Hurumende, hutano uye zvematongerwo enyika
Vanhu zviuru zvina zvemadhora vanoita imwe nyika. Kurarama kwedu kunoenderana nevanhu vedu, nemari tinoshandisa uye nesimba redu rekuzvidzora. Chinangwa ndechekuti tirambe tichishanda pamwe chete.
NASA
Pasina kumbobvira paine vanhu vanopfuura zviuru makumi maviri nevatatu vari kurarama munzira imwe chete yeNil, uye mazuva ano vanhu vanosvika mamiriyoni gumi nemana vari kugara pamwechete. Humanity yakapfuura 8 bhiriyoni vanhu mu 2022 uye United Nations inotarisira kuti huwandu hwevanhu hwasvika pakureba 10.3 billion mumid-2080s mushure mekuderera zvishoma nezvishoma. Maitiro ekuti vanhu vazhinji vanogona kurarama zvakanaka panzvimbo imwe chete, nenzvimbo, mhepo yakachena, maruva uye nzvimbo dzakasvibira dzakawanikwa, ndeimwe yematambudziko akakosha ezana ramakore. Iyi explaner ndeyekudzidzisa. Tinoona nezvekuremekedza sarudzo dzese dzemhuri; zvatinopikisa ndezvedzidzo, hutano uye sarudzo dzakanaka kune vese.
One simple equation
Vaongorori vanotaura kuti mhedzisiro yevanhu inoratidzwa nechiratidzo chikuru: Impact = Population x Affluence x Technology, kana kuti IPAT. Hupenyu hwevanhu hunoratidza kuti vanhu vanogara sei. Affluence ndiyo kuti munhu wose anodya sei. Technology ndiyo kuti sei kukonzera mhedzisiro yese yekushandiswa kwechigadzirwa: emissions pakilowatt-hour, nyika patone yekudya, uye zvicherwa pazvigadzirwa. Hachisi pamutemo wezvisikwa, asi chinoratidza kuti masimba aya ari kupi, uye kuti ese matatu akakosha.
P: ndezvipi zvedu
Kukura kwevanhu kuri kunonoka munzvimbo dzakawanda, nekuti vabereki vari kusarudza kuva nevana vashoma sezvo kurarama kwevana, kudzidza (kunyanya kwevakadzi), uye mari dzichiwedzera. Makumi mana nemakumi masere enyika pasi rose ane huwandu hwevana hwaisvika 2.1 vana pamukadzi, izvo zviri pasi pehuwandu hwevana hunodiwa kuti nyika irambe ichikura. Kukura kwevanhu kunotarisirwa kuitika muAfrica neAsia; kunze uko vanhu vari kurarama makore akawanda uye munyika dzakawanda, vanhu vari kushaya hupenyu.
A: zvakadii kuti mumwe nemumwe wedu anoshandisa
Nhamba chete hadziiti chokwadi, nekuti munhu ari munyika ine mari anoshandisa nyika zvakanyanya kupfuura munhu ari munyika yakaipa. Kana vese vakagara semugari weUnited States, vanhu vanofanira kunge vachida nezve Zvitatu; sezvaanoita munhu anogara muIndia, anenge manomwe nemana ezana (Global Footprint Network). Iyo yakakura kwazvo yegumi yevanhu inonyanya kukonzera mamirioni makumi maviri nemana ezviuru zvemafuta, nepo iyo yakaderera kwazvo yegumi ichikonzera zviuru gumi nezviviri zvemamiriyoni.Chancel, 2022).
Izvi ndizvo zvinoita kuti kuwedzera kwevanhu munyika dzakakura kuite sekunge kuri kukuvadza mamiriro ekunze. Nekuti panzvimbo dziri kubudirira, zvose zvinoumba nzvimbo huru yevanhu, uye nyika inotora nguva yakareba kuti iite basa iri. The UN’s global biodiversity assessment ranks changes in land and sea use as the biggest direct driver of nature’s decline: three quarters of the land surface has been significantly altered by people, and around one million species are threatened with extinction (IPBES, 2019). Muchidimbu, matambudziko aya haasi kugadziriswa munguva pfupi: mhando yezvisikwa yakafa haizodzokerezve, uye michero yakare kana nzvimbo ine matombo anotora makore kuti idzokere, kana kuti inotora nguva yakareba.
Iyo nyika inotora kupfuura 100 billion tons yezvinhu pagore, katatu kupfuura mu1970 (UNEP International Resource Panel, 2024).
Chii Islands kudzidzisa
Iyo nyika yechitsuwa idiki: nharaunda yayo, masango, madziva uye mishonga ndeyese ine, uye hapana nzvimbo yekuenda. Izvi zvinoita kuti maguta aite sezvikoro zvedu zvekudzidza nezvezvakaitika kana dambudziko richikwira kupfuura zvarinogona kugadziriswa nenyika. Vadzidzisawo kutenda, nekuti nyaya inonyanya kufarirwa haisi chaizvoizvo zvayakaita.
Rapa Nui (Island yeEaster) inowanzotaurwa sechiratidzo: vanhu vemuIsland vakatora maruva ese kuti vatore zvifananidzo zvavo zvakaoma, uye nharaunda yavo yakaparadza. Collapse (2005) yaJared Diamond yakaita kuti iyi account izivikanwe. Musango wakanga wadzokera. Asi tsvakurudzo kubva pakutanga inotaura kuti nyaya iyi yaive yakaoma. Vanhu vanoonekwa sekunge vakasvika gare gare kupfuura zvaifungidzirwa, pamusoro 1200 (Hunt naLipo, 2006). Polynesian rats kuti vakauya navo akadya palm seeds uye akaderedza nharaunda rekukura (Hunt naLipo, 2009). Radiocarbon modeling inoti vanhu vakawedzera zvakasimba kusvika vaEuropean vakasvika mu1722 kupfuura kudonha pamberi pavo (DiNapoli et al., 2021), uye nzvimbo dzechikepe dzechitsuwa dzinogona kubereka vanhu vanopfuura zviuru zviviri (Davis et al., 2024). Vamwe vatsvakurudzi vanoramba vachiona kumanikidzwa kwekunze uye kwezvinhu mubhuku (Lima et al., 2020). Chii chisina chokwadi ndechekuti chii chakauya mushure mekusangana: mu1862 ne1863 vatambi vezvitendero vakatora vanhu vanodarika 1,400 kuPeru, chirwere chatevera, uye muna 1870s chete maererano ne111 islanders akapfuura.
Zvitsuwa zvizhinji zvinopa chokwadi chakasimba chekuti vanhu vari kubvisa nyika yavo. PaMangareva, kubvisa masango pazvikomo kwakakonzera kuora kwevhu, kupera kwezvirimwa zvemaruva uye zviyo zvekufambisa kano, pamwe nenguva refu yekurwara (Kirch, 1997). Neshamwari yake Henderson Island yakarasikirwa nemhando dzakasiyana dzezvipfuwo nekuda kwekuhwa uye yakanga yagara isina vanhu mushure mekunge kutengesa kwaiita kuti irambe ichishanda kushaya (Weisler, 1995). Pa Nauru, a century of phosphate mining for farms abroad has left the central plateau, about four fifths of the island, largely mined out and uninhabitable (Republic of Nauru, NBSAP). Uye Norse Greenland inoratidza kuti sei kumanikidzwa kwezvipfuyo zvakaomarara zvakabatanidzwa nekumhanyisa kwekunze (Zhao et al., 2022) uye kushungurudzika kwekutengesa ivory kunosiya makumi mana emakore ekugara.

Zvitsuwa zvinofa neimwe nzira chete. Asi apo nyika yakanga yashandiswa zvakawandisa, chero chimwe chikonzero chakafanana chakaita kuti zvive nyore kurarama.
A توازن, not a race
Hapana cheizvi zvinoreva kuti vanhu ndivo dambudziko. Izvi zvinoreva kuti zvinhu zvinoda kunyatsoenzaniswa: vanhu vari munharaunda iyo nyika, madziro uye ecosystems inogona kubatsira zvakanaka, nenzvimbo yekugara yezvisikwa uye yepamusoro-soro yekurarama kwese. Panyika yose, sezvavanhu vachiva nehutano hwakanaka, vadzidzira zvakanaka uye vari kuchengeteka, mhuri dzinosarudza kuva nevana vashoma, uye huwandu hwevanhu hunoramba huripo.
Izvi zvinounza mibvunzo inoita kuti tifunge nezvekutarisira hupenyu hwedu: vanhu vakachengeteka vanenge vasingabereki vachave nemakore akawanda. Tinoda kuti makore aya anenge achiwedzera ave nehutano, aite basa uye aite zvinhu zvakasiyana-siyana, kuitira kuti vanhu vane dzidzo yepamusoro varambe vachidzidza uye vachishanda kwenguva yakareba. Izvi ndizvo zvinoita kuti Local Solar System Foundation itevedzere dzidzo yekuti kuderedza uye kudzosera kurara, uye inotaura zvakajeka uye nemwoyo wose nezvezvidzidzo zvinotsanangura kuti sei vanhu vakura uye nei zvisingaite. Nhasi, vanhu pasi rese vanobhadhara pamusoro makumi maviri nemana yehupenyu hwavo mune zvakaipa zvehutano: mu2021, kutarisirwa kwehupenyu hwepasi rose kwaive 71.4 makore, uye kutarisirwa kwehupenyu hwakachengeteka 61.9 (WHO, 2024). Hapana chiremba anokwanisa kubvisa kana kuderedza chirwere ichi; kuderedza dambudziko iri nekudzivirira uye nekuita tsvakurudzo ndechinangwa chakanaka chekuedza.
Eduka ndiro chikonzero
Chimwe chezvinhu zvinokosha zvikuru kuti vanhu vawane hutano hwakanaka ndechekudzidza, kunyanya kune avo vanenge vasina kukwanisa kuenda kuchikoro. Girls who stay in school tend to marry later, have children later, and have fewer and healthier children, by their own choice. World Bank inofungidzira kuti kudzidza kwevanakomana kunodhura nyika pakati pemadhora zviuru makumi maviri nemana nemakumi mashanu neshanu nemakumi masere nematatu emadhora. $15 and $30 trillion in lost lifetime earnings, and that universal secondary education for girls could reduce fertility and slow population growth (Wodon et al., 2018).
Kubhadhara kwemhuri yakakura
Kuchengeta mwana kunoda mari, nguva nechinangwa, uye vabereki vane mukana wakaderera wekuwana zvese izvi. Vachiremba vanoti izvi Kuchinjana kwemhando: nevana vakawanda, mumwe nomumwe wevana anowana chikamu chidiki chemari yemhuri (Becker naLewis, 1973). Kune mhuri dziri kurarama nemari shoma, mhuri ikuru inogona kuva nebasa guru rezvemari, uye zvinozoita kuti vana vadiki, kunyanya vanakadzi, vaende kunodzidza.
Chivimbo ichi chine chokwadi asi chinoenderana nenzvimbo. MuChina yekumaruwa, dzidzo dzevaviri dzakaona kuti mumwe mwana akadzikira kudzidza kwevamwe vana (Li, Zhang uye Zhu, 2008; Rosenzweig naZhang, 2009). Munyika dzakapfuma nezvikoro zvemahara uye hutano hwehutano, seNorwegia neIsraeri, vatsvakurudzi vakawana mashoma kana hapana mhedzisiro yemhuri yechidiki padzidzo yevana (Black, Devereux uye Salvanes, 2005; Angrist, Lavy uye Schlosser, 2010). Chidzidzo hachisi chekuti vabereki vane vana vakawanda havana basa, asi kuti apo kutsigira kwehurumende kuri pasi, chero mwana anowedzera anosimudzira mhuri zvakanyanya, uye zvikoro zvehurumende zvakanaka nehutano hwakanaka zvinoita kuti pave nekusiyana kukuru.

Kuchengeta vana ndicho chinangwa chedu
Kuchengeta vana kunoreva kuti vanhu vanofanira kusarudza vakasununguka kana, nguva, uye kuti vane vana vangani, vachiwana ruzivo uye nzira dzekuita izvi. Inofanira kunge iri yechisimba uye yakazvimirira: mitemo yekumanikidza vanhu kuti vaende kunokura yakonzera kukuvadza kukuru uye haina nzvimbo mukugadzirisa dambudziko iri. Kusvika kwacho kuri kushoma. About 164 million women worldwide had an unmet need for family planning in 2021 (UN DESA, 2022), and in low- and middle-income countries tens of millions of women who want to avoid pregnancy lack modern contraception (Guttmacher Institute, 2024). Kuvhara matambudziko aya kunodzivirira upenyu hwevabereki nevana uye zvinopa vabereki mukana wekuzvipira zvakanyanya kune vana vavo.
Edukativity ndiyo nzira yekuti vanhu vakura: kwete muhuwandu, asi mune zvaanoziva uye anoita.
Mars ndiyo imwe chete
Zvese zviri pamusoro zvinotaura nezvenyika, icho chine vanhu vakawanda uye ine nharaunda yakaoma. Kugara paMars kunokonzera dambudziko rakaoma. Mumwe mugari wemunharaunda yevanhu vashoma, vane mamiriyoni mashoma kana mazana maviri, anofanira kurarama kuti ave nesimba rekuita mabasa akawanda anokosha kune mhuri yake uye kuti arambe ari mupenyu. Panzvimbo iyoyo, mhuri dzinogona kunge dzakakura kupfuura imwe. Izvi ndezvepasi rose zvakasiyana netsika dzakasiyana, uye chete pano.

T: apo engineering inobatsira zvakanyanya
The T ndechokuti kutsvaka kunopa mari. Kushandiswa kwemagetsi anogadzirwa nemhepo uye simba rezuva, kugadzira dzimba nemotokari dzinoshanda zvakanaka, kuchera zvakanyatsojeka, kudzoreredza zvinhu uye kuumba zvidimbu zvinotenderera zvese izvi zvinoderedza kukonzerwa nekushandisa kwemagetsi. Nyaya dzekare dzinoti izvi zvinogona kukonzera kuti magetsi anodiwa pakuvaka chigadzirwa chemari zviite seanokwira, uye munyika dzakapfuma zvakanyanya, huwandu hwekubuda kwemhepo hwakaderera asi mari yakawedzera. Izvi ndizvowo nei tichikurudzira vanhu kuti vatore mazano ekushandisa simba.
Chikafu: nyama pasina kukuvadza
Vanhu ndivo vanodya zvese. Vabereki vedu vakadya nyama kwemakore mamirioni: zvinhu zvematombo uye zvipfuwo zvezvinyama zvakagadzirwa nechiratidzo chekucheka zvinosvika makore 2.6 mamiriyoni, uye zvinogona kunge zviri 3.4 mamiriyoni (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). Michero nekudya kwenyama zvakabatsira kusimudzira kukura kweubongo wedu mukuru (Aiello naWheeler, 1995; Pobiner, 2013). Isu hatisi carnivores mumamiriro ezvinhu biology, sembwa, iyo inofanira kudya nyama; isu tinochinja-chinja vaya, uye nyama yakanga chikamu chevanhu diets uye tsika yose yedu nhoroondo. Hapana munhu anofanira kuitwa kuti aite sekunge ane mhosva yekudya.
Chipingamupinyi ndechekuti sei ichigadzirwa. Zviyo zvekudya zvinosvika pamadhora zviuru makumi maviri nemana 12 percent Kuwedzera kwehuremu hwevanhu (FAO, 2023), vanoda chikamu chikuru chenyika yepasi rose, uye zvebhizimisi zvekudya zvinounza mibvunzo yakawanda nezvekuchengetwa kwezvinyama. Chikonzero nei tichida kudya nyama ndechekuti hatifaniri kuisa michero pasi, asi kuti tiite zvakanaka: nenzvimbo shoma uye pasina zvinyama zvinotambura.
- Kukura kwenyama ndechechokwadi nyama yakagadzirwa kubva kune muviri wemunhu, pasina kusimudzira kana kuuraya muviri wemunhu. Singapore yaive yekutanga nyika kubvumidza, munaDecember 2020. United States yakatevera mu 2023 nekudya kwechikafu chine nyama yemombe kubva kuUPSIDE Foods uye GOOD Meat, uye mushure meizvozvo yakadya nyama yemupunga nenyama yemusango; Israel yakasimbisa kudya kwechikafu chembwa kubva kuAleph Farms muna January 2024, uye Australia neNew Zealand yakasimbisa kudya kwechikafu chembata kubva kuVow mu 2025 (FSANZ, 2025). Zvimwe nzvimbo, kusanganisira Italy, Florida neAlabama, dzakarambidza izvozvo.
- Haisi chaiyo. Kukura kwe cell pakudya zvinoda sterile bioreactors, nutrient media uye simba, uye kuongorora kwakatungamira kwakasimbisa kuti, pasina kusimudzira kukuru, mari icharamba iri yepamusoro kwazvo yezuva nezuva (Humbird, 2021). Kutengesa kwakaderera zvakanyanya kubvira 2021 (GFI, State of the Industry). Izvi ndizvo chaizvo zvinodiwa nevanhu kuti vabatsirwe nedzidzo yakavhurika: kusimudzira hutano hwevanhu pasina kushandiswa kweserum yezvinyama, kugadzira mabioreactors akakura uye akapusa, kuita zviyo zvekudya zvakagadzirwa kubva kune nyama yakazara, uye kudzidza nezvehupenyu hwemunhu.
- Precision fermentation inoshandisa mamicrobes kuti aite zvisirizvo zvenyama, sezviri mu whey protein mune mhuka kana haem iyo inodarika nyama; zvinhu zvakawanda zvakaita sezviri muzvigadzirwa izvi zvave kutengeswa.
- Kuvandudza zvekudya zvevanhu Zviri pachena kuti zvinokosha ikozvino, kune zviuru zvemadhora zvezvisikwa zvakakwira nhasi: yepamusoro yekurarama zviyero, zvakanaka kudya uye kubereka, kudya zvinowedzera izvo zvinoderedza methane kubva kumabhenefiti, rotation grazing, uye mashoma emvura yakawandisa kubva pamunda kusvika pakudya.

Kana iwe uri muongorori wezvisikwa, mugadziri kana mwanachiremba, nyama yakagadzirwa nevanhu ndiyo imwe yenzira dzakasununguka kwazvo dzekutsvakurudza zvinhu zvinodya. Tichafarira kutaura newe.
Yekugara nzvimbo: nzvimbo, maruva uye open air
Maererano neUN, vanhu vanodarika mamiriyoni mashanu vachagara mumigwagwa muna 2050. Maguta ane hukuru hwakawanda uye akarongwa zvakanaka anogona kunge anoshanda zvakakwana: kushanyira nzvimbo dzakavharwa, kugara munzvimbo imwe chete, kushandisa migwagwa yevanhu pamwe nekuwana mabasa akasiyana. Asi kuwanda kwevanhu kunowana chinangwa chake, uye mumigwagwa yakawanda vanhu vari kumanikidzwa kubata dzimba dzinokura.

MuHong Kong, apo the median home inopa 16 mamita emakwai per person, about 215,700 vanhu 2021 vakagara muzvipatara zvakasiyana-siyana, zvipatara zvakaparadzwa kuita akawanda madiki emabhawa, kazhinji neyako yekugezera kana chikafu chinopindirana uye nezuva rakawanda. Mutengo wemubhedha wakaenzana ne11 square metres, izvo zvakapa munhu mumwe chete 6 mamita emakwai, pamusoro pehafu yeupamhi hwenzvimbo yekugara (Hong Kong Census and Statistics Department, 2021). Sekukwira kwemari dzekudyara, dzimba dzinodzikira dziri kubuda mumigwagwa yakawanda.
Izvi zvinokosha zvikuru kune hutano. World Health Organization inokurudzira zvikuru kuti hurumende dzidzivirire uye dzidzivise kusvibiswa kwemhuri, nekuti kusvibiswa kwemhuri kunoparadza chirwere chekushaya uye zvinokonzeresa matambudziko ehutano hwepfungwa (Maitiro eWHO eKugara nehutano, 2018). Kusvibiswa kunokonzerwa nepfungwa dzepfungwa, kuora mwoyo, kusawirirana kwemhuri uye kushushikana kwekurara, uye muongororo ye1,194 subdivided-unit vagari vemuHong Kong, avo vane simba revanhu vanotaura kuti havana kugara chete, kuora mwoyo, kurwadziwa uye kushushikana, zvinonzwika sekuti nzvimbo yakapihwa uye nyaya dzenharaunda kana nzvimbo yekugara iri shoma (Chan et al., 2026). Vacheche vanotambura zvikuru: havana nzvimbo yakakwana yekudzidza, uye mhuri dziri kusvibiswa nevanhu dzinokonzera kuti vana vawane zvidzidzo zvakaderera uye vane dambudziko rekuita (Evans, 2006; Solari uye Mare, 2012).
Nei maruva uye mhepo yakachena zvichikosha
Green nzvimbo hachisi chikafu. Mudzidzo yeanenge zviuru zviviri zveDanish, vana vakakura nenzvimbo shoma dzemaruva munzvimbo dzavo dzakanga dziine kusvika 55 percent kuwedzera kukonzera dambudziko repfungwa rinotevera muhupenyu hwavo (Engemann et al., 2019). Vanhu vanobhadhara maawa maviri pavhiki munharaunda vanotaura kuti vane hutano hwakanaka uye kugadzikana (White et al., 2019). Munguva yeCOVID-19 lockdowns, vanhu muBritain vane yakasarudzika garden kana park mune inosvika nyore vakazivisa hutano hwakanaka uye hutano (Poortinga et al., 2021). Kuongorora kwedzidzo dzinopfuura 140 dzinobatanidza nzvimbo dzemavara egreen nekuwedzera kuderera kwehormones, kupisa kwemoyo uye kumanikidzwa kweropa, kunyangwe vanyori vachiti mimwe yezvidzidzo izvi isiri yakasimba (Twohig-Bennett naJones, 2018). Pacients vemuzvipatara vane maruva vachiona kuti vakazorora nekukurumidza kupfuura avo vanotarisana neimba yematombo (Ulrich, 1984). Kuongororwa kweWHO kwechokwadi kunobatanidza nzvimbo dzemaruva munharaunda nekuwedzera kuderera kwechisimba, kuwedzera kushanda kwemuviri, kuvandudza hutano hwepfungwa uye kupisa, kuchenesa mhepo (WHO Europe, 2016).

Mutemo wehupenyu hwakanaka hwevanhu unoti: mvura, nzvimbo yakakwana yekugara nedzidzo yemhuri, uye kuwanikwa kwezvivakwa zvemasango, mapaki, midzi uye nzvimbo dzakavhurika. Izvi ndizvo zvinokonzera kuti kugadzikana kuve chinhu chinokosha: nyika iyo munhu wese anokwanisa kuva nenzvimbo yekugara yakachena ine nzvimbo dzese dzakachena, inyika iyo vanhu, kutengesa uye nyika dziri muhuremu hwakafanana.
Yakanyatso gadzirirwa mhinduro
Hapana cheizvi chiri pasina chivimbo. Zvimwe Nyika, maguta uye vagari vemunharaunda pasi rose vakatowedzera kuderedza zvirwere zvemararamiro enyika nezvinhu, vamwe vavo munguva imwe chete. Heano izvo zvavakaita, uye izvo zvakachinja.
Kudzidziswa kwevakadzi uye kugadzirira mhuri
- Bangladesh. Mukutanga kwemakore e1970, mukadzi muBangladesh aigara aine vana vatatu pazuva; pari zvino vanosvika vaviri (World Bank). In the Matlab programme, started in 1977, health workers visited women at home with maternal and child health care and contraception. Kubereka muzvitsuwa zveprogram zvakadzikira ne17 percent kana zvichienzaniswa nezvitsuwa zvakafanana zviri pedyo, uye varume nevana vakave nehutano hwakanaka makore maviri gare gare (Joshi naSchultz, 2013). Kutanga muna 1994, nyika yakapa mari yekuti vanakadzi vagare muzvikoro zvepamusorosoro. Kupinda kwevakomana kwakakwira ne13% gore rega rega uye kwave kukwira kupfuura kwevakadzi, uye chirongwa ichi chakaderedza mazuva ekuroora, kwakawedzera kushandiswa kwekontraceptive uye kwakaderera kubereka, nemhedzisiro iyo dzidzo inofungidzira kuti inopfuura zvakanyanya mutengo wayo (Khandker et al., 2021).
- Iran. Kubereka kwakadzika kubva pavana makumi maviri nemana pamukadzi mumakore ekuma1980 kusvika kumazana mashanu nemakumi masere nematanhatu emakore e2000.Banki Yepasi rose). Nhare dzemahotera ezvehutano munharaunda dzakapa zvipatara zvekutanga, kusanganisira kugadzirira kwemhuri, kumaruwa. Kufa kwevana kwakaderera, uye chikamu chevakadzi vakaroorwa vanoshandisa mishonga yekurapa mimba chakakwira kubva pa55 muzana muna 1990 kusvika pa81 muzana muna 2021 (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi, 2009).
- Thailand. Thailand yakavhura chirongwa chekuchengeta vana nechinangwa chekuchengeta vabereki vavo mu1970. Kubereka kwakadzika kubva pavana makumi mana nemana pamukadzi kusvika pasi pechiyero chekushandura makore 1990, zvichikonzerwa nekuvandudzwa kwehutano hwevanhu, kudzidza kwevakomana nevakadzi uyewo neprogram iyi (Yeung and Abalos, 2025; World Bank).
- Kerala. Iyi nyika yeIndia yakasvika pasi pekuchinja kwevabereki mumakore e1990, apo zvikamu zvakawanda zveIndia zvaive nemhuri dzakawanda. Vaongorori vanopa mukana wekuvandudza hutano uye kusimudzira kwevanhu, pamwe nenguva yakareba yedzidzo yakakwira uye kupihwa simba rekuvapo kwevakadzi (Nair, 2010).
Muzvipatara zvese, vabereki vakasarudza kuchengeta vana vashoma sezvo vana vairarama, mukadzi aienda kuchikoro uye murume aigona kuwana chiremba uye mishonga yekurapa mimba. Hapana kumanikidza kwaidiwa.
Kuparadza zvishoma zvekudya
- United Kingdom. Chirongwa cheWRAP chinoshanda nemakambani ezvitoro zvepamusoro, mabhizimisi ekudya, masangano ehurumende uye mhuri, uye chinopa chirongwa cheLove Food Hate Waste campaign. Kuparadzwa kwekudya kwemhuri nemunhu, kwakaenzana nechikwereti chemusangano, kwakadzikira nechikamu chimwe chete pakati pe2007 na2018, kubva pa91 kusvika pa67 makirogiramu pagore, uye huwandu hwekudya hweUK hwemunhu hwakange hwaderera ne22 muzana mu2021 ne2022 kupfuura muna 2007. Zvicherwa zvemhuri zvakakwirazve kubva muna 2018, izvo zvinoratidza kuti basa risingaperi (WRAP, 2025).
- South Korea. Kuparadza zvinhu zvinokuvadza zvakarambidzwa kubva kunzvimbo dzekuchengetera mu2005, uye kubvira 2013 vanhu vari pabasa vabhadhara mari yekudya zvavanobvisa vachishandisa mabhegi ezvigadzirwa zvepanyama kana, semuSeoul, zvidhori zvinonzi “bins” izvo zvinodziya chikafu chavanoisa uye zvinobhadharisa kadhi remunhu anogara. Kushandiswa kwezviyo zvekudya zvakadzoserwa kuita zvicherwa uye kudya kwevanhu kwakakwira kubva pa2 percent muna 1995 kusvika kunenge 95 percent, uye michina yekucheka michero yeSeoul yakaderedza zvinodhaka zvinorwadza zvemugwagwa ne47,000 tons mumakore gumi (Chikamu chekutanga, 2019).

Kuchenesa nyika nenyika
- The ozone layer. Under the Montreal Protocol, agreed in 1987, the world phased out nearly 99 percent of the chemicals that were destroying the ozone layer. Iyo layer ikozvino iri panzira yekudzokera kunzvimbo yayo ye1980 ne2040 pamusoro pechikamu chikuru chepasi rose, 2045 pamusoro peArctic uye 2066 pamusoro peAntarctica (WMO and UNEP, 2023). Izvi zvinoratidza kuti dambudziko remari yepasi rose rinogona kugadziriswa kana nyika dzose dzichishanda pamwe chete.
- Costa Rica’s forests. Mu1997 Costa Rica yaive nyika yekutanga kubhadharisa vashandisi venyika, munyika yose, kuti vadzivirire uye vadzorere nharaunda (Pagiola, 2008). Masango anosvika 60 percent enyika, zvichikwira kubva pa56 percent muna 2000 (FAO, via World Bank), uye marekodhi kubva kumatunhu akabhadharwa pasi pechirongwa ichi anoratidza mashoko ezvisikwa zvemusango zvichidzokera (Delgado et al., 2026).
- Niger’s regrown farmland. Sezvo varimi vemuMaradi neZender vakanga vasingachinje maruva ose ari mumunda wavo, vakatanga kuchengeta uye kuchera maruva anomuka kubva kumarara ekare. Mumakore maviri apfuura kubva kuma1980s, maruva anosvika 200 miriyoni akadzokera pa5 miriyoni ehektare dzenyika, uye ikozvino anobatsira kuchengeta zviwanikwa zvevanhu vanosvika 4.5 miriyoni (Sendzimir et al., 2011).
Masangano ari kuita izvi
Izvi zvirongwa zvisina kubhadharwa zvinoshanda pamatambudziko akataurwa pamusoro apa uye zvinoburitsawo zviwanikwa zvavo. Tarisa kuti chii chavanoita uye, kana basa ravo rakakuvimbisa iwe, funga nezvekupa kwavari zvakananga. Local Solar System Foundation haina kumbova nehukama nadzo uye haisi kuwana chero chinhu kubva kwadzo. Pashure pekupa, verenga ongororo dzesangano nemari dzaro uye ona kuti zvinoitika sei. Zvimwe zvinyorwa zvemutauro uyu zvinotaurwa nevanhu vekunyika iyi.
- CAMFED (Campaign for Female Education, UK registered charity 1029161) inobhadhara mari dzezvikoro uye inotsigira vanakadzi vachienda kuchikoro chepamusoro muGhana, Kenya, Malawi, Tanzania, Zambia neZimbabwe. Inoti yakabatsira vana vanopfuura mamiriyoni 9.3 kuenda kuchikoro pakati pegore ra1993 ne2025. Chikwata chevadzidzi vekare, CAMFED Association, chinodarika vanhu 355,000 avo vanotsigira vanakadzi munharaunda dzavo.
- Room to Read (US non-profit) inotungamira mapurogiramu edzidzo yevanakadzi muAsia neAfrica. Its Girls’ Education Program, which helps girls stay in school, has supported more than 4.5 million girls in 14 countries, including Bangladesh, India and Nepal.
- MSI Reproductive Choices (UK registered charity 265543) inoita mabasa ekudzivirira kuzvarwa kwevana uye ekubereka, ichishanda munyika 36. Inoti inotsigira varume nevakadzi vanodarika 100,000 zuva nezuva.
- Population Services International (PSI) (US non-profit, yakatanga 1970) inoita basa nesangano remunharaunda panyaya dzekuchengeta vana, zvehutano hwepabonde uye hwevabereki, malaria, HIV uye zvimwe zvirongwa zvehutano.
- WRAP (UK rakanyorwa charity) inoshanda nehurumende, makambani uye mhuri kuti kuderedza zviwanikwa zvekudya, plastiki uye maziso, uye zvinonzi UK zviwanikwa zvekudya pamusoro pe2007 baseline, sezvakataurwa pamusoro.
- Project Drawdown (US non-profit) inoburitsa yemahara, yekutsvakurudza kunoenderana nesainzi yekuti ndeapi mazano ekunze, kubva pakuderedza mvura yakawandisa kusvika pakudzosa nyika, anoita zvakanaka zvakanyanya, kuitira kuti vanhu nevashambadzi vakwanise kuita basa ravo kwavanoda.
Maitiro ekubatsira
- Kutsigira kudzidza, kunyanya kwevakomana nevakadzi uye munzvimbo uko kudzidza kuri nyore kwazvo; kunovandudza hupenyu uye zvinopa vabereki sarudzo dzakanaka. masangano apfuura ndeimwe nzvimbo yekutanga.
- Kutsigira kugadzirira kwemhuri uye zvehutano hwekubereka, zvakatemerwa nekodzero dzevanhu uye kukwanisa kusarudza.
- Kudzivirira nzvimbo dzemaruva uko uri kugara: ungana nevamwe pakuongorora zvirongwa zvemunharaunda, chengetedza mapaki nemasango, uye enda kunokumbira kuti pave nemichero uye nzvimbo dzakavhurika muzvivakwa zvitsva.
- Use zvinhu kwenguva yakareba. Kugadzirisa, kutenga zvakashandiswa, kubhadharisa uye kubatana kwezvigadzirwa; zvigadzirwa zviri mumigwagwa zvinodhura zvakanyanya.
- Kudya zvishoma. Zvingangoita kuti imwe muzana yekudya chinopihwa kune vanhu chiite sechisina kuwanikwa; gadzirira kudya, chengetera zvakanaka uye shandisa zvinobva pakudya.
- Kubatsira kutsvakurudza zvinhu zvinovaka muviri. Kutevera uye kutsigira basa rekurima nyama yakagadzirwa nevanhu, kuongorora fermentation uye kusimudzira hutano hwevanhu; vatsvakurudzi vanogona kutora mazano avo.
- Kubvunza nezvemitemo yemugwagwa: kodzero yekugadzirisa, nguva yakareba yekuita basa, zvirongwa zvekubhadhara mari uye zvinodiwa pakushandiswazve zvinhu.
- Zvinyorwa zvemabhuku uye kubatsira kushandura izvi zvinotsanangura kuburikidza ne contribution board.
Zvimwe zvinokosha zvekuverenga
- United Nations (2024), World Population Prospects 2024
- United Nations, World Urbanization Prospects
- UNEP International Resource Panel (2024), Global Resources Outlook 2024
- Global Footprint Network, Earth Overshoot Day uye Country Overshoot Days
- IPBES (2019), Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services, Kuongororwa kwePasirese kweBiological Diversity uye Ekosystem Services
- UNEP (2024), Food Waste Index Report 2024
- Ehrlich and Holdren (1971), Impact of population growth, Science 171
- Chancel (2022), Global carbon inequality over 1990 to 2019, Nature Sustainability 5
- Diamond (2005), * Kuparadzwa: Sei Masangano Choose to Fail or Succeed *, Viking
- Hunt and Lipo (2006), Late colonization of Easter Island, Science 311
- Hunt naLipo (2009), Revisiting Rapa Nui (Easter Island) “ecocide”, Pacific Science 63
- DiNapoli et al. (2021), Kusvika kuBayesian komputa yeradiocarbon uye paleoenvironmental rekoreji inoratidza kusimba kwevanhu paRapa Nui, Nature Communications 12
- Lima et al. (2020), Ecology yekuvapo kwe Rapa Nui society, * Proceedings of the Royal Society B * 287
- Davis et al. (2024), Island-wide characterization of agricultural production challenges the demographic collapse hypothesis for Rapa Nui, Science Advances 10
- Kirch (1997), Microcosmic histories: island perspectives on “global” change, American Anthropologist 99
- Weisler (1995), Henderson Island prehistory, Biological Journal of the Linnean Society 56
- Republic of Nauru, National Biodiversity Strategy and Action Plan
- Zhao et al. (2022), Kuomarara kwemvura kunokonzerwa nekuparadzwa kweNorse settlement mukumadokero kweGreek, Science Advances 8
- WHO (2024), COVID-19 yakabvisa gore rekuvandudza muhuwandu hwehupenyu hwazvino
- Wodon et al. (2018), Zvipo zvakaipa: Kubhadharwa kwakanyanya kwevanakadzi vasina kudzidza, World Bank
- Becker naLewis (1973), Pane kuwirirana pakati pehuwandu uye hunhu hwevana, Journal of Political Economy 81
- Li, Zhang and Zhu (2008), The quantity-quality trade-off of children in a developing country, Demography 45
- Rosenzweig naZhang (2009), Do vanhu kudzora mitemo induce zvakawanda human capital investment?, * Review of Economic Studies * 76
- Black, Devereux uye Salvanes (2005), The more the merrier? The effect of family size and birth order on children’s education, Quarterly Journal of Economics 120
- Angrist, Lavy uye Schlosser (2010), Mazhinji ezvidzidzo zvechikonzero chekubatanidza pakati pehuwandu hwevana nevana, Journal of Labor Economics 28
- UN DESA (2022), World Family Planning 2022
- Guttmacher Institute (2024), Kuwedzera Up 2024
- Semaw et al. (1997), 2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia, Nature 385
- McPherron et al. (2010), Evidence for stone-tool-assisted consumption of animal tissues before 3.39 million years ago at Dikika, Ethiopia, Nature 466
- Aiello naWheeler (1995), The expensive-tissue hypothesis, Current Anthropology 36
- Pobiner (2013), Evidence for meat-eating by early humans, Nature Education Knowledge 4
- FAO (2023), Pathways towards lower emissions
- FSANZ (2025), A1269: kubereka kwechingwa chemakwenzi sezvinodhaka zvitsva
- Humbird (2021), Kuwedzera kwezvehupfumi hwekudyara nyama, * Biotechnology uye Bioengineering * 118
- Kupferschmidt (2013), Lab burger inowedzera sizzle kukumbira mari dzekutsvaga, * Science * 341
- Good Food Institute, Kukura nyama, zvekudya zvegungwa uye zvinhu: State of the Industry
- Hong Kong Kuongorora uye Statistics Department (2021), Vanhu vari muzvipatara zvehurumende
- Chan et al. (2026), Kugara kwehukama hwehukama uye hutano hwepfungwa pakati pevagari vezvitoro zveshoebox muHong Kong, BMJ Public Health
- Poortinga et al. (2021), Kushanda kwenzvimbo dzese dzemagariro uye dzepasi rose dzakasviba muhutano hwevanhu uye kurarama zvakanaka panguva yekutanga peak yeCOVID-19 kupararira, Landscape and Urban Planning 211
- Twohig-Bennett naJones (2018), Zvinobatsira zvehutano hwekunze, Kutsvakurudza kwePasi rose 166
- WHO (2018), Maitiro eKugara nehutano
- Evans (2006), Child development and the physical environment, Annual Review of Psychology 57
- Solari naMare (2012), Kugara kusvibiswa kwemhedzisiro pahutano hwevana, * Social Science Research * 41
- Engemann et al. (2019), Kugara kwechiedza chekugara muvana kunokonzerwa nekuwedzera kuwedzera kwechirwere chepfungwa kubva pakukura kusvika pazera revanhu, PNAS 116
- White et al. (2019), Kushandisa zvishoma nezvishoma 120 maminitsi pavhiki munharaunda kunokonzerwa nehutano hwakanaka uye kugadzikana, Scientific Reports 9
- Ulrich (1984), Kuona kuburikidza newindow inogona kukonzera kudzoka kubva pakurapwa, * Science * 224
- WHO Regional Office for Europe (2016), Urban green spaces and health: a review of evidence, Kuongororwa kwezvinyorwa zvehutano hwevanhu muEurope.
- Our World in Data, Kukura kwevanhu
- World Bank, World Development Indicators: fertility rate, total, school enrollment, secondary, female and forest area
- Joshi naSchultz (2013), Kuchengeta vana nehutano hwevana: zvikonzero zvenguva refu zvechirongwa chekusimudzira muMatlab, Bangladesh, Demography 50
- Khandker, Samad, Fuwa uye Hayashi (2021), The Female Secondary Stipend and Assistance Program in Bangladesh: what did it accomplish?, Asian Development Bank South Asia Working Paper 81
- Abbasi-Shavazi, McDonald and Hosseini-Chavoshi (2009), The Fertility Transition in Iran: Revolution and Reproduction, Springer
- Corker et al. (2024), Kuchinja kwehutano uye kukwira kwekushandisa kwezvinodhaka zvinodiwa nevanhu: dambudziko, kuwana, uye sarudzo, Population and Development Review 50
- Yeung naAbalos (2025), Social determinants of low fertility in Asia, The Lancet Regional Health: Western Pacific 65
- Nair (2010), Kuziva pasi-replacement fertility muKerala, India, Journal of Health, Population and Nutrition 28
- WRAP (2025), UK Food Waste and Food Surplus: Key Facts, Kuchengetedzwa kwemvura uye kuchengeteka kwemvura
- Broom (2019), South Korea rimwe zuva rakadzoreredza 2% yekudya kwayo. Nhasi inodzoreredza 95%, World Economic Forum
- WMO and UNEP (2023), Ozone layer recovery is on track, helping avoid global warming by 0.5°C
- Pagiola (2008), Kubhadharwa kwebasa rekunze muCosta Rica, Ecological Economics 65
- Delgado et al. (2026), Kudzoreredza kwegungwa kwakawandisa kunosangana nekuchengetedza kwebiodiversity muCosta Rica’s redistributive payment for ecosystem service program, Global Change Biology
- Sendzimir, Reij uye Magnuszewski (2011), Kusimudzira kugadzikana muSahel: regreening muMaradi neZinder regions of Niger, Ecology and Society 16