لەوانەیە هەندێک لە زمانەکانی ئەم ماڵپەڕە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەرگێڕدراون و هەڵەیان تێدابێت. یارمەتی بدە باشتری بکەیت وەرگێڕانی ئینگلیزی
لایەیەکی تاریکە لە سەر ڕووکاری ئەم هەسارەیە بڵاوبۆتەوە، کە لە ئیستانسی ئاسمانی نێودەوڵەتیەوە دەبینرێت.
دەستپێکی شین

بایی هەوا

ئێمە یەک هەوامان هەیە، ئەوەی لە کەناری یەک قارەماندا دێتە دەرەوە دەچێت بۆ سییەکان و دەریاکان لە کەناری تردا.

NASA

Every day each of us breathes about eleven thousand litres of air. ئێمە ناتوانین هەڵبژێرین کە هەوایەکمان هەیە، وە ناتوانین بە چاوەکانمان پاکی بکەینەوە: مەترسیدارترین پیسبوون نامێنێت. هەواکە هاوکاری دەریاش دەکات. زۆرێک لەو شتانەی کە ئێمە دەینێرین بۆ هەوا کۆتایی بە ژیانی دەشتی دێنێت ، گۆڕانکاری لە کیمیای دەریادا دەکات بە شێوەیەک کە پێش ئەوەی بزانین چۆنە، پێوانەمان کردبوو

چی هەیە لە ئاسماندا

  • Fine particles (PM2.5) are specks smaller than 2.5 micrometres, from burning fuel, wood, crops and waste, and from dust and chemical reactions in the air. ئەوەندە بچوکن کە بتوانن بچنە ناو سییەکان و خوێنبەرەکانەوە
  • پارچە کێشراوەکان (PM10) لە گژوگیا، دروستکردن و بەکارهێنانی ڕێگادا دێن. لە ناو لووت و ڕێگای هەناسەداندا دەژین
  • نایترۆجین زۆربەی کات لە ئۆتۆمبێل و بنکەی وزەوە دێت، هەروەها یارمەتی دروستکردنی ئۆزۆن و بەشەکانی تر دەدات.
  • ئۆزۆن دروست دەبێت کاتێک خۆر پیسکەری تر دەکوژێت سییەکانت توشی هەوکردن دەکات و زیان بە کشتوکاڵەکان دەگەیەنێت
  • سووتەمەنی لە سووتانی کانزاکان و نەوتی قورسەوە دێت، لەوانەش لە کەشتیەکاندا
  • دوکان لە خواردن و گەرم کردنەوەی دار، کانزاکان، کوڵ یان کەرۆسین یەکێکە لە گەورەترین مەترسیەکان، زۆربەی ئەو کارەساتانە لەلایەن ئافرەتان و منداڵانەوە ئەنجام دەدرێت.

تەندروستی گشتی

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی پێشبینی دەکات کە کاریگەرییەکانی تێکەڵکردنی پیسبوونی هەوای دەرەوە و ماڵەوە پەیوەندییان هەیە بە 6.7 ملیۆن مردنی پێش کات لە ساڵێکدالە ڕێگەی نەخۆشی دڵەوە، شێرپەنجەی سییەکان، نەخۆشی درێژخایەنی سییەکان و ڤایرۆسەکان. In 2019, 99 percent of the world’s population lived in places where the WHO’s air quality guideline levels were not met. In 2021 the WHO halved its guideline for yearly average PM2.5, from 10 to 5 micrograms per cubic metre, because the evidence showed harm at lower levels than previously thought.

6.7 millionpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (WHO)
99%of people lived where WHO guideline levels were not met (WHO, 2019 data)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (WHO)
بەردەوامی گوڵ و گژوگیا لە سەر سەهارا لەسەر سنووری ئەلجەزیرە و نیجر.
گوڵ و گوڵاوی بیابانەکان هەموو دەریاچەکانی تێدەپەڕێنن: گوڵ و گوڵاوی سەهارا ئاوی ئەتلانتیکس و ئامازون دەبەخشێت، وە کەشوهەوای ژێربایەکە خراپتر دەکات. سوپاس: NASA

هەوا ئاوی دەریا دەگۆڕێت

دەریا نزیکەی چواردەهەمی ئەو کاربۆن دی ئۆکسایدەی کە مرۆڤایەتی بڵاوی کردووەتەوە هەڵدەگرێت That has slowed climate change, at a price: dissolved CO2 forms carbonic acid, and the surface ocean has become about 30 percent more acidic since the industrial revolution, a fall of about 0.1 pH units. ئاوی زیاتری ئەسیدی دەبێتە هۆی ئەوەی کە مەرجانەکان، گەدەی ئاژەڵەکان، ماسی و هەندێک لە پلانکتۆنەکان قورستر بن بۆ دروستکردنی قوڕگ و ئێسکە بەندەکانیان، وە دەگاتە بنکەی تۆڕی خۆراکی دەریا.

هەروەها ماددەی پیسکەری هەوا باران دەبارێنن بۆ ناو دەریا. نایترۆجین لە گەڕانەوەی ئاو و کوڵکە بەکتریاکانەوە زیاد دەبێت بۆ ئەو خۆراکانەی کە ناوچەکانی مردویان دەخۆن. زێڕ لە سووتاندنی کانزای و لە بەرھەمھێنانی ئاڵتونی بچوکدا دەچێتە ناو دەریاکەوە، کە تێیدا مایکرۆبەکان دەیگۆڕن بۆ میتیلمێرکیریت، کە کۆدەبێتەوە لە ماسی گەورە وەک تونا و ماسی شەمشەمەکوێرە، وە لە خەڵکیشدا کە دەیانخوات (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

دەریا بە بێ دەنگ هەوامان پاک دەکاتەوە بۆ دوو سەد ساڵ. . پارە لە ڕێگەی کیمیاییەوە دێت

چی کاردەکات

پیس بوونی هەوا بە خێرایی دادەبەزێت هەر کاتێک یاساکانی ڕاست تەکنەلۆژیای ڕاست پێکەوە دەبەستن لە ئەوروپا و ئەمریکای باکوور، داڕمانی گازی سووتەمەنی بە ڕێژەی زیاتر لە 80٪ دابەزی دوای ئەوەی کە پێویست بوو بە پاککەرەوە و وزەی خاوێن. لە ساڵی 2020، ڕێکخراوی نێودەوڵەتی دەریایی سنووری سووتەمەنی کەشتیەکان لە ٪3.5 بۆ ٪0.5 کەمکردەوە. ئامادەکردنی پاک، گواستنەوەی کارەبا و وزەی با و وزەی خۆر سەرچاوەکە لادەبات لە جیاتی پاککردنەوەی دوای ئەوە.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

  • هەوای ئەو شوێنەی کە دەژیت پشکنین بکە. زۆرێک لە شارەکان زانیاریی تایبەت بە چۆنیەتی هەوا بڵاودەکەنەوە؛ هەستەوەری بایەخی کەم ڕێگە بە کۆمەڵگە دەدات کە نەخشەی شەقامەکانی خۆیان بکەن. ئەوەی دۆزییەوە بیبەش بکە.
  • کەمێک سووتێن خۆتان بپارێزن لە سووتاندنی پاشماوەی باخ، پلاستیک یان دارستانە چارەسەرکراوەکان؛ ئەگەر بە دارستان گەرم دەکەیت، دارستانێکی وشک بەکاربهێنن، کە لە چێشتخانەیەکی نوێدا ئامادە کراوە.
  • پیاسەکردن، پاڵدانی پەسڵ، هاوبەشکردن یان گواستنەوە بە کارەبا بۆ گەشتێکی کورت، و وەستاندنی ئۆتۆمبێلەکان بە تایبەتی نزیک قوتابخانەکان.
  • داوای شەقامی پاک بکەن. پشتگیری لە گەڕەکەکانی ترافیکی کەم، شەقامەکانی قوتابخانە و ناوچەکانی هەوای پاک بکە لە ناوچەی خۆت؛ بۆ نوێنەرانی ناوخۆیی بنوسە دەربارەی چاودێریکردن لە نزیک قوتابخانەکان و نەخۆشخانەکان.
  • توانا پاکەکە هەڵبژێرە کە دابینکەرەکەت ڕێگە پێدەدات، پشتگیری پرۆگرامی ئامادەکردنی پاک بکە بۆ ئەو خێزانانەی هێشتا لەسەر ئاگر ئامادە دەکەن.
  • یارمەتیمان بدە بۆ ڕوونکردنەوەی. وەرگێڕانی ئەم لاپەڕەیە یان دروستکردنی نەخشەێکی هەوای ناوخۆیی لەڕێگەی بەڵگەنامەی بەشداریکردنەوە.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر