Àwọn Ìjánu-ìfún

Ti a ba wo lati orbit ni alẹ, Nile n ṣe afihan ọna ti o han gbangba nipasẹ ilẹ-ilẹ: awọn miliọnu eniyan ti n gbe ni ayika omi kan, bi awọn eniyan ti ni fun ọdun mẹwa ọgbọn. A ti kọja awọn eniyan 8 billion ni 2022 ati pe United Nations n ronu pe nọmba awọn eniyan yoo de opin ni ayika 10.3 billion ni aarin-2080s ṣaaju ki o to pọ si. Bii awọn eniyan pupọ ṣe le gbe ni ilera lori aye kan, pẹlu yara, oju-ọjọ ti o dara, awọn ọgbin ati awọn aaye alawọ ewe ti o wa titi, jẹ ọkan ninu awọn ibeere ti o yatọ si ọdun yii. Àwọn àkọlé yìí jẹ́ ìṣàfihàn. A ni ifẹ fun awọn aṣayan ti gbogbo ẹbi; ohun ti a n sọrọ nipa rẹ ni ẹkọ, ilera ati awọn aṣayan gidi fun gbogbo eniyan.

Àwọn ìṣàfarawégbè

Awọn onimọ-jinlẹ nigbagbogbo ṣe apejuwe ipa eniyan pẹlu idanimọ rọrun: Impact = Population x Affluence x Technology, tabi IPAT. Ìgbà kan nínú wa níwọn. Igbagbọ jẹ ohun ti gbogbo eniyan ni. Imọ-ẹrọ jẹ bi o ṣe le ni ipa lori awọn yuniti ti lilo kọọkan: awọn ifunni fun kilowatt-aago kan, ilẹ fun tonne kan ti ounjẹ, awọn ohun elo fun ọja kan. O ko jẹ ofin ti a ṣe, ṣugbọn o fihan ibi ti awọn levers wa, ati pe gbogbo mẹta ni nkankan.

P: bawo ni món ṣe lè fi pamọ́

Imudara ti awọn eniyan n pọ si ni gbogbo ibi, nitori pe awọn ẹbi n yan lati ni awọn ọmọde diẹ sii bi igbesi aye ọmọde, ẹkọ (ni pataki fun awọn ọmọbirin), ati awọn owo-ori ṣe dara. O ju idaji gbogbo awọn orilẹ-ede ni bayi ni ibalopọ ti o wa loke ipele ti ayipada ti nipa 2.1 ọmọ fun obinrin kan. Igbakeji ti o wa ni awọn agbegbe ti Africa ati Asia; nibẹ ni awọn eniyan n dagba ati, ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede, ti di diẹ sii.

A: bí o tì lò nípa gbogbo wa

Awọn nọmba nikan ko sọ itan naa, nitori pe ẹnikan ni orilẹ-ede to lagbara lo aye pupọ ju ẹnikan ti o wa ni orilẹ-ede kan ti o ku lọ. Ti gbogbo eniyan ba n gbe bi a ti rii ni United States, awọn eniyan yoo nilo nipa Àwọn Ìrin-òkè; bi a ti n ba awọn eniyan lọ ni India, nipa mẹrin kẹfa ninu ọkan (Àwọn Ìjánu-ìtàn Aṣàfilọ́lẹ̀). Oṣu mẹfa ti o ni agbara julọ ti eniyan jẹ aṣoju fun diẹ sii ju idaji awọn ifunni ti o da lori lilo, lakoko ti oṣu kẹta ti o ni agbara julọ ṣe afihan nipa ọgọrun kan (Chancel, 2022).

Eyi ni idi ti idagbasoke ninu awọn orilẹ-ede ti o dagbasoke ṣe jẹ ki o nira pupọ lori iseda. Gbogbo awọn ilu, awọn ọna ati awọn ile isinmi tuntun ni agbegbe ti o ni agbara mu ifihan nla kan pẹlu rẹ, ati pe ilẹ naa wa lati ibikan. Iwadii biodiversity agbaye ti UN ṣe ipo awọn ayipada ninu lilo ilẹ ati omi bi oludari ti o tobi julọ ti ipadabọ ti iseda: awọn kẹfa mẹrin ti oju-ọjọ ilẹ ti yipada ni pataki nipasẹ eniyan, ati pe ni ayika ọkan milionu awọn irugbin ni idamu pẹlu ibajẹ (IPBES, 2019). Oju-iwe yii ni a ko le ṣe padanu lori eyikeyi akoko ti o jẹ pataki fun wa: iru-ọmọ ti o ku ko pada sẹhin, ati pe ọgbin kan tabi ilẹ ti o gbona gba awọn ọgọrun ọdun lati tunṣe, ti o ba ṣeeṣe.

Aaye naa n gba diẹ sii ju 100 bilionu tonne ti awọn ohun elo lọ ni gbogbo ọdun, mẹta ni igba bi o ṣe jẹ ni ọdun 1970 (UNEP International Resource Panel, 2024).

Àwọn ààyè-iṣẹ́

A island is a small planet: its soil, forests, water and minerals are all there is, ati pe ko si ibi miiran ti o le lọ. O jẹ ki awọn erekusu di awọn ile-iṣẹ ti o han gbangba julọ ti a ni fun ohun ti o ṣẹlẹ nigbati ibeere ba kọja ohun ti ilẹ le ṣe imudojuiwọn. Wọn tun kọ ifẹ lati jẹ ki o dara, nitori pe itan ti o mọ julọ julọ kii ṣe ohun ti o dabi.

Rapa Nui (Easter Island) ni a maa n sọ bi igbẹhin: awọn eniyan ti o wa nibẹ fi igi gbogbo dẹkun lati gbe awọn ẹṣọ nla wọn lọ, ati pe ile-iṣẹ wọn ti pa ara wọn. Collapse ti Jared Diamond (2005) ṣe iroyin yii di olokiki. Ìgbà tí a fi ṣẹ́gun. Ṣugbọn awọn iwadii lati igba naa ti ṣe aworan ti o nira pupọ. Awọn eniyan ti wa ni o ti de nigbamii ju ọkan igba ti a ro, ni ayika 1200 (Hunt ati Lipo, 2006). Awọn ẹranko Polynesian ti o wa pẹlu wọn wẹ awọn ewe palm ati dawọ ipadabọ ọgbin (Hunt ati Lipo, 2009). Imudara radiocarbon sọ pe awọn eniyan ti dagba ni iyara titi ti Europeans fi de ni ọdun 1722 ju lati padanu lọ ṣaaju wọn (DiNapoli et al., 2021), ati awọn ile-iṣọ okuta ti erekusu le ṣe alekun awọn eniyan diẹ ninu awọn ẹgbẹẹgbẹrun (Davis et al., 2024). Awọn oniwadi diẹ sii tun rii awọn ibajẹ oju-ọjọ ati awọn orisun ni atokọ naa (Lima et al., 2020). Ohun ti ko ni igbọran ni ohun ti o ṣẹlẹ lẹhin ibaraẹnisọrọ: ni ọdun 1862 ati 1863 awọn ọmọ ogun ti o wa ni ilu naa mu diẹ sii ju eniyan 1,400 lọ si Peru, arun ti n bọ, ati pe ni opin ọdun 1870s, nipa awọn arinrin ajo 111 nikan ni wọn ti wa.

Awọn erekusu miiran nfun awọn ifihan ti o han gbangba pe awọn eniyan n pọ si ilẹ wọn. Ni Mangareva, ipari awọn ọgbin ni awọn oke-nla ti mu ki erosion, pipadanu awọn irugbin igi ati ti ilẹ fun irin ajo kanọ, ati akoko pipẹ ti wahala (Kirch, 1997). O ni aarin Henderson Island ti o ti padanu awọn iru-ọmọ ẹranko diẹ sii lati ṣẹgun ati pe a ti fi silẹ nigbati iṣowo ti o ṣe iranlọwọ fun ọ ko ṣiṣẹ (Weisler, 1995). Pa Nauru, a ọdún kan ti fosfaiti mimu fun farms ni okeere ti fi awọn apapọ agbegbe, nipa mẹrin ninu awọn marun-un ti awọn islands, ni pataki mined kuro ati unhabitable (Àwọn Ìtàn). Ati Norse Greenland fihan bi ifẹ ti o wa lori awọn ibi-afẹde ti o ni ipalara ṣe pọ pẹlu oju ojo ti o gbona (Zhao et al., 2022) ati iṣowo ibori ti o ku lati pari ọdun mẹwa ti awọn agbegbe.

Awọn erekusu ko le ku fun idi kan. Ṣugbọn nibẹ ni ilẹ ti wa ni lilo pupọ, gbogbo awọn ibajẹ miiran jẹ nira lati gbe.

Àwọn ìṣàfarawé, kò jẹ́ ẹ̀yàn

Ko si ohunkohun ninu eyi ti o tumọ si pe awọn eniyan ni iṣoro naa. O tumọ si pe awọn ohun ti o ni ibatan pẹlu igbẹkẹle: nọmba awọn eniyan ti ilẹ, omi ati eto-ọrọ ti agbegbe kan le ṣe atilẹyin daradara, pẹlu aaye fun iseda ati ipele giga ti igbesi aye fun gbogbo eniyan. Ni gbogbo agbaye, bi awọn ile-iṣẹ ṣe di alagbara, ti o ni ẹkọ to dara julọ ati aabo diẹ sii, awọn ẹbi yan lati ni awọn ọmọde diẹ sii, ati pe awọn eniyan pọ si lori ara wọn.

Igbakeji olori naa sọ pe: “Awọn eniyan ti o ni itara lati ṣe igbelaruge idagbasoke agbegbe yii yoo jẹ ki a pọ si awọn iṣẹ akanṣe. A fẹ ki awọn ọdun ti o pọju wọnyi jẹ ilera, iṣiṣẹ ati ifẹ lati ṣe iranlọwọ fun awọn eniyan ti o kere ju, ti o ni ẹkọ to dara julọ lati kọ ẹkọ ati ṣe alabapin fun igba pipẹ. Eyi ni idi ti Local Solar System Foundation tun n tẹle imọ-jinlẹ ti iyọkuro ati ipadabọ awọn agbalagba, ati ṣalaye ni gbangba ati ni itunu ohun ti iwadii lori awọn agbalagba ti ṣe akiyesi ati ohun ti ko ṣe. Ni ọjọ yii, awọn eniyan ni gbogbo agbaye n lo nipa ten years ti igbesi aye wọn ni ilera ti o dara: ni 2021 igbesi aye ti a royin lori aye jẹ 71.4 ọdun, ati igbesi aye ti a royin ti o dara 61.9 (WHO, 2024). Ko si itọju ti o daabobo tabi ṣe atunṣe awọn agbalagba; ipọnju iyatọ yii nipasẹ idiwọ ati rira jẹ ibi-afẹde ti o yẹ ki o ṣiṣẹ fun.

Ìṣàlàyé nípa

Ilana ti o lagbara julọ ati ti o dara julọ lati de iṣọkan ni ẹkọ, paapaa ni awọn aaye nibiti ẹkọ ko le de ọdọ. Awọn ọmọbirin ti o wa ni ile-iwe ni a bi ni igba diẹ, wọn ni awọn ọmọ ni igba diẹ, ati pe wọn ni awọn ọmọde to kere ju ati awọn ọmọde ti o ni ilera dara julọ, nipasẹ ipinnu wọn. Banki Agbaye ṣe iṣiro pe ẹkọ ti o ni opin fun awọn ọmọbirin jẹ idiyele awọn orilẹ-ede laarin $15 and $30 trillion ninu awọn owo-ori igbesi aye ti a gbagbe, ati pe ẹkọ giga gbogbogbo fun awọn ọmọbinrin le dinku ibalopọ ati idinku idagbasoke eniyan (Wodon et al., 2018).

Àwọn ìrànwọ́ ẹ̀yàn kan tí o jú

Igbakeji olori naa ni awọn ọmọ ẹgbẹ mẹta, awọn ọmọ ẹgbẹ meji ati awọn ọmọ ẹgbẹ mẹrin. Awọn oniṣowo n pe eyi ni iwọn-agbara-ọja-ọja: pẹlu awọn ọmọde diẹ sii, ọmọ kọọkan ni itara lati gba ipin kekere ti awọn orisun ẹbi (Becker ati Lewis, 1973). Fun awọn ẹbi ti o n gbe ni kekere, ẹbi nla le jẹ iwuwo owo-owo to lagbara, ati pe o jẹ igbagbogbo awọn ọmọbinrin ti o tobi julọ, paapaa awọn ọmọbirin, ti o fi ile-iwe silẹ ni akoko pipẹ lati ṣe iranlọwọ.

Imọ-ara jẹ otitọ ṣugbọn o da lori aaye. Ni agbegbe China, awọn ẹkọ ti awọn ọmọbinrin mejila rii pe ọmọ miiran ṣe dinku ile-iwe ti awọn ọmọde miiran (Li, Zhang ati Zhu, 2008; Rosenzweig ati Zhang, 2009). Ni awọn orilẹ-ede ti o ni owo pupọ pẹlu awọn ile-iwe ọfẹ ati itọju ilera, bii Norway ati Israelu, awọn oniwadii rii pe ipa kekere tabi ko si ipa ti iwọn ẹbi lori ẹkọ ọmọde (Black, Devereux ati Salvanes, 2005; Angrist, Lavy ati Schlosser, 2010). Imọ naa ko jẹ pe awọn ẹbi nla ni a ko tọ, ṣugbọn nibi ti atilẹyin ijọba ba jẹ kekere, ọmọ kọọkan ti o kun le fa ki ẹbi pọ si, ati ile-iwe ati itọju ilera to dara ṣe iyatọ nla.

Ìṣàjọba ẹbi ní ẹtọ̀ kan

Igbakeji olori ile-ẹjọ sọ pe awọn ọmọ ẹgbẹ ẹbi ti o ni ibatan si awọn ọran ti o wa ninu iwe iroyin naa, ati pe wọn ko le ṣe akiyesi awọn iṣẹlẹ wọnyi. O gbọdọ jẹ igbagbogbo ti o fẹ ati pe o da lori awọn ẹtọ: awọn eto-ọrọ ti o ni agbara ti awọn eniyan ti ṣe ipalara nla ati pe ko si aaye ninu eyikeyi ọna ti o wa. Àwọn ìṣàfihàn náà tí wọ́n sí. Ni ayika 164 milionu awọn obinrin ni gbogbo agbaye ni iwulo ti ko ni igbẹkẹle fun eto-ọrọ ẹbi ni ọdun 2021 (UN DESA, 2022), ati ni awọn orilẹ-ede ti o kere ju ati awọn orilẹ-ede ti o ni owo-ori kekere, awọn miliọnu mẹwa ti awọn obinrin ti o fẹ lati yago fun ibalopọ ko ni aabo aabo igbalode (Guttmacher Institute, 2024). Ti a ba da iyatọ naa duro, a yoo le tọju igbesi aye awọn iya ati awọn ọmọde ati pe awọn ẹbi yoo ni ọfẹ lati ṣe idoko-owo diẹ sii ninu gbogbo ọmọ.

Imọ-ẹkọ ni ọna ti o ṣe le mu eniyan pọ si: kii ṣe ni awọn nọmba, ṣugbọn ninu ohun ti ẹni kọọkan le mọ ati ṣe.

Àwọn ààyè-iṣẹ́

Gbogbo ohun ti o wa ni oke jẹ nipa ilẹ, oju-ọjọ kan ti a fi pamọ́ pẹlu àwọn ẹ̀yàn ìrawọ̀n. A ilé lori Mars yoo rii daju pe o ni iṣoro ti o yatọ. Ajọbi kan ti awọn eniyan ẹgbẹrun diẹ tabi awọn ọgọrun-un diẹ yoo nilo lati dagba, lati ni awọn eniyan to to fun awọn iṣẹ pupọ ti ilera awujọ nilo ati lati wa ni ilera. Nibẹ, awọn ẹbi nla le jẹ apakan ti eto naa. O jẹ agbaye ti o yatọ si pẹlu awọn ofin oriṣiriṣi, ati pe o wa nikan nibẹ.

T: ibi ti a fi n ṣe ìmọ̀-ìṣàfarawé

T ni ibi ti iwadi n gba owo. Elektẹri lati ina ati ina oju-ọjọ, awọn ile ati awọn ọkọ ayọkẹlẹ ti o dara julọ, ikore to tọ, ipadabọ ati apẹrẹ ti o ni ipari gbogbo wọn ṣe idiwọ ipa ti kọnputa kọọkan. Itan sọ pe agbara yii le jẹ nla: agbara ti o nilo lati ṣe agbejade kọnputa kan ti awọn ọja ifowopamọ ti dinku ni iyara fun awọn ọdun, ati ni ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede to lagbara, awọn emisi ti dinku lakoko ti awọn owo-ori n tẹsiwaju lati dagba. O tun jẹ idi ti a fi n pe awọn eniyan lati mu awọn ero agbara.

Iṣẹ́: ẹ̀yin tí kò ní ìpàjú

Awọn eniyan ni omnivores. Awọn baba wa ti n ṣe ounjẹ fun awọn ọdun miliọnu: awọn ohun elo okuta ati awọn ẹyin ẹranko ti a ti pinnu lati lọ pada ni o kere ju ọdun 2.6 milionu, ati pe o ṣeeṣe 3.4 milionu (Semaw et al., 1997; McPherron et al., 2010). Igba ti a fi n ṣe ounjẹ ẹranko ati ẹran ni o ṣe iranlọwọ fun wa lati dagbasoke awọn ọpọlọ wa (Aiello ati Wheeler, 1995; Pobiner, 2013). A ko jẹ awọn ẹranko ti o ni ifẹ si ounjẹ, bi awọn aja ṣe jẹ; a jẹ awọn eniyan ti o le yipada, ati pe ẹran jẹ apakan ti ounjẹ eniyan ati awọn aṣa ni gbogbo itan wa. Ko si ẹnikan ti o yẹ ki o jẹ ki o ni ifẹ lati gbadun rẹ.

Igbagbọ ni pe o jẹ ohun ti a ṣe. Awọn ibaraẹnisọrọ ti awọn ẹranko jẹ nipa 12 percent ti awọn emisi gaasi greenhouse ti a ṣe nipasẹ eniyan (FAO, 2023), nilo ipin nla ti ilẹ-iṣẹ agbaye, ati pe ile-iṣẹ ile-iṣẹ n mu awọn ibeere to lagbara pọ si nipa aabo awọn ẹranko. Ibeere ti a fẹ lati dahun ni pe ko si ifẹ lati fi ẹran silẹ, ṣugbọn lati ṣe aṣeyọri rẹ: pẹlu ilẹ to kere ju ati laisi awọn ẹranko ti o ni ipalara.

• Cultivated meat jẹ ẹran ti o ṣẹṣẹ dagba lati awọn selifu ẹranko ni bioreactor, laisi fifin ati fifọ ẹranko kan. Singapore ni orilẹ-ede akọkọ ti o gbadura fun rẹ, ni Oṣu Kẹsan ọdun 2020. United States ti tẹle ni ọdun 2023 pẹlu ẹranko ti a ṣelọpọ lati UPSIDE Foods ati GOOD Meat, ati lẹhinna ti o ṣelọpọ salmon ati faaji pork; Israelu ti fọwọsi ẹranko ti a ṣelọpọ lati Aleph Farms ni Oṣu kọkanla ọdun 2024, ati Australia ati New Zealand ti fọwọsi quail ti a ṣelọpọ lati Vow ni ọdun 2025 (FSANZ, 2025). Awọn aaye diẹ, pẹlu Italy, Florida ati Alabama, ti daabobo rẹ.
• O ko si ni oṣuwọn kekere. Awọn selifu ti n dagba lori iwọn ounjẹ nilo awọn bioreactors sterile, media nutritional ati agbara, ati iwadi ti o ni ipa ti ṣe akiyesi pe, laisi awọn igbelaruge nla, awọn idiyele yoo wa ni giga pupọ fun ounjẹ ọjọgbọn (Humbird, 2021). Idoko-owo ti pọ si ni iyara lati ọdun 2021 (GFI, State of the Industry). Eyi ni ibi ti iwadii afẹfẹ le ṣe iranlọwọ: awọn media idagbasoke ti o dara julọ laisi serum ẹranko, bioreactors nla ati rọrun, awọn scaffolds ti o le jẹ fun awọn ipari gbogbo, ati awọn ẹkọ igbesi aye ti o tọ.
• Ìṣàfilọ́lẹ̀ ìpéwọ̀n lo microbes lati ṣe awọn proteini ẹranko kan pato, gẹgẹbi proteini whey ninu ọti tabi haem ti o fun ni ipara rẹ; ọpọlọpọ awọn ohun elo bii eyi ti wa tẹlẹ ni a ta.
• Igbagbọ ninu awọn ẹranko ti o dara jẹ pataki bayii, fun awọn ẹranko bilionu ti a n gbekalẹ loni: awọn ipo aabo to ga julọ, ounjẹ ati ibisi ti o dara julọ, awọn afikun ounjẹ ti o yọ methane kuro ni awọn ẹranko, iyẹwu ti o yipada, ati awọn ohun elo ti ko ni iye lati ile-iṣẹ si fork.

Ti o ba jẹ onimọ-jinlẹ, injenieri tabi ọmọ ile-iwe, ẹran ti a ṣe agbejade ni ọkan ninu awọn agbegbe iwadii ti o ṣii julọ ni ounjẹ. A fẹ́ lati gbọ̀rọ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ rẹ̀.

Àwọn ààyè-iṣẹ́: àwọn ìṣàfarawé-ẹ̀rí, àwọn ile-ìgbà atí ojú-aye

O ju idaji eniyan lọ ti n gbe ni awọn ilu, ati pe UN n ronu nipa meji ninu mẹrin si ọdun 2050. Awọn ilu ti o ni iwuwo, ti a ṣe apẹrẹ daradara le jẹ ki o rọrun pupọ: awọn irin-ajo kukuru, awọn ilẹkun ti a pin, gbigbe ọkọ oju omi ati iṣẹ ti a pin. Ṣugbọn iwuwo eniyan ni opin, ati ninu awọn ilu pupọ, awọn eniyan ti wa ni titẹ sinu awọn ile kekere.

Ni Hong Kong, ibi ti ile-iṣẹ median nfun 16 àwọn mérí kọ̀ǹpútà fun ẹnikẹni, nipa 215,700 eniyan ni 2021 ninu awọn ẹya ti a pin, awọn ile-iṣẹ ti o pin si awọn yara kekere diẹ, nigbagbogbo pẹlu ile ounjẹ tabi ibi iwẹ ti a pin ati ina ọjọ kekere. Agbegbe ti a pin ni apapọ jẹ 11 mita kọkanla, eyiti o fun gbogbo awọn olugbe nipa 6 mita kọkanla, nipa idaji iwọn aaye ipariṣiriṣi (Hong Kong Census and Statistics Department, 2021). Bi iye owo ile-iṣẹ ti n pọ si, awọn ile kekere ti di deede ni ọpọlọpọ awọn ilu.

O ṣe pataki fun ilera. Ijọba Agbaye fun Ilera ṣe iṣeduro pe awọn ijọba gbọdọ daabobo ati dinku ibajẹ ile, nitori awọn ile ti o ni ibajẹ n fa awọn arun ti o le fa aisan ati pe wọn ni asopọ pẹlu ilera ọpọlọ ti o dara julọ (WHO Housing and Health Guidelines, 2018). Igbagbọ ni o ni ibatan si awọn aibalẹ ti ara, ifẹ-ara, awọn ọran ẹbi ati awọn abẹla ti o kere ju, ati ninu iwadii ti awọn olugbe 1,194 ti o ni ipinle-ipinle ni Hong Kong, awọn ti o ni atilẹyin awujọ to lagbara ṣe atẹjade pe wọn ko ni ifẹ-ara, ifẹ-ara, ibanujẹ ati irọra, ohun ti o jẹ ki o mọ pe aaye ti a pin ati ọrọ agbegbe nigbati aaye ti ara ẹni ba kere (Chan et al., 2026). Awọn ọmọde ni o wa ni ijiya julọ: wọn ko ni ibi ti o dara lati kọ ẹkọ, ati awọn ile-iṣẹ ti o ni ibatan si awọn iṣoro ti o kere ju ati awọn iṣoro iṣesi (Evans, 2006; Solari ati Mare, 2012).

Kini idi ti awọn ọba ati oju-ọjọ ṣii ṣe pataki

Igbáràyé kò jẹ́ ẹ̀yàn. Ninu iwadi kan ti o fẹrẹ to miliọnu kan awọn Danish, awọn ọmọde ti o dagbasoke pẹlu aaye alawọ ewe ti o kere julọ ni ayika ile wọn ni si 55 ogorun rirọpo giga ti idagbasoke aibalẹ psikiyatriki lẹhin igbesi aye (Engemann et al., 2019). Awọn eniyan ti o lo aago meji ni ọsẹ kan ninu iseda sọ pe wọn ni ilera ati igbadun to dara julọ (White et al., 2019). Ni akoko ti awọn isubu COVID-19, awọn eniyan ni Ilu Britain pẹlu ile-iwosan kan tabi ọgba kan ni ayika wọn ṣe afihan igbesi aye to dara ati ilera (Poortinga et al., 2021). Ayẹwo ti diẹ sii ju awọn ẹkọ 140 ṣe asopọ aaye alawọ ewe si awọn homonu ibajẹ kekere, iyara ọkan ati agbara ẹjẹ, botilẹjẹpe awọn onkọwe sọ pe ọpọlọpọ awọn ẹkọ jẹ ailagbara (Twohig-Bennett ati Jones, 2018). Awọn alaisan ile-iwosan pẹlu iwo ti awọn igi ti o ni iyara ju awọn ti n wo oju ilẹkun brick (Ulrich, 1984). Iwadii ti WHO ṣe lori awọn ifihan agbara ti o sopọ mọ agbegbe ọgbin ilu si aibalẹ kekere, iṣẹ ṣiṣe ara diẹ sii, ilera ẹmi to dara julọ ati omi ti o gbona, ti o ni aabo (WHO Europe, 2016).

Iwọn ti o dara julọ fun igbesi aye eniyan ni awọn ifihan ọjọ, yara to to fun ẹbi lati wa ati kọ ẹkọ, ati wọle si awọn ọba, awọn parki, awọn igi ati afẹfẹ ṣiṣi. O jẹ apakan ti idi ti iṣọkan ṣe pataki: aye kan nibiti gbogbo eniyan le ni ile to dara pẹlu awọn ọgbin ni ayika rẹ jẹ aye kan nibiti awọn eniyan, lilo ati ilẹ wa ni ibamu.

Àwọn ìṣẹ̀dá

Ko si ohunkohun ninu eyi ti ko ni ireti. Awọn orilẹ-ede, awọn ilu ati awọn agbẹ ni gbogbo agbaye ti ṣe iranlọwọ lati dinku ibajẹ si ilẹ ati awọn orisun, diẹ ninu wọn ni ọdun kan. Eyi ni ohun ti wọn ṣe, ati ohun ti o yipada.

Imọ-ẹkọ ọmọbinrin ati iṣeto ẹbi ti ara ẹni

• Bangladesh. Ni ibẹrẹ ọdun 1970s, obinrin kan ni Bangladesh ni awọn ọmọ mẹta lori apapọ; loni o jẹ nipa meji (World Bank). Ninu eto-ẹkọ Matlab, ti a bẹrẹ ni ọdun 1977, awọn oṣiṣẹ ilera lọ si awọn obinrin ni ile pẹlu itọju ilera ọmọ ati ọmọde ati aabo abojuto. Igba ti awọn ọmọde n dagba ni awọn ilu ti a ṣe eto naa pọ si nipa 17% ni ibatan si awọn ilu miiran to wa ni ayika, ati pe awọn obinrin ati awọn ọmọde ni wọn jẹun dara ju ọdun meji sẹyin lọ (Joshi ati Schultz, 2013). Lati ọdun 1994, a ti san owo-ori orilẹ-ede fun awọn ọmọbirin lati wa ni ile-iwe giga. Awọn ọmọbirin ti o ni iforukọsilẹ pọ si nipa 13% ni ọdun kan ati pe wọn ti kọja awọn ọmọkunrin, ati pe eto naa ṣe idaduro ibalopo, mu lilo itọju ailera pọ si ati dinku ibalopọ, pẹlu awọn anfani ti a ṣe akiyesi nipasẹ iwadii lati jẹ ki idiyele rẹ ga ju (Khandker et al., 2021).
• Iran Igbapadabọ ti pada lati diẹ sii ju awọn ọmọ mẹta fun obinrin kan ni aarin ọdun 1980 si nipa meji ni ọdun 2000: nipasẹ idaji meji ninu ọdun mẹrinla (Àwọn Ìṣàmúlò-ètò). A n ṣe agbekalẹ eto aabo ilera ni agbegbe, pẹlu awọn iṣẹ iṣeto ẹbi ti ara ẹni. Awọn aisan ọmọ ti pọ, ati pe ipin awọn obinrin ti o ni ẹbi ti n lo awọn ọna aabo lati ibalopọ ti pọ si lati 55% ni ọdun 1990 si 81% ni ọdun 2021 (Corker et al., 2024; Abbasi-Shavazi, McDonald ati Hosseini-Chavoshi, 2009).
• Thailand. Thailand ti bẹrẹ iṣẹ-ṣiṣe iṣeto ẹbi ni ọdun 1970. Igbapadabọ ti pọ lati awọn ọmọde mẹta fun obinrin kan si isalẹ ipele ti iyatọ ni ayika ọdun 1990, ti a ṣe nipasẹ ilera ipilẹ to dara julọ, ẹkọ awọn ọmọbirin ati eto naa (Yeung ati Abalos, 2025; World Bank).
• Kerala. Orileede India yii ti de ipo ti o kere ju-iyipada ninu awọn ọdun 1990, lakoko ti ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede India tun ni awọn ẹbi nla. Awọn oniwadii gba ifowosowopo ni idagbasoke ilera ati awujọ, ati itan-akọọlẹ gigun ti ẹkọ ti o lagbara ati agbara fun awọn obinrin (Nair, 2010).

Ni gbogbo igba, awọn ẹbi yan lati ni awọn ọmọde diẹ sii nigbati awọn ọmọde ba wa ni igbesi aye, awọn ọmọbirin lọ si ile-iwe ati pe awọn obinrin le gba itọju ilera ati aabo abojuto funrararẹ. Ko si ifẹnujẹ ti a nilo.

Ìgbára-ìjẹ́ mìíràn

• United Kingdom. Ẹgbẹ ọfẹ WRAP n ṣiṣẹ pẹlu awọn ile itaja, awọn ile-iṣẹ ounjẹ, awọn ẹgbẹ ati awọn ile-iṣẹ, ati pe o n ṣe igbega Ifẹ si Awọn ounjẹ ti a fi pamọ. Igba ti a fi pamọ awọn ounjẹ ile-iṣẹ fun ẹni kọọkan, ti a ṣe iṣiro ni awọn ibi iduro ijọba, ti dinku nipasẹ to kere ju ida keji laarin 2007 ati 2018, lati 91 si 67 kilograms ni ọdun kan, ati pe gbogbo awọn ohun mimu ounjẹ UK fun ẹni kọọkan jẹ 22 ogorun ti o kere ju ninu 2021 ati 2022 ju ninu 2007. Igbakeji olori ijọba ni o ti dibo lẹẹkansi lati ọdun 2018, eyiti o han pe iṣẹ ko ti pari (WRAP, 2025).
• Korea South. Ni ọdun 2005, a ti daabo bo awọn ohun mimu ti wọn fi palẹ, ati lati ọdun 2013 ni awọn ile-iṣẹ n san owo fun awọn ohun mimu ti wọn fi palẹ, nipa lilo awọn baagi alailẹgbẹ tabi, ni Seoul, awọn ibi ti o ṣe iwuwo gbogbo awọn ohun mimu ti wọn fipa mu kaadi ẹniti o wa nibẹ. Ipin ti awọn ohun mimu ti a ṣe atunṣe si awọn ohun elo ikore ati ounjẹ ẹranko ti lọ lati 2% ni ọdun 1995 si nipa 95%, ati pe awọn ibi idana ounjẹ Seoul ti dinku awọn ohun mimu ti ilu naa nipasẹ 47,000 tonnes ni ọdun mẹrin (Broom, 2019).

Ìgbánúwé àwọn ojú-ayè àti ilẹ̀

• Ozone layer. Laarin awọn Montreal Protocol, ti o gba ni 1987, agbaye ti ṣe igbesẹ lati pari 99% ti awọn kemikali ti n pa laini ozone. Layer ni bayii lori ọna lati tun pada si rẹ 1980 ipo nipa ayika 2040 lori diẹ ninu awọn ti o tobi ju ti agbaye, 2045 lori Arctic ati 2066 lori Antarctica (WMO ati UNEP, 2023). O jẹ ifihan pe iṣoro orisun agbaye le ṣee ṣatunṣe nigbati gbogbo orilẹ-ede ba ṣe iṣẹ.
• Ìgbàyégbè Costa Rica. Ni ọdun 1997, Costa Rica di orilẹ-ede akọkọ lati sanwo fun awọn olugbe ilẹ, ni gbogbo orilẹ-ede, lati daabobo ati ṣe agbekalẹ awọn ọgbin (Àwọn ojú-ìwé, 2008). Agbegbe adagun-odo ni bayii ti pọ si 60% ti orilẹede naa, lati 56% lọna ọdun 2000 (FAO, nipasẹ Banki Agbaye), ati awọn igbasilẹ lati awọn aaye ayelujara ti o sanwo labẹ eto naa fihan awọn ohun orin ti awọn ẹranko adagun-odo ti n pada (Delgado et al., 2026).
• Ilẹ-iṣẹ ile-iṣẹ Niger ti n dagba pada. Ninu igbiyanju lati yọ gbogbo awọn irugbin kuro ninu awọn ibi wọn, awọn agbẹ ni Maradi ati Zinder bẹrẹ si i daabobo ati ṣe agbejade awọn igi ti o pọ si lati awọn eweko ti o ku. Ni awọn ọdun mejila lati ibẹrẹ 1980s, nipa 200 milionu ti awọn igi pada si 5 milionu hectares ti ilẹ, ati pe wọn n ṣe iranlọwọ ni bayii lati rii daju igbesi aye ti nipa 4.5 milionu eniyan (Sendzimir et al., 2011).

Àwọn ìjọbà tí n ṣe iṣẹ́ yìí

Awọn ẹgbẹ wọnyi ti ko ni owo-wiwọle n ṣiṣẹ lori awọn iṣoro ti a ṣalaye loke ati pe wọn ṣe atẹjade awọn abajade wọn. Wo ohun ti wọn n ṣe ati, ti iṣẹ wọn ba jẹ ki o ni igbẹkẹle, ronu nipa fifun wọn ni ọna taara. The Local Solar System Foundation ko ni afilọ pẹlu eyikeyi ninu wọn ati pe ko gba ohunkohun lati wọn. Ti o ba ti fi, ka awọn iroyin ati awọn iroyin ti gbogbo ile-iṣẹ ati ṣayẹwo bi o ṣe le ṣe iwọn awọn abajade rẹ. Awọn nọmba ni isalẹ jẹ ti awọn ile-iṣẹ wọn.

• CAMFED (Kampaani fun Imọ-ẹkọ Obirin, Ẹgbẹ Ọfẹ ti a fi pamọ si Ilu Gẹẹsi 1029161) n san owo ile-iwe ati ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọbinrin ni ile-iwe giga ni Ghana, Kenya, Malawi, Tanzania, Zambia ati Zimbabwe. O sọ pe o ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọde miliọnu 9.3 lati lọ si ile-iwe laarin ọdun 1993 ati ọdun 2025. Ajọṣepọ awọn ọmọ ile-iwe ti o wa tẹlẹ, CAMFED Association, ni diẹ sii ju awọn ọmọ ẹgbẹ 355,000 lọ ti wọn ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọbirin ninu awọn agbegbe wọn.
• Room to Read (Awọn iṣẹ-ṣiṣe ti ko ni owo-wiwọle ti Amẹrika) n ṣe awọn eto ẹkọ ati ẹkọ fun awọn ọmọbirin ni Asia ati Africa. Programu Iwadii Awọn ọmọbinrin rẹ, ti o ṣe iranlọwọ fun awọn ọmọbinrin lati wa ni ile-iwe, ti ṣe atilẹyin fun diẹ sii ju awọn ọmọbinrin miliọnu 4.5 lọ ni awọn orilẹ-ede 14, pẹlu Bangladesh, India ati Nepal.
• MSI Reproductive Choices (awọn iṣẹ ọfẹ ti a ṣeto ni UK 265543) nfun awọn itọju aabo ati ilera, n ṣiṣẹ ni awọn orilẹ-ede 36. O sọ pe o n ṣe iranlọwọ fun awọn obinrin ati awọn ọmọdebinrin to ju 100,000 lọ ni gbogbo ọjọ.
• Population Services International (PSI) (Awọn iṣẹ-iṣowo ti ko ni owo-ori, ti a da ni ọdun 1970) n ṣiṣẹ pẹlu awọn ile-iṣẹ agbegbe lori iṣeto ẹbi, ilera ibalopo ati abojuto, malaria, HIV ati awọn iṣẹ ilera miiran.
• WRAP (awọn iṣẹ ọfẹ ti a ṣeto ni UK) n ṣiṣẹ pẹlu awọn ijọba, awọn iṣowo ati awọn ile-iṣẹ lati dinku ibajẹ ounjẹ, awọn ohun elo plastiki ati awọn aṣọ, ati ṣe iṣiro ibajẹ ounjẹ UK lodi si ipilẹṣẹ rẹ ni ọdun 2007, bi a ti ṣalaye loke.
• Project Drawdown (Awọn orilẹede ti ko ni owo) ṣe agbejade awọn iwadii ọfẹ, imọ-jinlẹ ti o da lori awọn ọna ṣiṣe oju-ọjọ wo ni, lati iyọkuro awọn ohun mimu ounjẹ si ipadabọ ilẹ, ṣe iṣẹ ti o dara julọ, ki awọn eniyan ati awọn oludokoowo le fi agbara wọn han nibi ti o ba jẹ dandan.

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

• Imudojuiwọn, ni pataki fun awọn ọmọbirin ati ni awọn ibi ti ẹkọ ile-iwe jẹ ibajẹ lati de; o mu igbesi aye dara si ati pe o fun awọn ẹbi ni awọn aṣayan gidi. Awọn ẹgbẹ ni oke jẹ ibi kan lati bẹrẹ.
• Àwọn ààyè-iṣẹ́ ati iṣẹ ilera ti o ni ibatan si abo, ni gbogbo igba lori ipilẹ awọn ẹtọ ati aṣayan ọfẹ.
• Àwọn ààyè-iṣẹ́ nibẹ ti o wa: ṣe alabapin si awọn ipade eto-ọrọ agbegbe, daabobo awọn ile itaja ati awọn ọba, ki o si beere fun awọn igi ati awọn aaye ṣii ni awọn ile tuntun.
• Lo ohunkohun fun igba pipẹ. Ṣẹ̀dá, ràwọ́lú, gba owó nípa àwọn ìrànwọ́; awọn àwọn ohun-ini tí wa nínú isẹ́ jẹ́ ohun-ini tí o kù jú gbogbo wọn lọ.
• Igbara ounjẹ. Niwọn igba ti a ba ṣe akiyesi pe ọkan ninu mẹrin ninu awọn ounjẹ ti o wa fun awọn olumulo ni a gba; ṣe eto awọn ounjẹ, fipamọ ounjẹ daradara ati lo ohun ti ko ku.
• Ṣẹ̀dá iwadí ounjẹ ti o dara ju. Ṣàfikún atì fi ìmọ̀ hàn nípa iṣẹ́ ni ajẹsara, àìmọ̀ ìmọ̀ atí ile-iṣẹ́ alailẹgbẹ; awọn onise-iwadì lè fi àwọn ero wọn lọ́wọ́lọ́wọ́.
• Awọn ofin ti o ni ilọpo meji: ẹtọ lati ṣe aṣiṣe, awọn iṣeduro pipẹ, awọn eto-ifowopamọ ati awọn ipolongo akoonu ti a tunṣe.
• Ṣẹ̀dá ìgbàkọ́ àti láti sé iranlọwọ fún ìtumọ̀ àwọn àkóónú yìí láti inú bòdì ìṣàfihàn.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé

• United Nations (2024), Awọn Ìgbàyélú Aabò Agbaye 2024
• Àwọn Aládùró Òkè, Àgbèkalẹ̀ Ìgbà Aṣàfilọ́lẹ̀ Òkè
• UNEP International Resource Panel (2024), Awọn Irin-ajo Aabo Agbaye 2024
• Global Footprint Network, Earth Overshoot Day ati Country Overshoot Days
• IPBES (2019), Awọn iroyin Iwadii Agbaye lori Biodiversity ati Awọn iṣẹ Ekosistemi
• UNEP (2024), Akọsilẹ Ìdídè Àwọn Ẹ̀jẹ̀ Tí A Fi Pa 2024
• Ehrlich ati Holdren (1971), Impact of population growth, Science 171
• Ìgbà (2022), Global carbon inequality over 1990 to 2019, Ìdáràn Aṣà 5
• Diamond (2005), Collapse: Bawo ni Awọn ile-iṣẹ Ṣe Yan lati Gbajumo tabi Ṣiṣe, Viking
• Hunt ati Lipo (2006), Ìgbà kejì tí a fi kọlu Ìlẹ̀ Ìgbàgbọ́, Science 311
• Hunt ati Lipo (2009), Ìgbèkalẹ̀ Rapa Nui (Easter Island) “ìgbà ìdá”, Pacific Science 63
• DiNapoli ati (2021), Awọn iṣiro Bayesian ti radiocarbon ati awọn iwe-ẹri paleoenvironmental fihan pe awọn eniyan ni Rapa Nui, Nature Communications 12
• Àwọn àkọlé (2020), Ecology ti ibajẹ ti Rapa Nui Society, Proceedings of the Royal Society B 287
• Àwọn àkọlé (2024), Ile-ilẹ-ipele ti awọn ọja ilera ti o ni ibatan si ipolongo ti o pọju fun Rapa Nui, Science Advances 10
• Kirch (1997), Microcosmic itan: island perspectives on “global” change, American Anthropologist 99
• Weisler (1995), Henderson Island prehistory, Biological Journal of the Linnean Society 56
• Republic of Nauru, National Biodiversity Strategy and Action Plan
• Àwọn Ìṣàmúlò-ètò (2022), Ìgbà tí a fi pẹ̀lú́ ìmọ̀ràn tí a fi pẹ̀lú́ ikú́ tí a fi kọ́lú ibi-ìṣàfilọ́lẹ̀ Norse nínú guusu Greenland, Science Advances 8
• WHO (2024), COVID-19 yọ ọgọrun ọdun kan kuro ninu idagbasoke ni ipele agbaye ti igbesi aye ti o nireti
• Wodon ati (2018), Awọn Aṣeyọri Ti a Ko Ṣiṣayẹwo: Iṣẹju giga ti ko fi ọmọbinrin ṣe ẹkọ, Banki Agbaye
• Becker ati Lewis (1973), Ninu ibaraẹnisọrọ laarin iye ati didara awọn ọmọde, Journal of Political Economy 81
• Li, Zhang ati Zhu (2008), Igbale-iṣe ti awọn ọmọde ni orilẹede ti n dagbasoke, Demography 45
• Rosenzweig ati Zhang (2009), Ṣe awọn eto-ọrọ iṣakoso ipinlẹ n mu idoko-owo owo-ori eniyan pọ si?, Iwadii Imọ-ẹrọ Iṣowo 76
• Black, Devereux ati Salvanes (2005), [The more the merrier? Igbakeji Alakosohttps://doi.org/10.1162/0033553053970179), Quarterly Journal of Economics 120
• Angrist, Lavy ati Schlosser (2010), Iwadii mẹrin fun ibatan ti o ni idi laarin iye ati didara awọn ọmọde, Journal of Labor Economics 28
• UN DESA (2022), Ìgbàkọ́ Ẹbì Nílè Agbaye 2022
• Gúttmacher Institute (2024), Àwọn Ìṣàfilọ́lẹ̀ Rẹ̀ 2024
• Semaw ati al. (1997), 2.5-million-year-old stone tools from Gona, Ethiopia, Nature 385
• Àwọn àkọlé (2010), Imọ fun ilowosi-iṣelọpọ-iṣelọpọ ti awọn ẹranko ti o ni igbẹkẹle ninu awọn ẹranko ṣaaju ki o to ọdun 3.39 milionu sẹyin ni Dikika, Ethiopia, Nature 466
• Aiello ati Wheeler (1995), Ìgbàgbọ́ tí a fi owo-ọ̀fẹ́ ṣe-tísì, Ántóròpìlẹ̀̀̀tì 36
• Pobiner (2013), Evidence fun ẹran-ọsin-ijẹ nipasẹ awọn eniyan ti o kẹhin, Nature Education Knowledge 4
• FAO (2023), Pathways toward lower emissions
• FSANZ (2025), Awọn iroyin Iṣẹgun A1269: awọn ẹranko ti a kọlu bi ounjẹ tuntun
• Humbird (2021), Scale-up economy fun ẹran ti a kọ, Biotechnology ati Bioengineering 118
• Kupferschmidt (2013), Lab burger fi sizzle kun lati gba owo fun iwadii, Science 341
• Good Food Institute, Ilẹ-iṣelọpọ ẹranko, awọn ounjẹ omi ati awọn ohun elo: Ipinle ti Ile-iṣẹ
• Hong Kong Census ati Statistics Department (2021), Persons living in subdivided units
• Àwọn àkọlé (2026), Igbagbọ ti ko tọ ati ilera ọpọlọ laarin awọn olugbe ile-iṣọ aṣọ ni Hong Kong, BMJ Public Health
• Àwọn àkọlé (2021), Iṣe ti agbegbe ọgbin ti a rii ni ile-iṣẹ ati ti ara ẹni ni ilera ati igbadun lakoko ati lẹhin pipẹ akọkọ ti COVID-19, * Landscape ati Urban Planning * 211
• Twohig-Bennett ati Jones (2018), Iṣẹgun ilera ti awọn ita gbangba nla, Awọn iwadii ayika 166
• WHO (2018), Awọn Ilana Itọju ati Itọju
• Evans (2006), Ìgbàdálẹ̀ Ọmọ atí àwọn ibi-ìṣàṣeré tí a bá fi hàn, Àjọ Ìṣàyẹwo Ọdun-un tí Akọsílẹ̀ 57
• Solari ati Mare (2012), Igbagbọ ni ifẹ fun awọn ọmọde, Awọn iwadii imọ-jinlẹ awujọ 41
• Àwọn àkọlé (2019), Igba ti o wa ni ile-iwe ni igba ewe ni a ṣe afihan pẹlu awọn ibajẹ ti o kere ju ti awọn aisan psikiyatriki lati igba ọmọde lọ si igba ọpẹ, PNAS 116
• Àwọ́ Fáà (2019), Igba ti o kere ju 120 iṣẹju ni ọsẹ kan ninu iseda ni a ṣe ni ibatan si ilera ati igbesi aye to dara, Awọn iroyin Imọ-jinlẹ 9
• Ulrich (1984), Ìyàn láti inú fèrèsé lè fá ìṣàfarawé àwọn àgbéwọlé láti inú iṣẹ́ ọ̀sẹ̀, Science 224
• WHO Regional Office fun Europe (2016), Urban green spaces and health: a review of evidence
• Aaye wa ni Àkọsílẹ̀, Ìbàlúrà Ìgbà
• Banki Agbaye, Awọn Ifihan Imọ-ẹrọ Imudara Agbaye: awọn igbimọ ti o ni ẹbi, gbogbo wọn, awọn ọmọ ile-iwe, awọn ọmọdebinrin ati awọn agbegbe ọgbin
• Joshi ati Schultz (2013), Igbara ẹbi ati ilera awọn obinrin ati awọn ọmọde: awọn ipa ti o ni ipẹ-ipẹ ti eto iṣẹ ibaraẹnisọrọ kan ni Matlab, Bangladesh, Demography 50
• Khandker, Samad, Fuwa ati Hayashi (2021), The Female Secondary Stipend and Assistance Program in Bangladesh: what did it accomplish?, Asian Development Bank South Asia Working Paper 81
• Abbasi-Shavazi, McDonald ati Hosseini-Chavoshi (2009), Iyipada Ifẹ-ara ni Iran: Iyipada ati Iṣe-ara, Springer
• Àwọn àkọlé (2024), Igba padanu ilera ati ipọnju ti awọn ọna aabo tuntun: ibeere, iwọle, ati aṣayan, Awọn eniyan ati Imọ-ẹrọ 50
• Yeung ati Abalos (2025), Awọn ayipada awujọ ti ifẹ-ara kekere ni Asia, Iwosan Agbegbe Lancet: Pacific Guusu 65
• Nair (2010), Imọ-ara ti o wa ni isalẹ-iyipada ifẹ ninu Kerala, India, Journal of Health, Population and Nutrition 28
• WRAP (2025), Iṣẹ-ọja Ilẹ-iṣere ati Ilẹ-iṣere UK: Awọn Aṣoju Imọ-ọrọ
• Broom (2019), Korea South ni igba kan ti o ṣe atunṣe 2% ti awọn ohun mimu ounjẹ rẹ. Ni bayii o n ṣe 95% ti awọn ohun elo ti a lo lẹẹkansi, World Economic Forum
• WMO ati UNEP (2023), Iṣẹ́dà àwọn aṣọ́ ozone ní pàtó, tí n bá gbọ́dọ̀ mú iyẹ̀wú agbaye lọ́wọ́lù 0.5°C
• Pagiola (2008), Iwo fun iṣẹ́ ayika ni Costa Rica, Ecological Economics 65
• Àwọn àkọlé (2026), Ipa-ipele nla ti ipadabọ ọgbin ti a ṣe pẹlu ipadabọ biodiversity ni Costa Rica’s redistributive payment fun eto iṣẹ ekosystem, Global Change Biology
• Sendzimir, Reij ati Magnuszewski (2011), Iṣelọpọ ti igbẹkẹle ni Sahel: Igbapada si awọn agbegbe Maradi ati Zinder ti Niger, Ecology ati Society 16