021 ጀሚሩ ብግቡእ ተቐልጢፉ (GFI, State of the Industry). እዚ እዩ እቲ ናይ ሓባር ሪሰርች ክረክብ ዝኽእል ቦታ፡ ዝቕርብ መዳያት ዕድገት ብዘይ ሕማም እንስሳ፣ ዓቢታት ዝኾኑን ቀላልን ባዮሬክተራት፣ ምግብ ዘኽብሩ ስካፋልታት ንኹሉ ክፍሊታት፣ ከምኡ’ውን ጥበብ ህይወት.
  • ፍልልይ ማይክሮባያት ንፕሮቲን እንስሳታት ንምውጻእ ይጥቀመሉ፣ ከም ናይ ወተት ፕሮቲን ወይ እቲ ሃም ዝህብ ስጋ ጣዕሙ፡ ብዙሓት ካብ’ቶም ኣቐዲሞም ዝተሸጡ መሕተት እዚኣቶም እዮም።
  • ምርካብ ደገፍ መሰረታዊ ሕቶታት ሕጂ’ውን ኣለዉ፡ ንቢሊዮናት እንስሳታት ዝረኣዩ ዘለዉ: ናይ ሓባር ልምዓት ደረጃታት፣ ምርኣይን ምፍጣርን፣ ምግብታት ንምሕላው ዘኽእሉ መምርሒታት፡ ካብ እንስሳታት ዚወጽእ ሚታንን ዝቕልጡፍ፡ ሮተሽንያዊ ምጽናሕ፡ ከምኡ’ውን ዝነስተውዕል ውርሻ ካብ ፈጠራ ናብ ምግቢ.
ኣዳም ኣብ ሻይለር ቀይሕ ዝጸልኦ ሰብ፡ ብእኡ ሓደ ኣእምሮኡ ዝተጠቕሰ በርገር ፓቲ ኣብ ሓደ እጁን ዳርጋ ኣብ ካልእ ድማ እቲ በርገር በላዕሎ ዘሎ .
Photo: Mosa Meat, CC BY 4.0

ስነ-ህይወት ተመራማሪ፣ ኢንጂነር ወይ ተምሃራይ እንተኾንካ፡ ናይ ፍጥረት ዓሳ ሓደ ካብቶም ኣብ ምግቢ ዝፍለጡ ምርምርታት እዩ፡፡ ንዓኻ ክንሰምዖ ንደልየኩም ኢና።

ቦታ ንምብጻሕ: ስፍራ፣ ገነታትን ኣብ ውሑድ ዝርከብ በረኻን

ካብ ሓሙሽተ ሰብኣውነት ንላዕሊ ኣብ ከተን ይርከብ፣ ኣመሪካ ድማ ብ2050 ልዕሊ ክልተ-ትሪሊዮን ሰባት ክኾኑ ከም ዝጸንሑ ትፈልጥ እያ። ከተማታት ብቕዓትን ብልጽግናን ዝርከቡ፡ ብቐሊሉ ክሰርሑ ይኽእሉ እዮም፡ ዝቑጸሩ ጉዕዞታት፣ ተኸታተልቲ ገደላት፣ መጓዓዝያ ህዝባውን ተኸታታሊ ኣገልግሎትን ግን እቲ ብዛሕትኡ ዝርከብ ሰብ መደብ ዘለዎ እዩ፣ ኣብ ብዙሓት ከተንታት ድማ ሰባት ናብ ቤት-ጽሕፈት ዝቐርቡ ኣለዉ።

ተኽታራት ናይ ህንጻታት ኣብ ልዕሊ ሓደ ዓቢ ቤት ማእሰርቲ ኣብ ሆንግ ኮንግ.
Photo: Steven Wei, CC0

ኣብ ሃንጋንግ፣ እቲ መሓዙት ቤት ን16 ሚተር ሰከንድ ሓደ ሰብ ዝህብ፣ ልዕሊ 215,700 ሰባት ኣብ 2021 ኣብ ዝተኸፍለ ክፍሊ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ጥቕሚታት ዝተኸፈሉ ኣፓርትመንት፡ አብዚ እዋን’ዚ አብ ሓደ ናይ ሓባር ማይን ወይ ባሕርን ብርሃን ቀንዲ መዓልቲ ዝሃቦም ነበሩ። The median subdivided unit measured 11 square metres, giving each resident about 6 square metres, about half the size of a parking space (Hong Kong Census and Statistics Department, 2021). ከም ዋጋታት ቤት-ትምህርቲ ዝሰፍሕ፣ ኣብ ብዙሓት ከተባት፡ ቤት-ትምህርቲ ንእሽቶታት ይኸውን።

እዚ ንጤንነት ኣገዳሲ እዩ። Organizzacja Zdrowia Światowego (WGO) ብቐሊሉ ትሓስብ፡ መንግስቲ ንቤት-ወከፍ ሰብ ክሕልፍን ክቕጽልን ኣለዎ፣ ምኽንያቱ ቤት-ቤት ዝዓበዩ ሰባት፡ ሕማማት ከውዕሉ ይኽእሉ እዮም፣ ከምኡ’ውን ምስ ኣዝዮም ጽቡቕ ዘይኰኑ ናይ ልቦና ጤንነት ተዛሚዶም እዮም።መራኸቢታት WHO ንጉዕዞ ቤት-ትምህርቲን ጥዕናን፣ 2018). ንብጻይ ምቕራብ ምስ ኣእምሮኣዊ ጸገም፣ ብድኽመት ምፍላጥ፣ ምስ ምትዕርራይ ቤተሰብን ምስ ዘይምሕላው ሕማቕ ንባብን ይተሓሓዝ እዩ። ኣብ ሓደ መረጋገጺ ናይ 1,194 ነዋሪ ቤት-ጽሕፈት ኣብ ሆንግ ኮንግ፡ እቶም ብቑዕ ማሕበራዊ ድጋፍ ዘለዎም ሰባት ዝያዳ ዘይትዕረፍ፣ ብድኽመት ዝጸንሑ፣ ዘስካሕክሕን ዝጭንቀትን ከምዝኾኑ ገሊጾም እዮም። እዚ ድማ እቲ ቦታ ዝተኸፋፈለን ማሕበረሰብ’ውን ኣገዳሲ ምዃኑ ንምግላጽ እዩ፣ ኣብቲ ቦታ ባዕሉ ዝውሃብ ቦታ እንተዘይኮይኑ (Chan et al., 2026)። እቶም ሕጻናት ብቐንዱ ይኸዱ፡ ኣብኡ ክመሃሩ ዝኽእሉ ቦታ የልቦን፣ ቤት ትምህርቲ ድማ ምስ ፍልጠት ዝቕጽል እዩ፣ ከምኡ እውን ምስ ኣተሓሳስባ ዘለዎም ሕቶታት (2006; ሶላሪን ማሬን፣ 2012).

ስለምንታይ ገነትን በረኻን ኣገዳሲ ምዃኑ

ቦታ ዓሳ ናጽነት ኣይኰነን። ኣብ ሓደ ጥናት ናይ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዳንሻውያን፣ መንእሰያት እቶም ዝደፍኡ ምስቲ ዝናብ ዝቐለለ ቦታ ኣብ መንጎ ቤቶም ክሳብ 55% ኣብ ህይወትካ ንዘሎ ሕማም ኣእምሮ ንምፍጣር ዝያዳ ዕድል ዘለዎ (2019). ሰባት ኣብ ዕለተ ሰንበት ብግዜ ሓደ ሰሙን ኣብ ምድሪ ዝጸንሑ፡ ንሕማም ወይ ንቕድሚት ሕማም ክሓስቡ ይኽእሉ እዮም (White et al., 2019). ኣብ እዋን ወረቐት COVID-19፣ ሰባት ኣብ ብሪታንያ ምስ ሓደ ናይ ገዛ ገነት ወይ ፓርክ ኣብ ዝድግፍ ቦታ ዘለዎም ንኸይሕልዉን ንኸይጥዕሙን ይዛረቡ (Poortinga et al., 2021). ሓደ ግምገማ ናይ ልዕሊ 140 ጥናት ቦታ ዓሳ ምስ ዝንቡል ሆርሞናት ስትራተጅ፣ ፍጥነት ልቢን ጸጋም ደምን ይተሓሓዝ፣ እኳ እንተ ኾነ እቶም ጸሓፍቲ ንብዙሓት ጥናታት ብድሆታት ከምዝኾኑ ይገልጹ (Twohig-Bennett and Jones, 2018). እቶም ኣብ ሆስፒታል ዝርከቡ ቈልዑ፡ ምስቲ ኣብ ማእከልኦም ዘሎ ዛዕባ፡ ብኸምዚ ዝበለ ፍጥነት ይሕድሱ ከም ዝነበሩ፡ እቲ ኣብ ማእከልኦም ዘሎ ግድብ ድማ ብኸምዚ ዓይነት ፍጥነት እዩ ዚሓድግ (Ulrich, 1984). እቲ ናይ WHO ግምገማ ምስቲ ኣብ ከተማታት ዘሎ ቦታ ዓሳ ዝያዳ ንጥዕና ኣእምሮን ንጸልማትን ንምሕላው ይሕግዝ (ደገፍ ሕማም ዓለም ለኻዊ ማሕበር ጥዕና ኣፍሪቃ, 2016).

Aerial view of allotment gardens surrounded by forest on the edge of a Finnish town.
Photo: Petteri Järveläinen, CC BY 4.0

ሓደ ጥሩፍ ደረጃ ህይወት ንሰባት ብርሃን መዓልቲ፣ ልክዕ ቦታ ንምህናጽን ንምሕዛብን፡ ከምኡ’ውን መዳያት ናብ ገነት፣ ፓርክ፣ ዛንታታት፣ ዓሳታትን ናይ ውሑድ ማይ ዝርከብ ቦታን ይውስኽ። እዚ ድማ ሓደ ካብቶም ንጥፈታት ናይቲ ምትእስሳር ዝኸውን ምኽንያት እዩ: እቲ ኣብ ልዕሊ ምድሪ ዘሎ ሰብ ኩሉ ኣብ መንጎኡ ዓቢ ቤትን ኣረንጓዴን ዘለዎ፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ምድሪ ዘሎ ህዝቢ፣ ዑደት ምግብን መሬትን ብተዛማዲ ዝርከብ እዩ።

ፍትሒታት

እዚ ኩሉ ግን ኣይተዓደለንን እዩ። ሃገራት፣ ከተነታትን ገበርቲ ኣብ ዓለም ብቐንዱ ነቲ ንብረትን መዳያት ዝህብ ግቡእ ምንቅስቓስ ኣውዲሶም እዮም፣ ገለ ካብቶም ኣብ ሓደ ጅንሲ ዝተፈጥሩ እዮም። እዚ እዩ እቲ ዝገበሩዎ፣ ከምኡ እውን እቲ ዝተለወጠ።

ትምህርቲ ጓለንን ምውሳድ ቤተሰብ

  • Bangladesh. In the early 1970s a woman in Bangladesh had almost seven children on average; today it is about two (World Bank). ኣብ ፕሮግራም ማትላብ፣ ዝተጀመረ ኣብ 1977፣ ሰራሕተኛታት ጥዕና፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ቤት-ጽሕፈት ብምእታው፡ ንጤንነት ኣደታትን ሕጻናትን፡ ከምኡ’ውን ንክትወልዱ ንምድሓን ይሰርሑ ነበሩ። እቲ ኣብ ዞባታት ፕሮግራም ዝርከብ ኣድልዎ ብ17% ተቐልጢፉ ምስቲ ኣብ ዞባታት ቀረባ ዝርከብ ኣድልዎ ዝተወዳደረ፣ ከምኡ’ውን ደቂ ኣንስትዮን መንእሰያትን ካብ ክልተ ዓመታት ድሕሪኡ ንጹር እዮም (Joshi and Schultz, 2013)። ካብ 1994 ጀሚሩ ድማ ናይ ሃገር ስቲፌንዝ ንዓበይቲ ኣንስቲ ንምውሳድ ተኸፊሉ ኣሎ። እቲ ኣብ ትምህርቲ ዝውዕል ቈልዑ ብ13% ዓመት ናብ ዓመት ተኸፊሉ፡ ካብቲ ናይ ቈልዑ ዕድመ ኣዝዩ ይበልጽ፣ እቲ ፕሮግራም ድማ ንውልቀ-ሰባት ካብ ምውዳቕን ካብ ምምላስን ይከላኸል፣ ከምኡ’ውን ነቲ ጾታዊ ርክብ ዝሕልዉ ነገራት ይፍታሕ፣ እዚ ድማ ከም መፍትሒታት ናይቲ መርመራ ዝተጠቐሰ እዩ (Khandker et al., 2021).
  • Iran. እቲ ወለዲነት ካብ ልዕሊ ስድስት ሕጻናት ኣብ ማእከል 1980ታት ናብ ክልተ ብ2000 ዝቐረበ እዩ: ብኸምኡ ድማ ብኽልተ-ብሻንጣይ ኣብ ሰለስተ ዓመታት (World Bank). ኔትወርክ ናይ ቤት-ሕማማት ኣብ መንጎ ዓዲ፡ ንጥፈታት ጥዕና፣ ብቐንዱ ድማ ምውሳድ ቤተሰብ፡ ናብ ገጠር ኣቕሪቡ። ሞት ሕጻናት ወረደ፣ንሕናሽቲ ዝዓበያ ደቂ ኣንስትዮ ድማ ካብ 55% ኣብ 1990 ናብ 81% ኣብ 2021 ከድሉ (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi, 2009).
  • ታይላንድ. ታይላንድ ኣብ 1970 ፕሮግራም ናይ ወጻኢ ቤተሰብ ኣውጺኣቶ። Fertility fell from about six children per woman to below replacement level around 1990, driven by better basic health, girls’ education and the programme itself (Yeung and Abalos, 2025; World Bank).
  • Kerala. እዚ ኣመሪካዊ ግዛት’ዚ ኣብ 1990ታት ካብ ዝለዓለ ናይ ምቕያር መጠን ረኺቡ፣ ኣብ እዋን እቲ አብ ልዕሊ ኣመሪካ ዘሎ ቤተሰብ እውን ብዙሕ እዩ ነይሩ። መራኸቢ ብዙሓን፡ ኣብ ደገፍ ዕብየትን ፍትሕን ኣብ ዞባና ዝግበር ዘሎ ቃልሲ፡ ብቐጥታ ክነጽግ ይግባእ።ናየር፣ 2010).

ኣብ ኩሉ እዋን፡ ቤተሰብ ንሳቶም ዝደልዩዎ ሕጻናት ብቐሊሉ ክረኽቡ እዮም፡ እቲ ሕጻን እንተነብር፣ እታ ደቅኺ ናብ ቤት ትምህርቲ ክትኸይድ እንከላ፣ ወይ ድማ ሰበይቲ ክትረክብ ከሎኻ፡ ናይ ጥዕና ኣገልግሎትን መከላኸሊ ምውጻእ ወሲድን ክትረክብ ትኽእል ኢኻ። ምጽንጻል ኣይነበረን ዝግባእ።

ዝንቡር ምግቢ ምውሳድ

  • United Kingdom. እቲ ደገፍቲ WRAP ምስ ሱፐርማርኬትታት፣ ኩባንያታት ምግቢ፣ ካውንስላትን ቤት-ጽሕፈትታትን ይሰርሑ፡ ከምኡ እውን ኣብ ልዕሊ ምግቢ ፍቕሪ ንምውዳእ ናይ “Love Food Hate Waste” (ብእንግሊዝኛ) ዝብል ዘመቻ ይሰርሑ። ናጻ ምግቢ ኣብ ቤት-ጽሕፈት ንህዝቢ ዝውሰድ፣ ኣብ ዞባታት ዝተመርኮሰ፣ ብብዝሒ ሓደ ኣኸባቢ ኣብ መንጎ 2007ን 2018ን ከፊሉ፣ ካብ 91 ናብ 67 ኪሎግራም ኣብ ዓመት፣ ከምኡ’ውን እቲ ናይ UK ናጻ ምግቢ ንህዝቢ ኣብ 2021ን 2022ን ብ22% ዝቐለለ እዩ ነይሩ ካብቲ ኣብ 2007 ዝነበረ። ካብ 2018 ጀሚሩ፡ ናይ ቤት-ጽሕፈት ቆሻሻ ንኸይድግፍ ተጸዊዑ፣ እዚ ድማ እቲ ስራሕ ኣይትፈታተንን ምዃኑ ይገልጽ (WRAP, 2025).
  • ኮሪያ ደቡብ ኣብ 2005፡ ምግቢ ንምውሳድ ካብ ቤት-ምኽራይ ተቐቢሉ፣ ካብ 2013 ጀሚሩ ድማ፡ ኣሕዋት ንዓመታት ዝጸንሑ ምግቢ ይቕበሉ፣ ብተወሰነ ባጃት ወይ ከኣ ኣብ ሲኦል፡ ብባንክታት፡ እቲ ዝተረፈ ገንዘብ ድማ ናብ ካርድ ናይቲ ዜጋ ዝውሰድ እዩ። The share of food waste recycled into fertiliser and animal feed rose from 2 percent in 1995 to about 95 percent, and Seoul’s weighing bins cut the city’s food waste by 47,000 tonnes in six years (Broom, 2019).
ኣብ ሓደ ህንጻ ዝርከብ ክልተ ዓሳታት ምግቢ፡ ብቐንዱ ኣብ ቀይሕ፣ ብቐንዱ ድማ ኣብ ነጭ፡ ኣብ ቅድሚኦም ድማ ካርድ-ረዲዮን መብራህትን ዘለዎም
Photo: revi, CC BY 2.0 KR

ሰማይን ምድርን ምጽዋት

  • እቲ ወለዶ ኦዞን. ኣብ ትሕቲ ፕሮቶኮል ሞንትሪያል፣ ኣብ 1987 ዝተኣሳሰረ፣ ዓለም ብደረጃታት 99% ካብቶም ናይ ኪሚካል ንጥፈታት ዝውዕሉ ዝነበሩ ወለዶ ኦዞን ኣውጺኣ እያ። እቲ መደብ ሕጂ ኣብ መንገዲ ንኹሉ ዓለም ብ2040 ናብ 1980 ክምለስ እዩ፣ ብ2045 ድማ ኣብ ኣርክቲክን ብ2066 ድማ ኣብ ኣንትርክቲካ (WMO and UNEP, 2023). እዚ ድማ ምስክር እዩ እቲ ዓለምለኻዊ ሕቶ ረቛሒታት ክፍታሕ ይኽእል እዩ ኣብ እዋን እቲ ኩሉ ሃገር ትሰርሕሉ ዘሎ ግዜ።
  • ኮስታ ሪካ ኣብ 1997 ኮስታ ሪካ እታ ቀዳመይቲ ሃገር ኮይና ንባለቤት መሬት ብሃገር ደረጃ ክትከፈል ጀሚራ፣ ንዓባይ ዓዲ ንምሕጋዝን ንምዕዋትን (2008). The forest now covers 60 percent of the country, up from 56 percent in 2000 (ባንኪ ዓለም)፣ ከምኡ’ውን መጻሕፍቲ ካብ ቦታታት ኣብ ትሕቲ ፕሮግራም ዝተኸፈሉ ዝስዕቡ ቃላት፡ ንዓባይ ዓባይ ፍጥረት ኣዳራሽ ምስ ተመልሳ (Delgado et al., 2026).
  • መሬት ፋርማሲ ናይ ነጀር. ኣብ ምትእስሳር ዝረኣዩዎ ኣዝዮም ኣገዳሲታት ሕቶታት፡ ሓደ ካብቶም ቀዳሞት ሕቶታት፡ ብዛዕባ ናይ ባዕሎም ልምዓትን ዕላማታትን ንምፍላጥ እዩ ነይሩ። ኣብ ልዕሊ ክልተ ዓመታት ካብ መካከለኛ 1980ታት ጀሚሩ፣ ልዕሊ 200 ሚልዮን ዓሳታት ኣብ 5 ሚልዮን ሄክታር መሬት ተመሊሶም፣ ሕጂ ድማ ንሕይወት 4.5 ሚልዮን ሰባት ይሕግዙ (Sendzimir et al., 2011).

ትካላት ዝገብርዎ ስራሕ

እዚኣቶም ትካላት ዘይምኽፋት ንኹሉ እቲ ኣብ ልዕሊኡ ዝተገልጸ ጸገማት ይሰርሑን ውጽኢት ስራሕቶም ድማ ይሕተቱ። ኣብ ዝገብርዎ ነገር ተመልከት፣ ከምኡ’ውን፡ ስራሕኦም እንተ ኣረጋገጸካ፡ ንሶም ብቀጥታ ክትህብ ምፍታን ርኢ። Local Solar System ፋውንዴሽን ምስተን ክልተ ኣህጉራት ኣይተተሓሓዘትን እዩ፣ ከምኡ እውን ካብተን ክልተ ኣህጉራት ምንም ኣይረኸበን እዩ። ንደሊኻ ክትህብ፡ ናይ ኩሉ ማሕበር ናይ ገዛእ ርእሱ ሓበሬታን ኣረኣእያታትን ኣንብብ፣ ከምኡ’ውን ንኸመይ ከም ዝቕጽል ምርምር ጌርካ ተመልከት። እዚ ዝስዕብ ቍጽሪ ናይቲ ተቓውሞ እዩ

  • CAMFED (Campaign for Female Education, UK registered charity 1029161)) ንኸፈቲ ትምህርቲ ትሓልፍን ደቅ-ኣንስትዮ ኣብ መደብ ትምህርቲ ዝስዕብ ደረጃታት ኣብ ጋና፣ ኪንያ፣ ማላቪያ፣ ታንዛኒያ፣ ዘምቢያን ዚምቡባን ትሕብር። It reports that it helped 9.3 million children go to school between 1993 and 2025. ኔትወርክ ናይቲ ኣብያተ ትምህርቲ ዝነበረ፣ CAMFED Association፣ ካብ 355,000 ኣባል ይበልጽ፡ እቶም ብቐንዱ ድማ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ መንጎኦም ዝረኽቡ እዮም።
  • Room to Read (US non-profit)) ፕሮግራማት ትምህርቲ ጻዕዳን ጓለን ኣብ ኤሺያን ኣፍሪቃን ትሰርሕ። እቲ ናይ ጓለን ትምህርቲ ፕሮግራም፣ እቲ ኣብ ቤት ትምህርቲ ዘዕርፍ፡ ካብ 4.5 ሚልዮን ገደማ ጓለን ኣብ 14 ሃገራት፣ ብንግላዳሽ፣ ህንድን ነፓልን ጨኒቑ።
  • MSI Reproductive Choices (ብUK ዝተመዝገበት ትካላት ሓገዝ 265543)፡ ንክትከላኸል መወከሲን ጥዕና ተቐባልነትን ትህብ፣ ኣብ 36 ሃገራት ትሰርሕ። ኣብ ዕለታዊ ህይወትኣ ካብ 100,000 ዝበልዐን ደቀንስትዮን ደቆምን ትዕግስትን ክትህብ ከም እትኽእል ይዛረብ።
  • Population Services International (PSI) (US non-profit, founded 1970)) ምስ ኣህጉራዊ ማሕበራት ኣብ ጉዳይ ምውሳድ ቤተሰብ፣ ጥዕና ስድራቤትን ልደትን፣ ማላሪያን፣ ኤች.አይ.ቪን ካልኦት ኣገልግሎትን ጥዕናን ይሰርሕ ኣሎ።
  • WRAP (ብUK ዝተመዝገበት ትካላት ሓርነት) ምስ መንግስታት፣ ንግዲን ቤት-ፍርዲን ትሰርሕ፡ ንጥፋዕ ምግቢ፣ ፕላስቲክን ልብስታትን ንምቕታል፡ ከምኡ’ውን ንጥፈኣት ምግቢ ብUK ብምምጻእ ኣብ ልዕሊ መነባብሮኡ ካብ 2007 ጀሚሩ ከም ዝርከብ ዝገልጽ።
  • Project Drawdown (US non-profit)) ኣብ ስነ-ፍልጠት ዝተመርኮሰ ነጻ ምርምር ስለዝኾነ፡ ብዛዕባ እቲ ናይ ክለኣኽቲ መፍትሒታት፣ ካብ ምግቢ ንምቕታል ክሳብ ምድሪ ንምሕላው፡ ብቐንዱ ንጥፈታት ከም ዝገብር፡ ከምኡውን ህዝቢን ኣበርክቶታትን ናብቲ ዝግባእ ቦታ ክምልከቱ ይኽእሉ እዮም።

ብኸመይ ክትረኽቦ ትኽእል፧

  • ደገፍ ትምህርቲ፡ ብፍላይ ድማ ንጓለን ኣብ ቦታታት ምስ ትምህርቲ ምውሳድ ዝዓበየ ኮይኑ፡ ህይወት ይሻቕል እዩ ከምኡ እውን ንቤተሰብ ሓቂ ምርጫን መሰልን የድልዮ እዩ። ኣተሓሳስባታት ኣብ ልዕሊ ሓደ ቦታ ንምጅማር እዩ.
  • ደገፍ ናይ ቤተሰብ ምውሳድ ጾታዊን ረድኤታዊን ኣገልግሎት ጥዕና፣ ኩሉ ግዜ ኣብ ትሕቲ መሰላትን ነጻ ምርጫን ዝርከብ።
  • ንሕናጽነት ቦታታት ቐይሕ ባሕሪ ኣብ መንጎኻ ዝርከብ ቦታታት ኣጠቓልል፡ ኣብ ናይ ቦታ ዕላማታት ተራእዩ፣ ፓርኮችን ገንዳታትን ጠንቅቕ፣ ከምኡ’ውን ዛዕባታትን ቦታታት ሓፈሻዊ ኣብ ቤት-ትምህርቲ ንጥቀመሉ ጸኒሑ።
  • ንጥፈታት ንዓኻ ንምውሳድ፡ ንጥፈታት ረኺብካ፣ ብተደጋጋሚ ክትዕወት፡ መዳያት ክትከውን፡ መዳያት ክትሓልፍ፡ እቲ ኣብ መንጎና ዘሎ መዳያት እዩ እቲ ዝቕልጡፍ ምንጭታት።
  • ኣነስ ምግቢ ሒዝካ። ኣብ ልዕሊ ሓደ ካብ ክልተ ናይቲ ንህዝቢ ዝረኸብዎ ምግቢ ይውሃብ እዩ። ምግቢ ኣዘራርባ፣ ምግቢ ብቕዓትን ጥበብን ብምጥቃም ንዘለኣለም ተጠቒምካዮ።
  • Back better food research. Follow and support work on cultivated meat, precision fermentation and higher-welfare farming; researchers can bring their ideas.
  • ሕጊ ክፉእ ክስዕብ፡ መሰል ንምድሓን፣ ናይ ግዜ ዋርታንታት፣ ኣኼባታት ብቕዓትን መምርሒታት ንጥፈታት ዝተረኽበን
  • ኣብ ቃለ-መጠይቕ ተሳተፍንሕተት እዚ መግለጺ እዚ ብcontribution board።

ምንጭታትን ካልእን