Namoonni, itti fayyadamni fi qabeenya

Seen from orbit at night, the Nile draws a line of light through the desert: tens of millions of people living along one river, as people have for seven thousand years. Addunyaa ga’ee 8 biliyoonni namoota 2022 fi Naannoon Ameerikaatti yoo jiraatan yoo jiraatan yoo ta’u 10.3 biljanaa bara 2080’n booda akka hin citiin. Akkamitti namoota baay’een addunyaa tokko keessatti jireenya gaarii akka qabaatan, iddoo, hin bu’u, garaana fi bakka lafee itti dabree, isa dhaamsa kanarratti yoo ta’u. Kunis yaadaa fi barachuu dha. Akkasumas, waan nutti dhaga’amu barattoota, fayyaa fi filannoon dhugaa akka ta’e kan jedhudha.

Equation

Sayinsoonni yeroo hedduu miidhaa namaa kan itti fufuu ta’uu isaa ni yaadata: Miidhaan = Jijjiirama x Beekumsa x Teknooloojii, ykn IPAT. Population is how many of us there are. Qabsa’inni kan ta’e namni tokko maal akka fayyadamu. Teknooloojii jechuun kan akka walqabatee fayyadama tokko tokko akkamitti akka ta’e agarsiisu: dabalataan kilowatt-sa’aa, lafaa per tonne ofiitti, bu’aa per product. Kana jechuun seeraan ala hin ta’u, garuu kan agarsiisa akka fuula duraatti yoo jiraatan, fi akka saddeet keessaa tokko ta’uu.

P: maal nutti jira

Akkasumas, dargaggoonni hedduun kan hin barbaachisu yoo jiraatan, akka ijoolleen isaanii du’anii fi barsiisaniif (akkasumas dubartoonni), akkasumas akka argatan. Akkasumas, biyya tokko keessatti dubartiin tokkotti dhalachuu kan danda’u ijoollee 2.1 yoo ta’u, biyyoota lameenis waggaa tokkoof dhalachuu kan danda’an dubartii tokko qofa. Akkasumas, dargaggoonni Afrikaa fi Aasiyaa baay’ee cimaan kan guddatan yoo ta’u, naannoolee biroo keessatti immoo baay’inni isaanii ni cimaa.

A: maal akka nutti fayyadamu

Akkasumas, lakkoofsotni iyyuu haala kana hin dubbatan, sababii namni biyya gaarii keessa jiraate addunyaa irraa baay’ee kan fayyadamu yookaan kan hin fayyadamne. yoo namni tokko akka jiraataa Ameerikaatti hin jiraatu, addunyaan yeroo dheeraaf Dirreewwan; akka nama biyya Indiyaa jiraate, kan tokko keessaa sadii (Global Footprint Network). Akkasumas, kan hin milkoofne yoo ta’e, yeroo baay’ee kan wal-qabatee fi kan wal-fakkaatu ta’uu danda’a.Kansel, 2022).

Kanaafuu, dargaggoonni biyya alaa keessatti hojiin isaanii kan guddaan waa’ee qabeenyaa fi qabeenya uumamaa ta’uu isaati. Akkasumas, bakka bu’oota magaalaa, loltoota fi manneen jireenyaa naannoo gaarii keessatti argamaniifi kan itti fayyadaman yoo ta’e, lafaa gara tokkotti akka hin deebine gochuun barbaachisaadha. Ijaarsa walfakkaatuun biyyoolessaa addunyaan U.N. fi itti fayyadama bakkoota akka kan guddaan fi kan salphaan kan ta’e kan dabalata: kutaa lamaa fi torban tokko kan lafaa kan nama irraa adda bahe, Miliyoon tokko (IPBES, 2019). Akkasumas, bu’aan kun kan hin deebine ta’uu danda’a yeroo tokko tokkoo keessatti: spesiiyin nama du’e hin deebi’u, fi qonnaan bultoota qaroomaa ykn lafaa dachii ciccimaa waggaa hedduuf akka itti fufu ni fudhata, yoo itti fufuu danda’e.

The world extracts more than 100 billion tonnes of materials every year, three times as much as in 1970 (UNEP International Resource Panel, 2024).

Maal dhuunfataa?

Insiilaatiin akka addunyaatti hin cittu: dachii, qonnaan bultoonni, bishaan fi miiraalee isaa kan jiru hundati, waan biraas hin jiru. Kunis jaarsummaa labaratoorii kan hin mul’anne ta’uu isaa agarsiisa, yoo mirgi qabeenyaa akka itti fufuu barbaachisu. Akkasumas, isaan abdii kutuu barsiisu, sababii seenaan kan beekamu waan ta’eef akka inni ture hin tahin.

Rapa Nui (Isle of Easter) yeroo hedduu akka waamichaatti dubbatama: Iislaamiin sammuu tokko tokkoon isaanii kan wal qabate yoo ta’u, fi hawaasa isaaniin kan isaan ajjeese. Collapse (2005) Jared Diamond’s akkasuma kan kana fakkaate. Dhugaa sanaa waan hin jirreef. Ammas, analisiin kan eegale yeroo ammaa suuraa baay’ee salphaa agarsiisa. Akkasumas, namoonni akka dhufan kan hin beekkamne ta’e, yeroo 1200 (Hunt fi Lipo, 2006). Gootummaa Polineesiyaa waliin dhufan ammoo dachii palmii nyaatanii fi dachii akka deebi’u nuuf hin dandeenye (Hunt fi Lipo, 2009). Moodeeliin raadiyokarboonii kan agarsiisu yoo ta’e, ummataan cimina guddaan akka uumame kan hime yoo jiraattonni Awurooppaa 1722 dhufan malee akka hin bu’iin (DiNapoli et al., 2021), fi gaazixessiilee qaalii dhuunfaa naannoo sanaa nama kuma hedduuf nyaataa ta’uu danda’a (Davis et al., 2024). Akkasumas, yeroo ammaa kana, miseensota fi deeggartoonni ABO hedduun akka hin jirree fi hin beeknetti himan.Lima et al., 2020). Kan hin shakkiin yoo ta’u, wanti booda dhufeenya kana booda dhufu: bara 1862 fi 1863, koloneeffattoonni qonnaan bultoota 1,400 ol gara Perutti erge, dhukkubaas itti fufuu eegale, fi bara 1870s keessa namoonni 111 qofatu quubsaa ture.

Keeltonni biroos kan agarsiisan namoota biyya isaanii irraa buqqa’anii dha. Fuula Manaar, kan ka’e, qaamoleen dachii akka hin bu’amne gochuun, kan ka’e, qabeenyaa fi qabeenyaa dachee irraa buqqa’uun, akkasumas yeroo dheeraaf dhibee (1997). Jireenya isaa Ingilaandii )Weisler, 1995). Fuula Naaroo, waggaa tokko dura, qonnaan bultoonni biyya alaa lafaa fooskaatii miidhagsanii, naannoon kibbaa, kan kutaa sadii keessaa afurii fi kuma tokkoo ol ta’an, baay’ee miidhagfamee fi hin jiraatin (Naaroo, NBSAP). fi Norse Greenland akka walqabatee dhimmoota dachii kan hin qabneefi yeroon ciccimaa (Zhao et al., 2022) fi baay’inni ittisa gogaa kan du’u yoo ta’e, waggaa saddeet duraa kan jiraatan.

Dhukkubni kan nama du’e sababii tokko malee hin ta’u. Ammas, bakka lafaa yeroo ammaa kana hin fayyadamneetti, rakkoon tokkollee akka hin jiraatin ni dhiba.

A balance, not a race

Kana keessaa tokkollee hin tahin kan jedhuun namoota rakkoodha. Kanaafuu, walfakkaatuun kan jedhu: ummataa fi qabeenyaa lafaa, bishaanii fi ekoosisteemii naannoo tokkotti argame waliin walqabatee, akka uumamaa fi jireenya gaariin kan hojjechaa jiru. Akkasumas, yeroo ummatni addunyaan fayyaa fi barachuu gaarii ta’ee fi tasgabbii guddaa argattu, maatiin ijoollee baay’ee hin qabneefi lakkoofsi namootaa kan cimaan ni dabalaa dhufeera.

Akkasumas, kan yeroo gabaabaa kana keessatti, rakkoon kun gaaffii tokko kaa’a: yoo jiraate, lakkoofsi namoota du’an ni dabalaa. Kanaafuu, yeroon kun kan itti fufuu fi kan itti fufe yoo ta’e, rakkoolee siyaasaafi dinagdee biyyattii keessatti uumaman akka furmaataatti fayyadamuun barbaachisaa dha. Kanaafuu Local Solar System Foundations immoo saayinsii dhabdee fi daangessan hordofa, fi waan rifeensa barachuu irratti mul’isee fi hin mul’inee akkanumatti fi wal-qunnamtiidhaan ibse. Today, people worldwide spend about ten years of their lives in poor health: in 2021 global life expectancy was 71.4 years, and healthy life expectancy 61.9 (WHO, 2024). Haaluma kanaan, yeroo ammaa kun dhukkuba tokkollee hin dabalu ykn hin jaallatu; kan akka walqabatee fi istaraatiijiyaa istaraatiijiin ittisa fayyaa.

Barnootaan kan ta’e

Akkasumas, furmaata kan hin qabnee fi kan nama gargaaru akka walfakkaatuun hojjechuudhaaf baratni, kan inni guddaan bakka barnootaan hin ga’initti. Haatiwwan mana barnootaa keessatti argaman yeroo dheeraaf ni guuraniiru, ijoolleen isaaniis yeroo dheeraaf dhalachuu eegalan, akkasumas, ijoolleen isaanii baay’ee cimaan fi fayyaa qaban dhalachuu eegalan. Bankii Addunyaa akka himetti barachuu gaddaan dubartootaa fedhii biyyaatti $15 and $triliyoonii 30 kan galaafatu yoo ta’u, barnoota sadarkaa lammaffaaf dubartootaaf kenname immoo dhalachuu fi dargaggootaaf dabalaa deemuu ni danda’a (Wodon et al., 2018).

Akkasumas,

Akkasumas, yeroon fi qabeenyaan kan barbaachisu yoo ta’e, maatiin hundi akka wal hin qabnetti ilaalama. Ekonomistii kunniin qabsa’aa baay’ee-qunnamtii jedhu: yoo ijoolleen hedduu ta’an, ijoollee tokko tokkoon bu’aa qabeenyaa maatii isaa kan cimaan ni dabalaa (Becker fi Lewis, 1973). Akkasumas, maatiin kan hin qabnee fi ijoolleen baay’ee qabaniif, maatiin guddaan rakkoolee siyaasaa hedduutu isaan mudata, akkasumas, yeroo hedduu dubartoonniifi dhiironni waggaa dheeraaf mana barnootaa irraa fagaatan akka gargaaran.

Sababni isaas, kan ta’e yoo ta’e malee akka bakkaatti hundaa’a. Akkasumas, yeroo tokko tokko, akkasumas kan ka’e, ijoolleen saanii akka hin barannetti, maatiin isaanii akka hin barbaachisu gochuun, akkasumas, akka hin jaallatamne taasisuun.Li, Zhang fi Zhu, 2008; Rosenzweig fi Zhang, 2009). Akkasumas, yeroo baay’ee, maatiin ijoollee isaanii akka hin barbaachisu fi akka hin jaallanne kan taasisan, akkasumas, akka hin jaalatamne fi akka hin fayyadamne kan taasisan.Black, Devereux fi Salvanes, 2005; Angrist, Lavy fi Schlosser, 2010). Akkasumas, yeroo tokko tokko, miseensonni mana barnootaa fi maatiin isaanii walgahii tokko irratti walitti dhufanii, rakkoolee hawaasaa kan akka dhibee dhukkuboota fayyaa, qabeenyaa, akkasumas, jireenyaa waliinii irratti mari’atan.

Dhimmii maatiin haqama

Akkasumas, kan akka miseensota mana hidhaa, abbootiin qabeenyaa fi namoota biroon, yeroo tokko tokko, namoonni kunniin rakkoolee siyaasaafi dinagdee qabanis ni mul’atan. Akkasumas, akkasumas haalli kun akka hin taanee fi akka haqaatti hundaa’u qaba: poolisii cimuu fi dabree kan miidhaa guddaa geessise ta’uu isaatiifi furmaata tokkollee keessatti bakka hin qabu. Akkasumas akkasii hin ga’u. About 164 million women worldwide had an unmet need for family planning in 2021 (UN DESA, 2022), and in low- and middle-income countries tens of millions of women who want to avoid pregnancy lack modern contraception (Guttmacher Institute, 2024). Akkasumas, rakkoon kun kan namatti mul’atu yoo ta’e, yeroo dheeraaf akka hin taanee fi akka hin barbaachisu kan taasisu.

Barachuu jechuun yoo ta’e, nama tokkoon kan baratu fi hojjatu yoo ta’e malee, namoota hedduuf akka hin barbaachisu.

Maariyaas kan ta’e

Akkasumas, hamma tokko kan ka’e Dhuumaa galatti, addunyaan cimina qabu qabiyyee hin qabnee fi hin jirre. Akkasumas, mana jireenyaa Marsa irratti rakkoo walfakkaatu qaba. Akkasumas, koloneeffataan tokko tokkoo namoota kumaa ykn duulaa akka guddatu barbaachisa, akka ummata bu’aa qabutti fi akka jeequmsaafi dandeettii hawaasaa itti fayyadamuuf. Akkasumas, maatiin baay’een qooda fudhachaa turan. Kunis addunyaa adda addaa kan qabu, siyaasa adda addaa, fi garuu isa tokko.

T: yoo injiinierii baay’ee gargaaru

T yoo ta’e, itti fufiinsa kan hin milkoofne. Elektirikii irraa kan ka’e sammuu fi lafa, ijaarsa gaarii fi meeshaalee, barbaachisummaa beela’insaa, wal-qabsiisaa fi diizaayina dabalataa hundinuu bu’aa yunitii tokko tokkoo itti fayyadamaaf kennuun ni ciccimaa. Taarikhiin nutti agarsiisa kanneen kunniin akka baay’ee ta’an: humna kan barbaachisu faayidaa ekonomii tokko uumuuf yeroo dheeraaf dabree ture, fi biyyalee baay’een kan bu’aa qaban keessaas emishan dabree ture. Kanaaf immoo namoota hiika humnaa kennu ni waama.

Kanniin: kan hin miidhan

Kanaafu, namoota hundarra kan bu’u Rabbiin qofa. Aabbanni keenya niitii itti nyaatu waggaa miliyoonaan lakkaa’amu: meeshaalee lafaa fi abboota namaa kan namatti mul’atan yeroo tokko tokkoo waggaa 2.6 miliyoona, fi yeroo hedduu waggaa 3.4 miliyoona (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). Hiyyeeyyii fi nyaataawwan namoomaa gargaarsa akka geessu gochuuf gargaaru (Aiello and Wheeler, 1995; Pobiner, 2013). Nuti karnivoroota hin ta’in, akka jjeequmsa, kan itti nyaatu; nuti ni nyaata, fi niyiin qooda hin qabnee dha. Kana irraa hin buune, kan hin buune immoo adabbii guddaadha.

Akkamitti akka ta’e kan jedhuun walqabatee. Livestock supply chains account for about 12 percent of human-caused greenhouse gas emissions (FAO, 2023), need a large share of the world’s farmland, and industrial farming raises serious questions about animal welfare. Jawaabni nutti fakkaata garuu itti fayyadamu hin dandeenye, garuu akka gaariitti itti fayyadamuu dandeenya: lafaan baay’ee cimina qaba malee.

• Cultivated meat is real meat grown from animal cells in a bioreactor, without raising and slaughtering an animal. Singaapor biyya jalqabaa ta’ee akka hin hundeeffamne kan hime, bara 2020. Ameerikaan bara 2023tti itti fuftee, kan akka gogaa fi gooftolii UPSIDE Foods fi GOOD Meat irraa argatte, boodarra ammoo salmoon fi sammuu porkii; Israa’eelis kan Aleph Farms irraa argatte bara 2024tti, fi Aasilaand fi Zeelandiin Newisleandiis kan Vow irraa argatte bara 2025 (FSANZ, 2025). Akkasumas, bakka tokko tokkotti, akka Italii, Floridaa fi Alabamaatti, kan hin barbaachisu ta’e.
• Hin milkaa’inu. Seelii fiigichaa akka midhaanii ta’e uumuun baayooreaktoroota sterilee, mijaawaa midhaanii fi humnaa barbaachisa, fi qorannoo tokko kan nama gammachiise kun, yoo hin hojjenne, bu’aan itti fayyadamaa midhaanii guyyaa guyyaan (Humbird, bara 2021). Investimantiin akkasumaan gadi bu’ee kan ture bara 2021 (GFI, State of the Industry). Kana jechuunis, kan alatti miseensota rifaa’ataaf gargaarsa ni kenna: dabalataan, serumni dabbaloota hin qabnee fi midhaan nyaataa, biyooreaktoroota baay’ee fi salphaa, fi qorannoo yeroo jireenyaa.
• Filannoo Ingiliiz keessatti, mikrootii prootiinii dabbalootaa adda addaa uumuuf fayyadamu, kan akka prootiinii weeyyii fi haammii kan namatti bu’aa hin qabne; ingridiijentii kanas baay’een gara manneen nyaataa deebi’anii itti fufuu eegalan.
• Dhimmii fi qabeenyaa kan nutti ta’e, baraaruuf, biliyoona dabbaloota harkifaman: wal-qunnamtii gaarii fi miidhama gaarii, miidhama adda addaa miidhaanii irraa buqqisu, dawaa wareegamuuf, fi bakkee irraa gara bakka itti fayyadamutti bakkiin cimaan.

Yoo yoo jiraate biyyoloogii, injiinierii ykn barataa, neetti kuuphaan kan ta’u tokko kan itti fufuu fi kan itti fayyadamu ta’uu qaba. Nuti jaalalli keessan barbaadna.

Akkasumas, bakka jireenyaa: lafaa, geejjibaa fi bishaaniifi

Akkasumas, kan nama sadii keessaa tokko magaalaa keessatti jiraata, fi UN akka jedhanitti yoo ta’u waggaa 2050tti kan sadii keessaa afurii hiriira keessa jiraatan. Magaalaa ciccimaa, gaarii fi qophaa’e ni danda’a: safaroota ganama, kutaalee walfakkaatu, ittisa ummataa fi hojii walfakkaatu. Ammas, ciccimii harkifataa kan qabu, fi magaalaalee hedduu keessatti namoonni gara haadha manaa isaaniitti akka deebi’an godhama.


Hong Kong, bakka mana jireenyaa tokko 16 m³ akka namni tokkotti, 215,700 namoota bara 2021 keessa jiraatan, bakka bu’oota naannootti wal-qabatee, gara gammoojjiitti wal-qabatee, yeroo hedduu ammoo gara kutaa tokkotti wal-qabatee. The median subdivided unit measured 11 square metres, giving each resident about 6 square metres, about half the size of a parking space (Hong Kong Census and Statistics Department, 2021). Akkasumas, akka manneen jireenyaa cimaan fiduu fi babal’achuutti, manaawwan cimaan fiduu fi xiqqeessuun magaalaalee hedduu keessatti namatti dhagahama.

Kunis fayyaa irratti hundaa’a. Organizeeshiniin Fayyaa Addunyaa (WHO) yaada cimaa baasee akka humnoota mootummaatti ka’u fi dabalataa qabeenyaa mana jireenyaa, sababii mana jireenyaa baay’ee dhukkuboota ittifaman fi fayyaa namoomaa gadi bu’uu kan ta’an (Qorannoon QBO kan bara 2018). Crowding is associated with psychological distress, feeling depressed, family conflict and poorer sleep, and in a survey of 1,194 subdivided-unit residents in Hong Kong, those with stronger social support reported less loneliness, depression, anxiety and stress, a reminder that shared space and community matter when private space is scarce (Chan et al., 2026). Haati warraa kan dhibu: akka hin beekne, mana barnootaa fi rakkoolee hawaasummaa waliin walqabatee.Evans, 2006; Solari fi Mare, 2012).

Maaliif garaana fi hinbaane

Haalli kibbaa hin ta’u. Akka barnoota tokko keessatti, ijoolleen miiliyoona tokkoo ol ta’an kan Danwaasaatti dhalatan, yeroo gara garaa akka dhukkuba dhiiga qabaniifi akka du’an kan saaxilamuu turan. 55% kan akka dhukkuba fayyaa qaamaa, dhibee dhiigaa fiEngemann et al., 2019). Namni kamiyyuu saa’a lama guyyaatti dachii keessatti galateeffachuun fayyaa fi tasgabbii gaarii argata (White et al., 2019). Haaluma walfakkaatuun, yeroo COVID-19 lokkifameen, namoota Briteen keessatti garaagarummaa fi fayyaa gaarii qaban kan qabaniifi garaagarummaa fi fayyaa gaarii qaban (Poortinga et al., 2021). Akkasumas, fuula duraa qorannoo 140 ol ta’an keessatti, iddoon kibbaa kan walqabatee hormonii stressii, yeroo qalbii fi dhibee dhiigaa gadi bu’uu, garuu barreessitoonni akka jedhanitti qorannooleen hedduun isaanii dhalootaan hin jaallatamne (Twohig-Bennett and Jones, 2018). Paasiifii hospitaala keessatti seenan, kan sirreessa ta’an, yeroo dheeraaf itti deebi’u yookin kan wal qabate (Ulrich, 1984). Dhaabbileen fayyaa addunyaa (WHO) akka jedhanitti, yeroon kibbaa magaalaa keessatti argamuu fi rakkoolee qaamaa, fayyaa namoomaa fi bishaanii gaarii ta’uu waliin walqabatee jira.WHO Europe, 2016).

Akkaataa jireenyaa gaariin namootaaf nurratti hundaa’u, guyyaa, iddoo barbaachisu maatiifi barsiisuuf, fi galmee, parkii, sammuu fi hin qabne. Kanaaf walqixxummaa kun barbaachisaadha: addunyaa tokko keessatti namni tokkollee mana gaarii fi dachii ciccimaa kan qabu yoo ta’e, addunyaa kana keessatti lakkoofsi namootaa, fayyadamuu fi lafaa walfakkaatu.

Fuula

Kana keessaa tokkollee hin jiru. Biyyoonni, magaalotni fi bultoonni addunyaa hundaan yeroo ammaa kana humna lafaa fi qabeenyaa isaanii akka hin milkoofne gochuun hojjetamaa jira, kanneen biroos immoo bara tokkoo keessatti. Kana jechuun wanta isaan hojjataniif fi wanta isaan jijjiiran.

Barnoota dubartootaa fi qophii maatiin barbaachisu

• Bangladesh. Bara 1970tti dubartiin Banglaadish waggaatti ijoollee torba qaba; har’a ammoo waggaatti ijoollee lama (Bankii Addunyaa). In the Matlab programme, started in 1977, health workers visited women at home with maternal and child health care and contraception. Dhukkubni ijoollee magaalaalee hojiirra oolchuu keessatti akka dabree fiigicha 17% ol ka’ee yoo lakkaa’amu, dubartoonni fi barattoonni naannoo sanaa waggaa dhibba lama booda fayyaa isaaniin gaarii ta’an (Joshi and Schultz, 2013). Bara 1994 irraa eegalee, barattoonni mana barnootaa sadarkaa lammaffaa keessatti akka baratan gargaarsa biyyaalessaa kenname. Akkasumas, yeroon barattoota dubartootaa barachuu eegalan waggaatti boqonnaa 13 ol ta’e fi kan ijoollee dhiiraa qabdu. Kanaafuu, hojiin kun niyyaa itti fufiinsaa, fayyadama wal-qabsiisaa fi dhala namaa cicciruun akka barbaachisu taasiseera.Khandker et al., 2021).
• Iran. Fertility fell from more than six children per woman in the mid-1980s to about two by 2000: by two thirds in fifteen years (World Bank). Akkasumas, fuula duraa keessatti, rakkoon kun akka furmaataatti kan ta’e yoo ta’u, rakkoon kun akka furmaatitti kan ta’e yoo ta’e. Du’a ijoolleen dabre, fi fedhii dubartoota haadha manaa ta’an kan fayyadamaniifi akka hin dhalanne gochuun, kan ka’e, kan bara 1990 yoo ta’u, boqonnaa 55, kan bara 2021 yoo ta’u, boqonnaa 81 (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi, 2009).
• Thaaylandii. Thaayilandiin bara 1970tti hojiin qophii maatii akka eegalu taasise. Dhimmi dhalachuu kan dabre waggaatti ijoollee afurii yoo ta’u, bara 1990 keessa ammoo gara dhibba tokkotti akka deebi’u, kunis sababni isaa fayyaa gaarii fi barattoota dubartootaatiin walqabatee (Yeung and Abalos, 2025; World Bank).
• Kerala. Biyya Indiaa kanas bara 1990tti dhalattoota gara gadii argatti, garuu biyya Indiyaa keessaa baay’een akkasiillee maatii guddaa qaban. Rifeensaawwan kunniin cimsa fayyaa fi babal’ina hawaasaa, akkasumas seenaa dheeraa barachuu fi dubartootaa barbaachisu (Nair, 2010) kan agarsiisu.

Akkasumas, maatiin ijoollee baay’ee hin qabnee fi dubartoonni fayyaa fi wal-qabsiisaa ta’an yoo jiraatan, ijoolleen barnootaaf akka deemuu fi dubartoonni gargaarsa fayyaa fi wal-qabsiisummaa akka argatan murteessuu. Gaafa hinqabu.

Akkuma hin taane

• Briteen. Aadaa WRAP waliin hojjechaa jiru, akkasumas, manneen jireenyaa fi maatiin waliin hojjechaa jiran, akkasumas, kampanja “Hojjaa, Hojjaa, Hojjaa” kan gaggeessan. Household food waste per person, measured in council bins, fell by about a quarter between 2007 and 2018, from 91 to 67 kilograms a year, and total UK food waste per person was 22 percent lower in 2021 and 2022 than in 2007. Akkasumas, kan akka 2018tti, bakkeewwan manaa fi qabeenyaa keessatti miidhaa uumame ni cimaa.WRAP, 2025).
• Korea Kibbaa. Bakka bu’iinsa nyaataa bakka buufataa bakkeetti baasuu bara 2005 irratti yakkamtootaf kan hin barbaachisu ta’e, fi hanga bara 2013tti maatiin bakkoota isaanii keessatti bakkoota itti bu’an akka hin qabnee fi akka hin lakkifamne kan taasisan, akkasumas, Seol keessatti, bakka bu’insii tokko tokkoo yookiis kaardii nama jiraataa irraa kan kaffalame. Akkasumas, kan itti fayyadamu ta’e akka bakkoota nyaataa fi miidhagaa dachii keessatti fayyadamuuf qophaa’e keessaa 2% bara 1995 irraa gara 95%tti cimaan, akkasumas, bakka miidhaa nyaataa Seol keessatti argamtu keessaa 47,000 tonneellaa waggaa sadiif (Broom, bara 2019).

Samaa fi dachii qulqulleessuu

• Lakkofsa ozone. Akka Protokolaa Montreal, kan 1987 keessatti itti gaafatamuu, addunyaan boqonnaa 99% ta’an kan kemikaalawwan lakkofsa ozone ni haaromsa. Lakkoobsi kun yeroo ammaa kan itti fufuu ta’e akka jirutti 1980 keessa gara 2040tti addunyaan baay’ee, 2045 irratti Arktikiifi 2066 irratti Antartikaa (WMO fi UNEP, 2023). Kunis kan agarsiisu rakkoon qabeenyaa addunyaas ni furama yoo biyya tokko tokko hojjechaa turre.
• Kallattii Kosta Riikaa. Bara 1997, Kosta Riikaan biyya jalqabaa ta’ee kan qabeenyaa lafaa, biyya hunda keessatti, akka kabaju fi karaa kaallataa itti fufuu (Pagiola, 2008). Forest now covers 60 percent of the country, up from 56 percent in 2000 (FAO, via World Bank), and recordings from sites paid under the programme show the sounds of forest wildlife returning (Delgado et al., 2026).
• Dhugumatti, naannoon bakkeewwanii Nigiraa akka deebi’u. Akka hin taanee, baratoota magaalota Maraadi fi Zinder keessatti, kan wal-qabatee, dachii isaanii irraa buqqa’an akka itti fufuu fi akka eeggamu taasisan. Baraa 1980, baraawwan lamaan darban keessatti, geejjiba miliyoona 200 akka deebi’an kan taasise hektaara miliyoonota 5 ta’u, akkasumas, yeroo ammaa kana gargaarsa jireenyaa namoota miliyoona 4.5 (Sendzimir et al., 2011).

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, kan biroon ammoo akka wal’aantummaa seeraatti fayyadamu fi hojiirra oolchuu danda’a. Akkasumas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha: “Ani wanta isin hojjattan hin argine. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kaan duraa yoo kennitu, yaada fi akkasii dhaabbilee hunda dubbisi fi itti fufuu akkamitti akka itti gaafatamummaa isaa fudhattu. Fiigicha armaan gadii kan Organizeeshiniin isaati.

• CAMFED (Kampaanii barachuu dubartootaa, dhaabbanni gargaarsa UK 1029161) baatii barnootaa fi deeggarsa dubartoota akka barsiisuu sadarkaa lammaffaatti kennaa jira. Akkasumas, kan jedhutti, bara 1993 fi 2025 gidduutti barattoota miliyoona 9.3 akka mana barnootaatti deebi’an gargaareera. Akkasumas, miseensota 355,000 ol qaban kan akka CAMFED Association fi miseensota biroon, barattoota kana waliin hojjechaa turan.
• Room to Read (US-non-profit)) hojiilee barnoota afaanii fi barattoota dubartootaa kan baratan ta’a. Hojii barattoota dubartootaa, kan dubartoota barnootaaf gargaaru, dubartoota miliyoona 4.5 ta’an biyyatti 14 keessatti deeggareera, akka Banglaadesh, India fi Nepal dabalatee.
• MSI Reproductive Choices (barnoota barbaachisu UK 265543)) kan fayyaa fi walqabatee, biyya 36 keessatti hojjechaa jiru. Akka gabaasetti dubartoota fi dubartoonni 100,000 ol akka gargaaramu ibse.
• Populational Services International (PSI) (US-non-profit, founded 1970) waliin hojjechaa jiru kan akka hojimaata maatii, fayyaa jijjirama fi dhalachuu, malaariya, HIV fi tajaajila fayyaa biroo.
• WRAP (barnoota barbaachisu UK keessatti diiwaan ga’e) waliin hojjechaa jiraa, mootummaa, siyaasa fi qabeenyaa akka miidhamu, miidhamuu nyaataa, plastikii fi alaabaa, fi miidhamuu nyaataa UK irratti kan hundaa’e 2007, akka ibsame armaan gadii.
• Project Drawdown (US non-profit)) maxxansa, fiila saayinsii irratti hundaa’e kan ta’e, kan akka rakkoolee ciminaan, akka miidhama nyaataa dabalatee, akka lafaa itti deebisuuf, akka nama fi namoota gargaaran carraaqqii isaanii galchuu danda’u.

Maal akka gargaartu

• Barnoota deeggaruu, kan akka dubartootaaf fi bakka barnootaan ga’uu salphaa hin taanetti; jireenya gaarii fi filannoowwan dhugaa maatiif kennuudha. organizations of the upper akka eegaluuf bakka gaariidha.
• Hojii fi hojiin mana jireenyaa fi fayyaa rifeensa, hamma yeroo hundaa kan hundaa’e haqoota fi filannoon ofii.
• Dhugumatti, yeroon keessoo akka hin bu’u gochuun barbaachisaadha. Akkasumas, bakka jireenyaa keessummaa keessa jiraattutti, haalawwanii fi fuula duraa irratti mari’achuudhaaf qophaa’i.
• Ijaala wantoota dheeraaf. Daawwachi, hin fayyadamne ittii fuudhu, oolchuu fi wal-qabsiisuu; waan jiru kan hin barbaachisu ta’uu isaati.
• Namootatti nyaata hin bu’u. Akkasumas, tokko sadii keessaa tokko kan namatti kenname itti bu’a; namatti kennuun, namatti galchuun fi kan itti fufuun ni bu’a.
• Back better food research. Rakkoowwan akka fuula duraa fi hojiin gargaarsa midhaanii, firimentasiinii fi barbaachisummaa qabeenyaa; barnootaaf fiduu.
• Qabsoowwan dabalataa gaafata: haqni ittisa, waantiijiin dheereffaman, skema’oota deemii fi fuula duraa.
• Jijjiiramnii fi gargaarsa kana explainer barreessuu irratti fuula.

Fuula fi barreeffama dheeressuu

• Naannoon (2024), Populaatiota Addunyaa 2024
• Naannoon, Urbaanization Prospects
• UNEP International Resource Panel (2024), Global Resources Outlook 2024
• Gumii Fuula Addunyaa, Haadha Dhugaa Ba’aa fi Haadha Ba’aa Biyyaalessaa
• IPBES (2019), Raportii Ijaarsaa Addunyaa kan Biyoodiversitii fi Hojii Ekosistemii
• UNEP (2024), Raporttii Indekssii Dabalataa Aadaa 2024
• Ehrlich fi Holdren (1971), Impact of population growth, Science 171
• Chancel (2022), Injiina kaarboonii addunyaa bara 1990-2019, Nature Sustainability 5
• Diamond (2005), Collapse: Akka ummatni murtaa’uu ykn guutu, Viking
• Hunt fi Lipo (2006), Late colonization of Easter Island, Science 311
• Hunt fi Lipo (2009), Revisiting Rapa Nui (Easter Island) “ecocide”, Pacific Science 63
• DiNapoli et al. (2021), Koompiyuutaara Bayesian irrati kaaboonii fi paleoenvironmental akkasumatti kan agarsiisu yoo ta’e, kan nama Rapa Nui, Nature Communications 12
• Lima et al. (2020), Ekolojii dabalataa hawaasa Rapa Nui, Proceedings of the Royal Society B 287
• Davis et al. (2024), Island-wide characterization of agricultural production challenges the demographic collapse hypothesis for Rapa Nui, Science Advances 10
• Kirch (1997), Microcosmic histories: island perspectives on “global” change, American Anthropologist 99
• Weisler (1995), Henderson Island prehistory, Biological Journal of the Linnean Society 56
• Reebbi Naaru, Strateejiya fi Plaanii Hojii Biyoodiversitii Naannoo
• Zhao et al. (2022), Dhugumatti, yeroo dheeraaf dachii akka cicciru kan ta’e yoo ta’u, kan walqabatee fi kan ka’ee mana jireenyaa Norse kibbaa Greenland, Science Advances 8
• WHO (2024), COVID-19n bara dheeraaf argame kan cimsu ta’uu isaa
• Wodon et al. (2018), Oduuwwanii hin qabne: Qophaan olaanaa dubartoota hin barsiisne, Bankii Addunyaa
• Becker fi Lewis (1973), On the interaction between the quantity and quality of children, Journal of Political Economy 81
• Li, Zhang fi Zhu (2008), The quantity-quality trade-off of children in a developing country, Demography 45
• Rosenzweig fi Zhang (2009), Politikaan kan ummataa kan eegsisuu maal akka ta’e?, Review of Economic Studies 76
• Black, Devereux fi Salvanes (2005), [Kuni baay’ee kan gaariidha? [https://doi.org/10.1162/0033553053970179), Quarterly Journal of Economics 120
• Angrist, Lavy fi Schlosser (2010), Experiments multiple for the causal link between the quantity and quality of children, Journal of Labor Economics 28
• UN DESA (2022), Plannamentii Qabeenya Addunyaa 2022
• Guttumacher Institute (2024), Adding It Up 2024
• Semaw et al. (1997), 2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia, Nature 385
• McPherron et al. (2010), Hujiin akka itti fayyadamni qabeenyaa dabballoota yeroo ammaa kana 3.39 miliyoonaan darbee Dikika, Etiyoopiya, Nature 466
• Aiello fi Wheeler (1995), The expensive-tissue hypothesis, Current Anthropology 36
• Pobiner (2013), Evidence for meat-eating by early humans, Nature Education Knowledge 4
• FAO (2023), Pathways towards lower emissions
• FSANZ (2025), Raportii A1269: qullaa barbaachisu akka nyaata baruu
• Humbird (2021), Ekonomii dabalataa midhaanii, Baayootekinooloojii fi Biyooenjinerii 118
• Kupferschmidt (2013), Lab burger adds sizzle to bid for research funds, Science 341
• Good Food Institute, Iccii, midhaan bishaanii fi walfakkaatuun: Akkaataa industrijaa
• Hong Kong Census and Statistics Department (2021), Namni kamiyyuu
• Chan et al. (2026), Dhugumatti fi fayyaa qaamaa namoota manaa bakkeewwanii jiraatan keessatti Hong Kong, BMJ Public Health
• Portinga et al. (2021), Dhugumatti, yeroon dachii kibbaa uummataa fi privaatii fayyaa fi tasgabbii subjeektii keessatti yeroo fi boodatti deebi’uun kan jalqabaa COVID-19, Landscape and Urban Planning 211
• Twohig-Bennett fi Jones (2018), Faaydaa fayyaa lafaa guddaa, Risqii Aada 166
• OMS (2018), Guddoonni Hojii fi Fayyaa
• Evans (2006), Barnoota dhala namaa fi haala uumamaa, Annual Review of Psychology 57
• Solari fi Mare (2012), Ejjennoo manneen jireenyaa irratti wal-qabatee akka ijoolleen gaariitti, Risqii Saayinsii Sochii 41
• Engemann et al. (2019), Akkasumas, yeroon jireenyaa kan bara dheeraaf itti fufuu fi yeroon jireenyaa kan dheeratu yoo ta’e, rakkoolee fayyaa qaamaa akka uumaman ni danda’ama., PNAS 116
• White et al. (2019), Kuni yeroo 120 daqiiqaa guyyaatti lafa keessatti akka hin gahin gochuun walqabatee fayyaa fi tasgabbii gaarii qaba, Raportoota Saayinsii 9
• Ulrich (1984), Kutaa gara fenestraatti akka hin seenne kan nama taasise, Science 224
• WHO Regional Office for Europe (2016), Urban green spaces and health: a review of evidence
• Dunya keenya dataa keessatti, Dhugumatti, akkasumas, akkasumas
• Bankii Addunyaa, Ijaarsa Jijjiirama Addunyaa: raati dhalachuu, guutuu, barnoota mana barnootaa, sadarkaa lammaffaa, dubartootaa fi bara baraa
• Joshi fi Schultz (2013), Plannaamin Familii fi fayyaa dubartootaa fi ijoollee: sababaa yeroo dheeraaf kan ta’e hojiin barbaachisu Matlab, Bangladesh, Demography 50
• Khandker, Samad, Fuwa fi Hayashi (2021), Programmii Deebii fi Jaalchiinsa Dubartoota Sekondaarii fi Jijjiiramaa Itoophiyaa: maal itti fufe?, Bankii Dhimma-Biyyaa Asiyaa Kibbaa 81
• Abbasi-Shavazi, McDonald fi Hosseini-Chavoshi (2009), The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction, Springer
• Corker et al. (2024), Akkasumas, yeroo ammaa kana, rakkoon fayyaa kan uumame sababa dhukkuboota sammuu fi qaamaati., Population and Development Review 50
• Yeung fi Abalos (2025), Determinants of low fertility in Asia, The Lancet Regional Health: Western Pacific 65
• Nair (2010), Understanding below-replacement fertility in Kerala, India, Journal of Health, Population and Nutrition 28
• WRAP (2025), Kuniin fi fuula duraa nyaataa UK: Fakkaattoota olaanaan
• Broom (2019), Koreen Kibbaa yeroo tokkotti 2% ofiifii nyaataa isaa itti fayyadamte. Akkasumas, 95%, Foruma Ekonomiyaa Addunyaa
• WMO fi UNEP (2023), Ozone layer recovery is on track, helping to avoid global warming by 0.5°C
• Pagiola (2008), Payments for environmental services in Costa Rica, Ecological Economics 65
• Delgado et al. (2026), Qabsoowwan baay’ee akka deebi’an taasisuun walqabatee wal-qabsiinsi biodiversitii kan itti fufu ta’e yoo ta’u, koosta riikaa’s redistributive payment for ecosystem services program, Global Change Biology
• Sendzimir, Reij fi Magnuszewski (2011), Rebuilding resilience in the Sahel: regreening in the Maradi and Zinder regions of Niger, Ecology and Society 16