Бу сайтдаги баъзи тиллар машина таржимаси бўлиши мумкин ва хатолар бўлиши мумкин. Уни яхшилашга ёрдам беринг Инглизча оригинални ўқинг
Халқаро космик станциядан кечаси Нил делтаси ва Каирни кўриш мумкин.
Яшил ташаббус

Аҳоли, истеъмол ва ресурслар

Саккиз миллиард одам биргина сайёрани бўлишади. Бизнинг у ерда қанчалик яхши яшашимиз бизнинг қанчалигимизга, ҳар биримизнинг қанчалик кўп фойдаланганимизга ва уни қанчалик ақлли қилиб яратганимизга боғлиқ. Мақсад - мувозанат.

NASA

Бу ерда етти минг йил давомида биргина дарё бўйлаб яшаган одамларнинг юз миллиондан ортиқлиги қайд этилган. Шу боис, бу ерда яшаётганлар ҳам, ўлганлардан кейин қайта тирилишни кутиб турганлар ҳам, Аллоҳ таолонинг амрига итоат этиб, Унинг йўлида жиҳод қилувчилардир. Инсоният 2022 йилда 8 миллиард кишидан ўтади ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти аҳолининг 2080 йиллар ўрталарида 10,3 миллиардга етишини кутмоқда, кейин эса аста-секин камайиб боради. Бундай кўп одамлар биргина сайёрада қандай қилиб яхши яшаши мумкин, ер, тоза ҳаво, боғлар ва ёввойи жойлар қолиб кетган бўлса, бу асрнинг аниқ саволларидан биридир. Албатта, бу очиқ-ойдин баёндир. Биз ҳар бир оиланинг танловига ҳурмат билан қараймиз; биз учун энг муҳими, ҳар кимга таълим, соғлиқни сақлаш ва ҳақиқий танлов имкониятини беришдир.

Бир оддий тенглама

Олимлар инсон таъсирини одатда қуйидаги содда тушунча билан ифодалайди: Impact = Population x Affluence x Technology ёки IPAT. Бизнинг аҳолимиз қанча? Бу дунёда ризқни кўпайтириб, охиратда эса, ундан ҳам зиёдасини берурмиз. Технологик жиҳатдан, ҳар бир истеъмол едицияси қанчалик таъсир кўрсатади: киловатт-соатга нисбатан чиқиндилар, озиқ-овқат учун сарфланадиган ер майдони, маҳсулот учун сарфланадиган чиқиндилар. Бу табиат қонуни эмас, лекин у қайси оёқлар борлигини кўрсатади ва бу учта нарса муҳимдир.

P: қанчамиз

Аҳоли ўсиши деярли барча жойда секинлашмоқда, чунки оилалар болаларнинг ҳаётда қолиш даражаси, таълим (айниқса қизлар учун) ва даромадлар яхшилангани сари камроқ фарзанд кўришни танлашади. Ҳозирда дунё мамлакатларининг ярмидан кўпроғида ҳар бир аёлга 2,1 бола туғилиши каби янгиланиш даражасидан паст туғилиш кўрсаткичи қайд этилмоқда. Келажакдаги ўсиш Африка ва Осиёнинг айрим ҳудудларида вужудга келади; бошқа жойларда аҳоли сони катталашмоқда, кўплаб мамлакатларда эса камайиб бормоқда.

A: ҳар биримизнинг қанча сарфлашимиз керак?

Бироқ, бу рақамлар бир ўзи ҳаммасини айтиб бера олмайди, чунки бой мамлакатда яшовчи киши камбағал давлатда яшовчи одамга қараганда Ердан кўпроқ фойдаланади. Агар ҳамма АҚШнинг ўртача аҳолиси каби яшаса, инсониятга тахминан бешта Ер керак бўлади; Ҳиндистоннинг ўртача аҳолисига эса, бирининг учдан икки қисми (Global Footprint Network). Инсониятнинг энг бой ўн фоизи истеъмолга асосланган чиқиндиларнинг тахминан ярмини ташкил этади, энг камбағал ярми эса тахминан ўндан бир қисмини (Chancel, 2022) ташкил қилади.

Шунинг учун ҳам ривожланган мамлакатлардаги ўсиш табиатга жуда катта юк бўлиб тушади. Ҳар бир янги шаҳар, йўл ва бой ҳудуддаги дам олиш маскани катта иқлим ўзгаришига олиб келади ва ерлар қаердандир олиб қўйилади. БМТнинг глобал биохилма-хиллик баҳолашида ер ва денгизлар фойдаланишидаги ўзгаришлар табиатнинг камайиши учун энг катта тўғри сабаб сифатида кўрсатилган: ер юзасининг учдан икки қисми одамлар томонидан сезиларли даражада ўзгартирилган, ва тахминан бир миллион тур йўқолиб кетиш хавфи остида (IPBES, 2019). Бу зарарнинг кўп қисмини биз учун аҳамиятли бўлган бирор вақтда бартараф этиш мумкин эмас: йўқолган турлар қайтиб келмайди, қадимги ўрмон ёки қурғоқчилик ерларнинг тикланиши эса асрлар талаб қилади, агар улар қайта тикланса ҳам.

Дунё ҳар йили 100 миллиард тонна материалларни олмоқда, бу 1970 йилдагидан уч баробар кўп (UNEP International Resource Panel, 2024).

8.2 billion2024да одамлар, ўрта-2080ларда 10.3 миллиард атрофида энг кўп (БМТ WPP 2024)
30 июльЕрнинг кунлик ортиқчалиги 2026 (Глобал из қолдириш тармоғи)
1 миллионкўпчилиги ердан фойдаланиш ўзгариши туфайли йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлар (IPBES 2019)

Ўқув режаси

Островка – бу кичик бир сайёра: унинг тупроғи, ўрмонлари, суви ва минерал бойликлари бор-йўғи шулар. Ундан бошқа ҳеч қаерга бориш мумкин эмас. Бу оролларни бизда мавжуд бўлган энг аниқ лабораторияларга айлантиради, у ерда талаб ернинг қайта тиклаш қобилиятидан ошиб кетганида нима бўлишини кўриш мумкин. (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломга хитоб қилиб, иймон келтириш ва тақводор бўлишни, Аллоҳдан қўрқишни эслатмоқда.)

Rapa Nui (Easter Island) кўпинча огоҳлантириш сифатида айтилади: оролликлар ўзларининг буюк ҳайкалларини кўчириш учун ҳар бир дарахтни кесишди, ва уларнинг жамияти ўзини йўқ қилди. Jared Diamond’нинг Collapse (2005) мақоласи бу ҳисобни машҳур қилди. Ўрмон ҳақиқатан йўқолиб кетди. Аммо кейинги тадқиқотлар буни янада мураккаброқ қилиб кўрсатди. Одамлар бир вақтлар ўйлаганларидан кейинроқ, тахминан 1200 йилда келганга ўхшайди (Hunt and Lipo, 2006). У билан келган Полинезия сичқонлари хурмо уруғларини еб, ўрмоннинг қайта ўсишини тўхтатди (Hunt and Lipo, 2009). Радиоуглерод моделлаштириши аҳоли 1722 йилда европаликлар келганига қадар доимий равишда ўсиб борганини кўрсатади, улар олдиндан қулаш ўрнига (DiNapoli et al., 2021), ва оролнинг таг боғлари бир неча минг кишига озиқ-овқат бериши мумкин (Davis et al., 2024). Баъзи тадқиқотчилар ҳали ҳам бу кўрсаткичда иқлим ва ресурслар стрессини кўришмоқда (Lima et al., 2020). Шубҳасиз, бу алоқадан кейин келган нарса: 1862 ва 1863 йилларда қулларни ўғирловчилар Перуга 1400 кишидан ортиқ одамни олиб кетишди, касаллик давом этди ва 1870-йилларнинг охирига келиб фақатгина 111 нафар оролликлар қолди.

Уларнинг кўплари билмаслар. Mangarevaда тоғлардаги ўрмонларни кесиш эрозия, дарахт экинлари ва каноэлар учун ёғоч йўқотилишига олиб келди ва узоқ вақтгача қийинчиликларга дуч келишди (Kirch, 1997). Унинг қўшниси Henderson Island овлаш учун бир неча қуш турларини йўқотди ва уни қўллаб-қувватлаган савдо муваффақиятсиз бўлганидан кейин ташлаб қўйилди (Weisler, 1995). Ўн Науру, бир аср давомида хориждаги фермер хўжаликлари учун фосфорит қазиб олиш марказий платони, яъни оролнинг бешдан тўрт қисмини, асосан, қазиб олинган ва яшашга яроқсиз ҳолга келтирди (Науру Республикаси, NBSAP). Ва Норвегия Гренландияси қуруқлашаётган иқлим (Zhao et al., 2022) ва фалажланган фил суяги савдосининг бирлашуви билан заиф ўтлоқларга қандай босим ўтказиб, беш асрлик аҳоли пунктларига нуқта қўйганини кўрсатади.

(Аллоҳ таоло Қуръони каримда Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломга: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга ваҳий қилиндики, сизларга бир шаҳарни кўрсатай, унда Аллоҳнинг ҳузурида кўплаб ибодатхоналар бордир. Сизлар у ерда беҳожат бўласизлар.
Рапа Нуи (Пастер ороли)даги Аху Тонгарики моаиси, олдинда ёлғиз юрувчи моай билан. Photo: Bjørn Christian Tørrissen, CC BY-SA 3.0

Островлар бир сабаб билан ўлиб қолишмайди. Лекин ернинг аввалдан заҳарланган жойида ҳар бир бошқа зилзила унга чидамлироқ эди.

Мувозанат, рақобат эмас

Буларнинг ҳеч бири одамлар муаммо эканини англатмайди. Бу баланс масаласи дегани: ер, сув ва минтақанинг экосистемалари яхши қўллаб-қувватлай оладиган аҳоли, табиат учун жой ва ҳар ким учун юқори турмуш даражаси. Дунё бўйлаб жамиятлар соғлом, яхшироқ таълим олган ва хавфсизроқ бўлгани сари оилалар болалар сонини камайтиришни танлайди ва аҳоли ўз-ўзидан барқарорлашади.

Бу келажакда режалаштиришга арзийдиган савол туғилади: камроқ туғилиш билан барқарор аҳоли сони катта ёшли бўлиб қолади. Биз бу қўшимча йилларни соғлом, фаол ва ижодий бўлишини хоҳлаймиз, шунинг учун кичикроқ, яхшироқ таълим олган аҳоли ўқишни давом эттиради ва узоқроқ вақт давомида ҳисса қўшади. Шунинг учун Local Solar System Фонди ҳам қадоқлашувни секинлаштириш ва қайтариш илмига эргашади, ва очиқ ва эҳтиёткорлик билан қариш бўйича тадқиқотлар нимани тасдиқлаганини ва нимани тасдиқламаганлигини тушунтиради. Бугунги кунда бутун дунёда одамлар ўз ҳаётларидан ўн йилини соғлиғи ёмон бўлган ҳолда ўтказадилар: 2021 йилда жаҳондаги умр кўриш давомийлиги 71,4 йилни ташкил этган бўлса, соғлом ҳаёт давомийлиги 61,9 йилни ташкил қилган (ЖССТ, 2024). Бугунги кунда ҳеч қандай даволаш усули қаришни тўхтата олмайди ёки аксинча, уни тезлаштира олмайди. Бу фарқни олдини олиш ва тадқиқотлар орқали қисқартириш эса ҳаракатга лойиқ мақсаддир.

Таълим - бу асосий омил

Бу мувозанатга эришишнинг энг кучли ва инсоний йўли таълимдир, айниқса мактабгача таълим ҳали ҳам қўл етмайдиган жойларда. Ўқишда қолган қизлар кейинроқ турмушга чиқади, кейинроқ фарзанд кўради ва ўз хоҳишлари билан соғлом болаларни кўпроқ туғишади. Жаҳон банки қизлар учун чекланган таълим мамлакатларга $15 and $30 trillion гача умрбод даромад йўқотишига олиб келишини, қизлар учун умумтаълим мактаблари туғилишни камайтириши ва аҳоли ўсишини секинлаштириши мумкинлигини ҳисоблаб чиқди (Wodon et al., 2018).

Оиланинг катталашиши

Бола тарбияси пул, вақт ва эътиборни талаб қилади. Ота-оналар бу уч нарсанинг барчасини етарли даражада таъминлай олмайдилар. Иқтисодчилар буни кўпчилик-яхшилик алмашуви деб аташади: кўпроқ болалар билан, ҳар бир бола оила ресурсларидан кичикроқ улуш олишга мойил бўлади (Becker and Lewis, 1973). Кўп болали оилалар учун катта оила оғир иқтисодий юк бўлиб қолиши мумкин, шунинг учун ҳам кўпинча катта ака-ука ва опа-сингиллар, айниқса қизлар мактабни вақтида ташлаб, ёрдам беришга мажбур бўлади.

Бу далиллар ҳақиқийдир, лекин жойга боғлиқ. Қишлоқ жойлардаги Хитойда, иккала боланинг тадқиқотлари бир фарзанднинг қўшимча бўлиши бошқа болаларни мактабга боришини камайтирганини кўрсатди (Li, Zhang and Zhu, 2008; Rosenzweig and Zhang, 2009). Норвегия ва Исроил каби бепул мактаблар ва соғлиқни сақлаш тизимига эга бойроқ мамлакатларда тадқиқотчилар оиланинг катталиги болаларнинг таълимига деярли ёки умуман таъсир кўрсатмаслигини аниқладилар (Black, Devereux and Salvanes, 2005; Angrist, Lavy and Schlosser, 2010). Бу тажрибадан олинган сабоқ катта оилалар хато қилгани эмас, балки давлат томонидан етарлича ёрдам берилмаётган жойларда ҳар бир қўшимча бола оилани янада кенгайтиради ва яхши давлат мактаблари ҳамда соғлиқни сақлаш энг катта фарқни қилади.

Кўк формадаги, кулимсираб турган мактаб ўқувчиси синфхонанинг олдида бир стол устида ўтирибди. Унинг ортида эса кўк формадаги синфдошлари ўтирибди.
Жанубий Судандаги Бахр-эль-Газал шаҳрида жойлашган Oxfam қизлар таълими лойиҳаси ўқув хонаси. Photo: Oxfam East Africa / Laura Pannack, CC BY 2.0

Оилани режалаштириш – ҳақ

Оилани режалаштириш дегани одамларнинг фарзандли бўлишни хоҳлаш-хоҳламаслик, қачон ва қанча болали бўлишини эркин танлаши, бунинг учун эса зарур ахборот ва воситаларга эга бўлишидир. Бу ҳар доим ихтиёрий ва ҳуқуқларга асосланган бўлиши керак: мажбурий аҳоли сиёсати катта зарар келтирган ва ҳеч қандай ечим учун ўрин йўқ. Қўлланиш ҳали ҳам қисқа. Дунё бўйлаб 164 million аёлларнинг оилани режалаштиришга бўлган эҳтиёжи қондирилмаган 2021 (UN DESA, 2022) ва паст ва ўрта даромадли мамлакатларда ҳомиладорликдан сақланиш истагида бўлган юз минглаб аёллар замонавий контрацепция воситаларига эга эмаслар (Guttmacher Institute, 2024). Бу фарқни ёпиш оналар ва болалар ҳаётини сақлаб қолади, оилаларга эса ҳар бир болага кўпроқ сармоя киритиш имконини беради.

Таълим инсониятнинг ўсишидир: сон жиҳатидан эмас, балки ҳар бир киши нимани билиши ва қилишида.

Марс истиснодир

Бу ерда ҳаммаси Ер ҳақида, яъни, ҳаётнинг нозик қатлами бор тўпланган сайёра ҳақида. Марсда яшаш эса, аксинча муаммога дуч келади. Бир неча юз ёки бир неча минг кишидан иборат кичик колония ўсиши керак, бунда жамиятга зарур бўлган кўплаб малакаларга эга бўлиш учун етарли одамлар бўлиши ва генетик соғлом қолиши лозим. Бу ерда катта оилалар ҳам бу режанинг бир қисми бўлиши мумкин. Бу бошқа дунё, бошқа қоидалар билан ва фақат шу ерда.

Осмон остидаги қора рангдан кўк ранггача бўлган сояларда жойлашган Марснинг тоғли тепалиги, олдинда Curiosity ровери ва узоқда тоғлар.
Марсдаги Шарп тоғидан открытка. Curiosity'нинг қора ва оқ камералари 2025 йил 18 ноябр куни эрталаб ва кечқурун қирғоқни суратга олди; NASA иккисини бирлаштирди ва ранг қўшиб, эрталаб учун кўк ва кундузи учун олтин. Photo: NASA/JPL-Caltech (public domain)

T: муҳандислик энг кўп ёрдам берадиган жой

T бу кашфиётлар фойда келтирадиган жой. Шамол ва қуёшдан электр энергияси, самарали бинолар ва транспорт воситалари, аниқ қишлоқ хўжалиги, қайта ишлаш ва айланма дизайн – буларнинг барчаси ҳар бир истеъмол едициясининг таъсирини камайтирмоқда. Тарих шуни кўрсатадики, бу улкан куч бўлиши мумкин: бир бирлик иқтисодиёт маҳсулотларини ишлаб чиқариш учун керакли энергия йиллар давомида доимий равишда камайиб бормоқда ва кўплаб бой мамлакатларда даромадлар ўсиб бораётган бир пайтда чиқиндилар камаймоқда. Шунинг учун ҳам биз одамларни энергия ҳақидаги фикрларини келтиришга чақирамиз.

Таом: зарарсиз гўшт

Одамлар ҳамма нарсани ейувчидирлар. Бизнинг ота-боболаримиз миллион йиллар давомида гўшт еганлар: тош асбоблар ва ҳайвон суяклари камида 2,6 миллион йил олдинга, эҳтимол 3,4 миллион йил олдинга бориб тақалади (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). Гўшт ва ҳайвон овқатлари бизнинг катта миямиз ўсишига ёрдам берди (Aiello and Wheeler, 1995; Pobiner, 2013). Биз биологик маънода гўшт ейдиган мушуклар каби гўшт ейувчилар эмасмиз. Биз адаптив овқатланувчилармиз, ва гўшт бутун тарих давомида инсон таомномаси ва маданиятининг бир қисми бўлган. Бас, улардан енг. Албатта, Аллоҳ мағфиратли ва раҳмли зотдир.

Буни қандай қилиш керак? Чорва моллари етказиб бериш занжири инсон томонидан келтирилган иссиқхона газларининг 12 percent миқдорини ташкил этади (FAO, 2023), дунёдаги экин ерларининг катта қисмига эҳтиёж сезади, саноат чорвачилиги эса ҳайвонлар саломатлиги ҳақида жиддий саволларни туғдиради. Бизга қизиқ бўлган жавоб гўштдан воз кечиш эмас, балки уни яхшироқ ишлаб чиқаришдир: жуда оз ер билан ва ҳайвонлар азоб чекмасдан.

  • Культивланган гўшт бу ҳайвонни ўстириш ва ўлдиришсиз, биореакторда ҳайвон ҳужайраларидан етиштирилган ҳақиқий гўштдир. Сингапур уни 2020 йил декабрида маъқуллаган биринчи мамлакат бўлди. АҚШ 2023 йилда UPSIDE Foods ва GOOD Meatдан етиштирилган товуқ билан, кейинчалик эса лосос ва қўй ёғи билан; Исроил 2024 йил январда Aleph Farmsдан етиштирилган мол гўштини, Австралия ва Янги Зеландия эса 2025 йилда Vowдан етиштирилган қуённи тасдиқлади (FSANZ, 2025). Италия, Флорида ва Алабама каби баъзи жойларда буни тақиқлашган.
  • Бу ҳали арзон эмас. Озиқ-овқат миқёсида ўсаётган ҳужайралар стерил биореакторларга, озиқлантирувчи воситаларга ва энергияга муҳтож, ва таъсирли таҳлил натижасига кўра, катта ютуқларсиз, ҳар куни овқатланиш учун харажатлар жуда юқори қолади (Humbird, 2021). 2021 йилдан бери инвестициялар кескин камайган (GFI, State of the Industry). Бу очиқ тадқиқотлар ёрдам берадиган жой: ҳайвон серумсиз арзон ўсиш муҳити, катта ва оддий биореакторлар, бутун бўлакларни ейиш учун ем-хашак ва ҳаққоний ҳаёт цикли тадқиқотлари.
  • Тўғри ферментация Микроблар махсус ҳайвон протеинларини, масалан сутдаги сут протеини ёки гўштнинг таъмини берувчи гемни ишлаб чиқариш учун фойдаланилади; бу каби таркибий қисмларнинг бир нечтаси сотувга чиқарилган.
  • Болаларни яхши овқатлантириш Бугунги кунда миллиардлаб ҳайвонлар учун муҳим бўлган нарсалар: юқори даражадаги соғломлаштириш, яхшироқ озиқлантириш ва кўпайтириш, чорва молларидан метанни камайтирадиган озиқ қўшимчалари, айланма ўтлоқчилик ва фермердан таомга қадар камроқ чиқинди.
Бир қўлида бир дона пиширилган бургер, иккинчисида эса буғдойдан тайёрланган нон бўлагини тутиб турган кўк кўйлак кийган одам.
Марк Пост 2013 йилда Лондонда ўтказилган матбуот анжуманида сигир ҳужайраларидан етиштирилган, пиширилган ва татиб кўрилган биринчи гамбургер билан. Photo: Mosa Meat, CC BY 4.0

Агар сиз биолог, инженер ёки талаба бўлсангиз, парваришланган гўшт озиқ-овқат соҳасидаги энг очиқ тадқиқотлардан биридир. Биз сиздан хабар олишни истаймиз.

Уйда яшаш учун жой: ер, боғлар ва очиқ ҳаво

Дунё аҳолисининг ярмидан кўпроғи шаҳарларда яшайди ва БМТ 2050 йилга келиб бу кўрсаткич учдан икки қисмини ташкил этишини тахмин қилмоқда. Тўпланувчан, яхши режалаштирилган шаҳарлар жуда самарали бўлиши мумкин: қисқа сафарлар, умумий деворлар, жамоат транспорти ва умумий хизматлар. Аммо аҳоли зичлигининг чегараси бор ва кўпгина шаҳарларда одамлар тобора кичикроқ уйларга сиғмай қолмоқда.

Хонгконгда тор ҳовли атрофида жойлашган кичик уйлар.
Хонгконгда жойлашган Yick Cheong Building биноси дунёдаги энг кўп аҳоли яшайдиган уйлар мажмуасининг бир қисмидир. Photo: Steven Wei, CC0

Хонгконгда, ўртача уй таклиф қиладиган жойда 16 квадрат метр Ҳар бир киши учун, тахминан 215,700 киши 2021 йилда улар бўлинган хоналарда яшаган, квартиралар бир неча кичик хоналарга бўлинган, кўпинча умумий ошхона ёки ваннахона ва озгина кун нури билан. Ҳар бир фуқарога 6 квадрат метр, яъни автотураргоҳ майдонининг ярмидан кўпроқ майдонни ташкил этадиган 11 квадрат метрли ўртача бўлинган бирлик (Гонконг аҳолини рўйхатга олиш ва статистика бошқармаси, 2021). Уй-жой нархи ошиб бориши билан кўплаб шаҳарларда кичик уйлар оддий ҳолга айланмоқда.

Бу соғлиқ учун муҳимдир. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳукуматларга уй-жойларнинг кўпайиб кетишини олдини олиш ва камайтириш бўйича қатъий тавсиялар беради, чунки кўпайиб кетган уйлар юқумли касалликларни тарқатади ва ёмон руҳий саломатликка олиб келади (WHO Housing and Health Guidelines, 2018). Crowding is associated with psychological distress, feeling depressed, family conflict and poorer sleep, and in a survey of 1,194 subdivided-unit residents in Hong Kong, those with stronger social support reported less loneliness, depression, anxiety and stress, a reminder that shared space and community matter when private space is scarce (Chan et al., 2026). Болалар энг кўп азият чекишади: улар ўқиш учун тинч жой тополмайдилар, уйларнинг гавжумлиги эса мактабдаги кам муваффақият ва хулқ-атвор муаммолари билан боғлиқ (Evans, 2006; Solari and Mare, 2012).

Нима учун боғлар ва очиқ ҳаво аҳамиятга эга

Ёшиллик - бу дабдаба эмас. Бир миллиондан ортиқ датчанлар иштирокида ўтказилган тадқиқотда, уйлари атрофидаги энг кам оқ майдон билан ўсган болалар кейинчалик ҳаётларида психик касалликлар ривожланиши хавфи 55 percent даражасига қадар юқори бўлган (Engemann et al., 2019). Ҳафтада камида икки соат табиатда вақт ўтказган одамлар соғлом ва фаровон ҳаёт кечирадилар (White et al., 2019). COVID-19 карантини даврида Британиядаги одамлар ўз боғлари ёки яқин атрофдаги паркларда яхшироқ кайфият ва соғлиқни сақлаш ҳақида хабар беришди (Poortinga et al., 2021). 140 дан ортиқ тадқиқотлар таҳлили яшил ҳудудни стресс гормонлари, юрак уриши ва қон босимини пасайтириш билан боғлайди, гарчи муаллифлар кўплаб тадқиқотлар заиф эканидан огоҳлантирсалар ҳам (Twohig-Bennett and Jones, 2018). Дарахтлар остида ётган беморлар ғишт девор олдида ётган беморлардан тезроқ тузалади.1984 йил). Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг далилларни таҳлил қилиш натижалари шаҳарлардаги яшил ҳудудлар стрессни камайтириш, жисмоний фаолликни ошириш, ақлий саломатликни яхшилаш ва ҳавони совуқроқ ва тозароқ бўлиши билан боғлиқлигини кўрсатади (WHO Europe, 2016).

Финляндия шаҳрининг чеккасида жойлашган, ўрмон билан ўралган боғларнинг ҳаводан олинган сурати.
Финляндиянинг Ванта шаҳридаги боғлар, шаҳар аҳолиси ўрмон ёнида озиқ-овқат ва гулларни етиштирмоқда. Photo: Petteri Järveläinen, CC BY 4.0

Одамлар учун яхши ҳаёт даражаси кундузги ёруғлик, оиланинг яшаши ва ўқиши учун етарли жой, боғ-роғларга, дарахтларга ва очиқ ҳавога кириш имконига эга бўлишни ўз ичига олади. Бу баланснинг муҳимлиги сабабидан биридир: ҳар бир инсон яқинида яшил ҳудуд бўлган оқсоқол уйга эга бўлиши мумкин бўлган планета аҳоли, истеъмол ва ер миқдори пропорционал бўлган планетадир.

Синаб кўрилган ечимлар

Буларнинг ҳеч бири умидсиз эмас. Дунё бўйлаб мамлакатлар, шаҳарлар ва деҳқонлар ер ва ресурсларга бўлган босимни сезиларли даражада камайтирган, баъзилари бир авлод ичида. Бу уларнинг қилганлари ва ўзгартирганларидир.

Қизлар таълими ва оилани ихтиёрий равишда режалаштириш

  • Бангладеш. 1970-йилларнинг бошида Бангладешда ўртача аёл еттита болани дунёга келтирган; бугунги кунда бу рақам иккита (Жаҳон банки). 1977 йилда бошланган Matlab дастурида соғлиқни сақлаш ходимлари аёлларнинг уйларига бориб, она ва бола саломатлигига оид маслаҳатлар берар эди. Ушбу дастур доирасида қишлоқларда туғилиш даражаси яқин атрофдаги қишлоқлар билан солиштирганда 17 фоизга камайган, аёллар ва болалар эса икки асрдан кейин соғломроқ бўлган (Joshi and Schultz, 2013). 1994 йилдан бошлаб қизлар учун ўрта мактабда қолиш учун давлат стипендияси тўланади. Қизлар мактабга қабули йилига 13 фоизга ошиб, ўғил болаларни ортда қолдирди ва дастур никоҳларни кечиктирди, контрацептив воситалардан фойдаланишни оширди ва туғилиш даражасини пасайтирди, тадқиқотнинг баҳолашича, бунинг фойдаси харажатларидан анча юқори (Khandker et al., 2021).
  • Ироқ. Туғилиш 1980-йилларнинг ўрталарида ҳар бир аёлга етадиган олти боладан 2000 йилда иккитагача тушди: ўн беш йил ичида учдан икки қисми (Жаҳон банки). Қишлоқлардаги соғлиқни сақлаш марказлари тармоғи қишлоқларга оилани ихтиёрий равишда режалаштириш каби асосий тиббий ёрдамни олиб келди. Бола ўлими камайди, ва турмуш қурган аёлларнинг контрацепция воситаларидан фойдаланиши 1990 йилдаги 55 фоиздан 2021 йилда 81 фоизга ошди (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi, 2009).
  • Тайланд. Тайланд 1970 йилда оилани ихтиёрий равишда ташкил этиш дастурини бошлаган. Fertility fell from about six children per woman to below replacement level around 1990, driven by better basic health, girls’ education and the programme itself (Yeung and Abalos, 2025; World Bank).
  • Керала. Бу Ҳиндистон штати 1990 йилларда, Ҳиндистоннинг кўп қисми ҳали ҳам катта оилаларга эга бўлган пайтда, алмаштиришдан паст туғилиш даражасига эришган. Тадқиқотчилар соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ривожланишдаги ютуқларни, шунингдек, аёллар учун кенг тарқалган таълим ва имкониятлар тарихини эътироф этишади (Nair, 2010).

Ҳар бир ҳолатда, оилалар болалар тирик қолса, қизлар мактабга борса ва аёллар соғлиқни сақлаш ва контрацепцияга бепул эга бўлсагина, камроқ болали бўлишни танлайди. Бунга зўрлаш керак эмас.

Озиқ-овқатни камроқ сарфлаш

  • Буюк Британия. WRAP хайрия ташкилоти супермаркетлар, озиқ-овқат компаниялари, кенгашлар ва уй хўжаликлари билан ҳамкорликда ишлайди ва “Етишни сев, чиқиндини ёмон кўраман” кампаниясини олиб боради. Маҳаллалардаги бир кишига тўғри келадиган озиқ-овқат чиқиндилари, кенгаш қутиларида ўлчанган ҳолда, 2007 ва 2018 йиллар орасида йилига 91 килограммдан 67 килограммгача камайиб, 2021 ва 2022 йилларда Британияда бир кишига тўғри келадиган умумий озиқ-овқат чиқиндилари 2007 йилдагидан 22 фоизга камайган. Уй-жой чиқиндилари 2018 йилдан бери яна ошиб бормоқда, бу иш ҳеч қачон тугамаслигини кўрсатади (WRAP, 2025).
  • Жанубий Корея. 2005 йилда озиқ-овқат чиқиндиларини кўмиб ташлаш тақиқланди, 2013 йилдан бошлаб эса уй хўжаликлари махсус сумкалардан ёки Сеулда ҳар бир чиқиндини ўлчайдиган ва аҳолининг картаси орқали тўловни қабул қиладиган контейнерлардан фойдаланиб, чиқарилган озиқ-овқат чиқиндилари учун пул тўлайдилар. The share of food waste recycled into fertiliser and animal feed rose from 2 percent in 1995 to about 95 percent, and Seoul’s weighing bins cut the city’s food waste by 47,000 tonnes in six years (Broom, 2019).
Чорраҳада иккита оқ ва қизил рангли озиқ-овқат чиқиндиси қутилари, ҳар бирида карта ўқигич, дисплей ва олдинда мультфильм маскоти бор.
Жанубий Кореядаги озиқ-овқат чиқиндилари қутилари ҳар бир хонадоннинг ташлаган нарсаларини ўлчайди ва буни яшовчиларнинг карталаридан ундиради. Photo: revi, CC BY 2.0 KR

Осмон ва ернинг шифокорлиги

  • Озон қатлами. Монреаль протоколи асосида, 1987 йилда келишилган ҳолда, дунё озон қатламини йўқ қилаётган кимёвий моддаларнинг қарийб 99 фоизини босқичма-босқич олиб ташлади. Ҳозирги кунда 2040 йилга бориб, дунёнинг кўп қисмида, Арктикада 2045 йилда ва Антарктидада 2066 йилда қатлам ўзининг 1980 йилги ҳолатига қайтиши кутилмоқда.WMO ва UNEP, 2023). Бу ҳар бир мамлакат ҳаракат қилса, глобал ресурс муаммоси ҳал этилишига ишончли далилдир.
  • Коста-Риканинг ўрмонлари. 1997 йилда Коста-Рика ер эгаларига бутун мамлакат бўйлаб, уларни ҳимоя қилиш ва қайта ўстириш учун пул тўлаган биринчи давлат бўлди (Pagiola, 2008). Ҳозирда мамлакатнинг 60 фоизи, яъни 2000 йилдаги 56 фоиздан кўпроқ қисми ўрмон билан қопланган.Жаҳон банки), ва дастур доирасида тўланган жойлардан олинган ёзувлар ўрмон ҳайвонларининг қайтаётган овозларини кўрсатади (Дельгадо ва бошқалар, 2026).
  • Нигернинг қайта ўсган қишлоқ хўжалиги ерлари. Маради ва Зиндер минтақаларидаги деҳқонлар ўз ерларидан ҳар бир новдани олиб ташлаш ўрнига, эски илдизлардан қайта ўсиб чиққан дарахтларни ҳимоя қилиш ва уларни кесиб олишга киришдилар. 1980-йилларнинг ўрталаридан бошлаб ўтган икки аср давомида 5 миллион гектар ер майдонига 200 миллион туп дарахт кўчирилди ва улар ҳозирда 4,5 миллион кишининг турмуш тарзини таъминлашга ёрдам бермоқда (Sendzimir et al., 2011).

Бу ишларни бажараётган ташкилотлар

Бу нотижорат ташкилотлари юқорида айтиб ўтилган муаммолар устида ишлайди ва ўз натижаларини эълон қилади. Агар уларнинг амаллари сизга ёқадиган бўлса, уларга очиқ садақа беришни ўйлаб кўринг. Бу Local Solar System Улардан бирортасига ҳам алоқаси йўқдир. Улардан ҳеч нарсани қабул қилмайди ҳам. Беришдан олдин ҳар бир ташкилотнинг ўз ҳисоботларини ўқинг ва натижани қандай ўлчаётганини текширинг. Қуйидаги рақамлар ташкилотларнинг ўзлари томонидан келтирилган.

  • CAMFED (Қизлар таълими учун кампания, Британияда рўйхатдан ўтган хайрия ташкилоти 1029161) Гана, Кения, Малави, Танзанияда, Замбия ва Зимбабведа қизларнинг ўрта мактабга боришлари учун харажатларни қоплайди ва уларни қўллаб-қувватлайди. Унинг хабар беришича, 1993 ва 2025 йиллар оралиғида у 9,3 миллион болага мактабга боришга ёрдам берган. Its network of former students, the CAMFED Association, has more than 355,000 members who in turn support girls in their own communities.
  • Ром то Читать (АҚШ нотижорат ташкилоти) Осиё ва Африкада ўқишга қизиқишни ошириш ва қизлар таълимини ривожлантириш дастурларини олиб боради. Унинг қизларни мактабда қолишга ёрдам берадиган қизлар таълими дастури Бангладеш, Ҳиндистон ва Непал каби 14 мамлакатдаги 4,5 миллиондан ортиқ қизларга ёрдам берди.
  • MSI Reproductive Choices (Британияда рўйхатдан ўтган хайрия ташкилоти 265543) 36 мамлакатда контрацепция ва репродуктив саломатлик хизматини кўрсатади. У ҳар куни 100,000дан ортиқ аёллар ва қизларга ёрдам бераётгани ҳақида хабар беради.
  • Халқаро аҳолини рўйхатга олиш хизмати (PSI) (АҚШ нотижорат ташкилоти, 1970 йилда ташкил этилган) оилани планлаштириш, жинсий ва репродуктив саломатлик, малария, ВИЧ ва бошқа соғлиқни сақлаш хизматлари бўйича маҳаллий ташкилотлар билан ҳамкорлик қилади.
  • WRAP (Британияда рўйхатдан ўтган хайрия ташкилоти) ҳукуматлар, бизнес ва уй хўжаликлари билан биргаликда озиқ-овқат, пластик ва кийимларни йўқотиш учун ишлайди ҳамда юқорида айтилганидек, 2007 йилги базавий кўрсаткичларга нисбатан Британиядаги озиқ-овқат чиқиндиларини ўлчайди.
  • Project Drawdown (АҚШ нотижорат ташкилоти) озиқ-овқат чиқиндиларини камайтиришдан ерларни тиклашгача бўлган қайси иқлим ечимлари энг яхши эканлиги ҳақидаги бепул, илмий асосланган таҳлилни эълон қилади. Шу тариқа одамлар ва молиячилар ўз саъй-ҳаракатларини муҳим жойларга қарата оладилар.

Қандай ёрдам беришингиз мумкин

  • ТаълимБу ҳаётни яхшилайди ва оилаларга ҳақиқий танлов имкониятини беради. Юқоридаги ташкилотлар бошланиш нуқтаси бўлиши мумкин.
  • Ижобий оилавий режалаштириш ва репродуктив саломатлик хизматларини қўллаб-қувватлаш, доимо ҳуқуқлар ва эркин танлов асосида.
  • Ёшиллик жойини ҳимоя қилиш Ўзингиз яшайдиган жойда: маҳаллий лойиҳалаш маслаҳатларига қўшилинг, парк ва боғларни ҳимоя қилинг, янги уйларда дарахтлар ва очиқ майдонлар учун мурожаат қилинг.
  • Чизиқларни узоқроқ вақт давомида ишлатинг. Таъмирланг, фойдаланилган нарсаларни сотиб олинг, асбоб-ускунани қарзга олиб, у билан бўлишинг; айланишда бўлган материаллар энг арзон ресурсдир.
  • Егуликларни камроқ сарфланг. Таомларнинг тахминан бешдан бири сарфланади; овқатланишни режалаштиринг, егуликни яхши сақланг ва қолганини ишлатинг.
  • Озиқ-овқат тадқиқотларини яхшилаш. Кўчатлаштирилган гўшт, аниқ ферментация ва юқори фаровонлик фермерчилиги бўйича ишларни кузатиш ва қўллаб-қувватлаш; тадқиқотчилар буни қилишлари мумкин Уларнинг фикрларини келтиринг.
  • Қуръавий қоидаларни сўранг: таъмирлаш ҳуқуқи, узоқ муддатли кафолатлар, депозит схемалари ва қайта ишланган мазмун стандартлари.
  • Мулоқотга қўшилинг ва бу тушунтиришни қўллов панели орқали таржима қилишга ёрдам беринг.

Манбалар ва қўшимча ўқиш