لەوانەیە هەندێک لە زمانەکانی ئەم ماڵپەڕە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەرگێڕدراون و هەڵەیان تێدابێت. یارمەتی بدە باشتری بکەیت وەرگێڕانی ئینگلیزی
لایەیەکی تاریکە لە سەر ڕووکاری ئەم هەسارەیە بڵاوبۆتەوە، کە لە ئیستانسی ئاسمانی نێودەوڵەتیەوە دەبینرێت.
دەستپێکی شین

بایی هەوا

ئێمە یەک هەوامان هەیە، ئەوەی لە کەناری یەک قارەماندا دێتە دەرەوە دەچێت بۆ سییەکان و دەریاکان لە کەناری تردا.

NASA

Every day each of us breathes about eleven thousand litres of air. ئێمە ناتوانین هەڵبژێرین کە هەوایەکمان هەیە، وە ناتوانین بە چاوەکانمان پاکی بکەینەوە: مەترسیدارترین پیسبوون نامێنێت. هەواکە هاوکاری دەریاش دەکات. زۆرێک لەو شتانەی کە ئێمە دەینێرین بۆ هەوا کۆتایی بە ژیانی دەشتی دێنێت ، گۆڕانکاری لە کیمیای دەریادا دەکات بە شێوەیەک کە پێش ئەوەی بزانین چۆنە، پێوانەمان کردبوو

چی هەیە لە ئاسماندا

  • Fine particles (PM2.5) are specks smaller than 2.5 micrometres, from burning fuel, wood, crops and waste, and from dust and chemical reactions in the air. ئەوەندە بچوکن کە بتوانن بچنە ناو سییەکان و خوێنبەرەکانەوە
  • پارچە کێشراوەکان (PM10) لە گژوگیا، دروستکردن و بەکارهێنانی ڕێگادا دێن. لە ناو لووت و ڕێگای هەناسەداندا دەژین
  • نایترۆجین زۆربەی کات لە ئۆتۆمبێل و بنکەی وزەوە دێت، هەروەها یارمەتی دروستکردنی ئۆزۆن و بەشەکانی تر دەدات.
  • ئۆزۆن دروست دەبێت کاتێک خۆر پیسکەری تر دەکوژێت سییەکانت توشی هەوکردن دەکات و زیان بە کشتوکاڵەکان دەگەیەنێت
  • سووتەمەنی لە سووتانی کانزاکان و نەوتی قورسەوە دێت، لەوانەش لە کەشتیەکاندا
  • دوکان لە خواردن و گەرم کردنەوەی دار، کانزاکان، کوڵ یان کەرۆسین یەکێکە لە گەورەترین مەترسیەکان، زۆربەی ئەو کارەساتانە لەلایەن ئافرەتان و منداڵانەوە ئەنجام دەدرێت.
چێشتخانەیەکی کۆنی قوڕ و خشتی لە نزیک دیوارێکی ماڵەوە، لەگەڵ دارخورمای سووتێنەر، کیکەکانی گژوگیای وشککراو و قەڵەوی نەعنای لێیە.
چەولا، چێشتخانەیەکی کۆن لە گوندی تامیل نادو، هیندستان، کە بە دار و درەختە وشکەکان، گژوگیای وشککراو و قژەکانی بادەم دەکوژێت. دوکانەکان لە ئاگرکەوتنەوەکانی وەک ئەمانەدا یەکێکن لە گەورەترین هۆکارەکانی پیسبوونی هەوا لە جیهاندا Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

تەندروستی گشتی

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی پێشبینی دەکات کە کاریگەرییەکانی تێکەڵکردنی پیسبوونی هەوای دەرەوە و ماڵەوە پەیوەندییان هەیە بە 6.7 ملیۆن مردنی پێش کات لە ساڵێکدالە ڕێگەی نەخۆشی دڵەوە، شێرپەنجەی سییەکان، نەخۆشی درێژخایەنی سییەکان و ڤایرۆسەکان. لە 2019، 99 percentی دانیشتوانی جیهان لە شوێنێکدا دەژین کە ڕێنماییەکانی تەندروستی جیهانی بۆ ئاستی هەوا نەهاتووەتەدی. لە 2021 رێکخراوی تەندروستی جیهانی ڕێنماییەکانی بۆ رێژەی ساڵانەی PM2.5 نیوە کرد، لە 10 بۆ 5 micrograms per cubic metre، چونکە بەڵگە زیانیان نیشاندا لە ئاستێکی نزمتر لەوەی پێشتر بیریان لێدەکردەوە.

6.7 ملیۆنpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (رێکخراوی تەندروستی جیهانی)
99%لە وڵاتی چیندا2019 زانیاری WHO)
5 مایکرۆگرام/مەتر سێجاWHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (رێکخراوی تەندروستی جیهانی)
لافاوێکی گوڵاڵە لە سەر سەهارا لەسەر سنووری ئەلجەزیرە و نیجر.
گوڵاڵەی بیابانەکان لە هەموو دەریاچەکاندا بڵاودەبێتەوە: گوڵاڵەی سەهارا ئاوی ئەتلانتیکس و ئامازون دەخواتەوە، وە چۆنیەتی هەوا خراپتر دەکات. Credit: NASA

هەوا ئاوی دەریا دەگۆڕێت

دەریا نزیکەی چواردەهەمی ئەو کاربۆن دی ئۆکسایدەی کە مرۆڤایەتی بڵاوی کردووەتەوە هەڵدەگرێت That has slowed climate change, at a price: dissolved CO2 forms carbonic acid, and the surface ocean has become about 30 percent more acidic since the industrial revolution, a fall of about 0.1 pH units. ئاوی زیاتری ئەسیدی دەبێتە هۆی ئەوەی کە مەرجانەکان، گەدەی ئاژەڵەکان، ماسی و هەندێک لە پلانکتۆنەکان قورستر بن بۆ دروستکردنی قوڕگ و ئێسکە بەندەکانیان، وە دەگاتە بنکەی تۆڕی خۆراکی دەریا.

هەروەها ماددەی پیسکەری هەوا باران دەبارێنن بۆ ناو دەریا. نایترۆجین لە گەڕانەوەی ئاو و کوڵکە بەکتریاکانەوە زیاد دەبێت بۆ ئەو خۆراکانەی کە ناوچەکانی مردویان دەخۆن. زێڕ لە سووتاندنی کانزای و لە بەرھەمھێنانی ئاڵتونی بچوکدا دەچێتە ناو دەریاکەوە، کە تێیدا مایکرۆبەکان دەیگۆڕن بۆ میتیلمێرکیریت، کە کۆدەبێتەوە لە ماسی گەورە وەک تونا و ماسی شەمشەمەکوێرە، وە لە خەڵکیشدا کە دەیانخوات (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

دەریا بە بێ دەنگ هەوامان پاک دەکاتەوە بۆ دوو سەد ساڵ. . پارە لە ڕێگەی کیمیاییەوە دێت

چارەسەرە تاقیکراوەکان

هەوای پیس یەکێکە لەو کێشەیانەی کە خەڵک چارەسەری کردووە، لە هەندێک شوێندا، زۆر جار. کاتێک یاساکانی ئاشکرا، پارەی گشتی و تەکنەلۆژیای پاک پێکەوە دێن، هەوا لە ماوەی چەند ساڵێکدا باشتر دەبێت، بەردەوامیش دەبێت تا ئەو کاتەی هەوڵەکان بەردەوامن. ئەمە ئەنجامی پێوانەیە، نەک بەڵێن.

ئەمریکا لە نێوان ساڵی 1970 و 2024دا، کۆی دەرچوونی شەش ماددەی پیسکەر کە بەپێی یاسای هەوای پاک ڕێکخرابوو بە ڕێژەی لە سەدا 79لەکاتێکدا ئابوری بە ڕێژەی %338 گەشەی کردبووپەڕەی پێشەوەی). هەوای پاک و ئابوری گەشەپێدەر دەرکەوت کە هاوسەنگ بن.

بارانێکی ئاوی وشک، کەڵکی لێوەرگیرا لە ساڵی 1990دا، گۆڕانکارییەک بۆ یاسای هەوای پاک کرا کە ڕێگرییەکی نەتەوەیی لەسەر گازی سووتەمەنی دووبارە بونەوەرەکان دانا و کۆمپانیاکان بە مۆڵەتی بازرگانیکردن بە ژێر ناویدا، یەکەمین پلانی نەتەوەیی قەدەغەکردنی بازرگانیکردن. بەشی کارەبای ئەم پڕۆگرامە دووبارە بەکارهێنانی سووتەمەنی کەم دەکاتەوە لە سەدا 96 لە نێوان ساڵی 1990 و 2023دا Wet sulphate deposition, the usual measure of acid rain, fell by more than 70 percent between the early 1990s and the early 2020s, and the number of monitored lakes and streams receiving more acid than they can absorb fell by 81 percent (US EPA; US EPA).

کێوێکی سپی و تاریک، دارستانێکی خورما و دره‌ختێکی ڕه‌ش، زۆرێک له‌ دره‌ختی مردوو و بێ‌دڵ، له‌سه‌ر لوتکەی چیایه‌کی تۆزاوی.
دار زێڕ و درەختی زێڕین لە سەر بەرزایی ماونت میچڵ، کارۆلینای باکوور، ساڵی 2006. دارستانە بەرزەکانی وەک ئەمانە زیانیان بەرکەوت بەهۆی بارانێکی ئاوی و هەروەها بەهۆی ئاژەڵێکی بێگانەوە. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

. سووتەمەنی ئەوروپا کەم دەبێتەوە لە نێوان 2005 و 2023 دا، گواستنەوەی ئۆکسیدەکانی سووتەمەنی لە یەکێتی ئەوروپادا بە ڕێژەی لە سەدا 84ئۆکسیدی نایترۆجین بە ڕێژەی %53 و خولەک بە ڕێژەی %38 ئەمۆنیا کە زۆربەی لە کشتوکاڵەوە دێت، تەنها بە ڕێژەی 17% دابەزیوە، ئەمەش نیشان دەدات کە پێویستی بە هەوڵێکی تر هەیە.ئاژانسی ژینگەپارێزی ئەوروپا).

ئێستا سەتلەکان گۆڕانکاری لە دەوری خۆر نیشان دەدەن لێکۆڵینەوەیەک کە لەلایەن دامەزراوەی توێژینەوەی NILU لە نەرویجەوە بەڕێوە دەچێت، بەراوردی پێوانەکردنی سەتلەکانی نایترۆجین دی ئۆکساید دەکات لە 2019 بۆ 2024 لەگەڵ گەشەی ئابوری لە شارەکانی 2,475 لە سەرتاسەری جیهاندا کە پیسبوونیان بە ئاشکرا گۆڕاوە و دەرکەوت کە نزیکەی لە %80یان دەوڵەمەندتر بوون لە کاتێکدا هەوایان پاک بوو. 390 cities grew richer with more nitrogen dioxide (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

بینای بارەگاکە لە ژێر هەورێکی ڕەش و تەڕدا دەردەکەوێت، لە پەنجەرەی ئوتێلەکەوە.
بیجینگ لە ژێر تاری پیسبوونی هەوادا لە مانگی تشرینی یەکەمی 2006دا، حەوت ساڵ پێش ئەوەی پلانی کارکردنی هەوای پاکی شاری پێك بهێنرێت. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. In 2013 Beijing’s yearly average of fine particles (PM2.5) was 89.5 micrograms per cubic metre, nearly eighteen times what the WHO now recommends. لەژێر پلانی پێنج ساڵەی کاردانەوە بۆ هەوای پاکدا، لە ساڵی 2013 تا 2017 شارەکە بەنزینخانەکانی کەڵەکەکردنی کانزایی لابرد بە توانای کۆکردنەوەی 39,000 تۆنی ئاو، 2.17 ملیۆن ئۆتۆمبێلی کۆنی لە شەقامەکان دەرهێنا و 1992 کارگەی پیسکەری داخست، لەکاتێکدا پارێزگاکانی دەوروبەریش کارگەکانی کەڵەکەکردنی کانزایان کەمکردەوە. PM2.5 دابەزی بۆ 58 لە ساڵی 2017 27.0 لە ساڵی 2025دا ، کە لە % 70 کەمترە لە ساڵی 2013. ڕۆژانی پیسبوونی زۆر لە 58 ڕۆژەوە لە ساڵی 2013 دا بۆ 2 ڕۆژ لە ساڵی 2024 دا کەم دەبێتەوە. کارەکە تەواو نەبووە: 27 هێشتا زیاتر لە پێنج جار ڕێنماییەکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانییە (بیجینگ ئیکۆلۆجی و بەڕێوەبەرایەتی ژینگە؛ چینای ڕۆژانە، 2025).

بەشی خوارەوەی شاری لەندەنە. لە ساڵی 2019ەوە، شۆفێرانی زۆرترین ئۆتۆمبێلی پیسکەر ڕۆژانە پارەیەکیان بۆ دابین دەکرێت بۆ ئەوەی لە لەندەن سواری بکەن. ئەم ناوچەیە لە ناوەندی شاری لەندەن لە ساڵی 2019 دەستی پێکرد و گەشەی کرد بۆ ئەوەی لە ساڵی 2021دا ببێتە ناوەوەی شاری لەندەن و لە ساڵی 2023دا بگاتە هەموو شارەکە. شارەوانی لەندەن پێشبینی دەکات کە لە ساڵی 2024دا نایترۆجینی دووبارە بونەوەی لەسەر شەقامەکان لە ناوەندی لەندەن بە ڕێژەی % 54 کەمترە لە سەدا 27 کەمترە لە هەموو شارەکە کە ئەگەر ئەو ناوچەیە نەبوایە ئەمانەش پێشبینیی مۆدێرنن، کە پێوانەی ڕاستەقینە بە سەکۆیەکی حسابکراوی “نا” بەراورد دەکەن (پارێزگاری لەندەن، ڕاپۆرتی ساڵانەی ULEZ).

نیشانەی سەوزی ناوچەی دەرچوونی زۆر کەم و نیشانەی کێشانی کۆڵان لەسەر ستوونێک لە ناوەندی لەندەندا، لەگەڵ پاسێکی سووری دوو قۆڵی لە پشتەوە.
کێشی کۆڵان و نیشانەی ناوچەی دەرچوونی زۆر کەم لە ڕێگای یوستن لە ناوەندی لەندەندا، نیسانی 2019، مانگی دەستپێکردنی ئەو ناوچەیە. Photo: citytransportinfo, CC0

کەشتی پاکتر لە ساڵی 2020، ڕێکخراوی نێودەوڵەتی دەریایی سنووری سووتەمەنی کەشتیەکان لە سەدا 3.5 بۆ سەدا 0.5 کەمکردەوەئیمۆ).

وێنەی سەتەلایتێک لە درێژایی، هێڵەکانی ڕووناکی کە بە یەکەوە دەچنە ناوەوە لە پەڕەیەکی هەورێکی نزم لەسەر دەریای پاسیفیک لە ڕۆژئاوای ئەمریکا.
شوێنەواری کەشتی لە باکووری ئەمەریکا، 1ی تشرینی یەکەمی 2013: هێڵەکانی هەورێکی ڕووناک کە لەسەر بەشەکانی دەرچوونی کەشتی دروست دەبێت، ڕێگاکانی کەشتیەکان لە ئاسماندا نیشان دەدات. Credit: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

.. وه‌ڵام: هەوا لە شوێنی گشتیدا بژمێریت، سنوورێک دابنێیت لە یاساکاندا، ڕێگەچارەیەکی پاکتر بە خەڵک و کۆمپانیاکان بدەیت، بۆ چەند ساڵێکیش بەردەوامبە. ئامادەکردنی خۆراکی پاک، گواستنەوەی کارەبا و وزەی شەو و خۆر هەنگاوێکی تر دەنێ: سەرچاوەکە لادەبەن لە جیاتی پاککردنەوەی دوای ئەوە.

ڕێکخراوەکان کە ئەم کارەیان کردووە

ئەم ڕێکخراوانە کە قازانجیان نییە تۆماری گشتییان هەیە لە ئەنجامەکان. تەماشای ئەو کارانەی کە ئەوان ئەنجامیان دەدات بکەن، ئەگەر کارەکانیان بە ئێوەی خۆش بێت، بیر لە یارمەتیدانیان بکەنەوە ڕاستەوخۆ لەڕێگەی ماڵپەڕەکانیانەوە. . Local Solar System هیچ شتێکی تریان پێ ناکرێت و هیچ شتێکیش بۆیان نامێنێت. پێش ئەوەی پارە بدەیت، ڕاپۆرت و حسابی ساڵی نوێی هەموو ڕێکخراوێک بخوێنە، وەک چۆن بۆ هەر خزمەتێکی تر دەکەیت.

  • ClientEarth ڕێکخراوێکی خێرخوازییە لە بواری یاسای ژینگە (لە ئینگلیستان و ویلز تۆمارکراوە، ژمارەی خەرجی 1053988). دادگاکان بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی حکومەتەکان یاساکانی خۆیان بۆ هەوای پاک بپارێزن: لە ساڵی 2015دا، لە حاڵەتێکدا کە هێنای، دادگای باڵای بریتانیا فەرمانی بە حکومەتی دا پلانێکی نوێ دابڕێژێت بۆ جێبەجێکردنی سنوورە یاساییەکانی نایترۆجین دی ئۆکساید (دادگای باڵای بریتانیا، 2015).
  • [ئازادی]https://openaq.org/) ئەم ڕێکخراوە قازانج نەویستەیە کە لە هەموو جیهاندا پێوانەکردنی چۆنیەتی هەوا کۆدەکاتەوە، لە چاودێریی حکومەتیەوە لە ساڵی 2015 و لە هەستەوەری بایەخی کەمەوە لە ساڵی 2021، وە بەبێ پارە و کراوەیە بۆ بەکارهێنانی هەرکەسێک. کۆمەڵگە، رۆژنامەنووسان و توێژەران بەکاری دەهێنن بۆ ئەوەی هەواکەیان ببینن کە هەڵیدەگرن، بەتایبەت لە وڵاتانەی کە چاودێرییەکی کەمیان هەیە.
  • [ئەنجومەنی هەوای پاک]https://www.cleanairfund.org/) ئەم ڕێکخراوە خێرخوازییە لە بەریتانیا تۆمارکراوە (ژمارە: 1183697) کە پاڵپشتی و پەیوەندی بە چالاکیەکانەوە دەکات، توێژەران و حکومەتەکانیش کە کار لەسەر پیسبوونی هەوا دەکەن، لەگەڵ پرۆگرامەکانی هیندستان، ئیندونیزیا، غانا، ئەفریقای باشور، بەریتانیا و یەکێتی ئەوروپا. ماڵپەڕەکەی لیستی ئەو کەسانەی کە پارەیان پێدەدات و ئەو پڕۆژانەش دەخاتەڕوو کە پشتگیری دەکات.
بەشی چاودێری هەوا لە ژێر گەڕەکێکدا بە ئامراز و نیشانەیەک کە دەڵێت: بەشی چاودێری هەوای ئەی پی ئا لە شوێنێکی چڕو پڕدا.
بنکەی چاودێری هەوا کە لەلایەن EPA ڤیکتۆریا لە موروێڵ، ئوسترالیا بەڕێوەدەچێت. چاودێری گشتی وەک ئەمانە و هەستەوەری بەها کەمەکان، زانیاری کراوە دەبەخشن کە هەرکەسێک دەتوانێت چاودێری بکات. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

  • هەوای ئەو شوێنەی کە دەژیت پشکنین بکە. زۆرێک لە شارەکان زانیاریی تایبەت بە چۆنیەتی هەوا بڵاودەکەنەوە؛ هەستەوەری بایەخی کەم ڕێگە بە کۆمەڵگە دەدات کە نەخشەی شەقامەکانی خۆیان بکەن. ئەوەی دۆزییەوە بیبەش بکە.
  • کەمێک سووتێن خۆتان بپارێزن لە سووتاندنی پاشماوەی باخ، پلاستیک یان دارستانە چارەسەرکراوەکان؛ ئەگەر بە دارستان گەرم دەکەیت، دارستانێکی وشک بەکاربهێنن، کە لە چێشتخانەیەکی نوێدا ئامادە کراوە.
  • پیاسەکردن، پاڵدانی پەسڵ، هاوبەشکردن یان گواستنەوە بە کارەبا بۆ گەشتێکی کورت، و وەستاندنی ئۆتۆمبێلەکان بە تایبەتی نزیک قوتابخانەکان.
  • داوای شەقامی پاک بکەن. پشتگیری لە گەڕەکەکانی ترافیکی کەم، شەقامەکانی قوتابخانە و ناوچەکانی هەوای پاک بکە لە ناوچەی خۆت؛ بۆ نوێنەرانی ناوخۆیی بنوسە دەربارەی چاودێریکردن لە نزیک قوتابخانەکان و نەخۆشخانەکان.
  • توانا پاکەکە هەڵبژێرە کە دابینکەرەکەت ڕێگە پێدەدات، پشتگیری پرۆگرامی ئامادەکردنی پاک بکە بۆ ئەو خێزانانەی هێشتا لەسەر ئاگر ئامادە دەکەن.
  • یارمەتیمان بدە بۆ ڕوونکردنەوەی. وەرگێڕانی ئەم لاپەڕەیە یان دروستکردنی نەخشەێکی هەوای ناوخۆیی لەڕێگەی بەڵگەنامەی بەشداریکردنەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر