Afaanoota armaan gadii keessaa tokko yookaan saayinsiidhaan fakkaata, ykn immoo akka hin taane kan agarsiisu. Jaalchisee fiduu Akkasumas dubbisi Afaan Ingiliizii
Dachiiwwan cirra-qabeenya kan wal'aansoo irratti babal'atan, akka itti mullatu irraa gara Staayiina Saayii Internaashinaalii.
Ijaarsa Buluu

Qabeenya hin qabne

Kanneen tokko tokkoon keenya sammuu tokko qaba. kan baraaruuf karaa nagaan yoo ta'e, kan biraa immoo gara bishaanii fi dachiitti akka deebi'u.

NASA

Akkasumas, guyyaa tokkotti namni tokko liitaara kuma tokkoo fi lamaa fi sadii hin qabne hin fudhanne. Kanaafuu, hin dandeenyee fi hin dandeenyu akka ofirraa ittisu; kan nama dhibee guddaan geessisuu danda’u garuu hin mul’atu. Atmoofoormii immoo kan walqabatee okyaanichaa ti. Akkasumas, kan nuyi gara hin qabne baay’ee bakkoota dachii keessatti darbaa, chemistry isaarraan jijjiiramaa ta’uun isaa kan beekamu yoo ta’e.

Maal jira?

  • Fine particles (PM2.5) are specks smaller than 2.5 micrometres, from burning fuel, wood, crops and waste, and from dust and chemical reactions in the air. Kanniin baay’ee ciccimaa’u qaba akka deeman keessatti fi gara dhiigaatti.
  • Partiikileen (PM10) kan ka’an bu’aa, ijaarsa fi daandii. Kanniin kan argamuu fiduu fi dachii keessatti.
  • Niitiroojen Diioksiidii Kunis kan ka’e sababaa mootiiwwan fi beekumsaan, akkasumas ozonii fi partikiiloota uumuu irratti gargaara.
  • Ozone kan wal-qabatee uumamu yoo nutu sun irrati daddabarsa. Kan du’aa fi kan hin du’iin ta’e.
  • Sulphur dioxide kan ka’e lafaa fi gaziin fuulaa, kan akka bakkoota keessatti.
  • Duu’umsi hoteelaa kan ka’e yeroo itti nyaata fi qullaa, qonnaan bultoota, bakkeewwan ykn keerosiin yoo ta’u, kan guddaan kan isaan mudatu yoo ta’u, dubartoonni fi ijoolleen baay’ee kan qabaman.
A traditional mud and tiles cooking stove beside a house wall, with firewood, dried-up sludge cakes and coconut shells stacked in front of it.
Chulla, cooker hood kan naannoo Tamil Nadu, India, kan ka'e saffisaan, dachii buqqisee, du'aa fi qonnaan bultoota. Dachii keessatti, dachii keessaa fi dachii irraa gara dachii keessatti kan darban yoo ta'u, dachii keessaa fi dachii keessaatti kan darban yoo ta'u, dachii keessaatti kan darban yoo ta'u. Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

Fayyaa ummataa

Organizeeshiniin Fayyaa Addunyaa (WHO) akka jedhanitti, miidhaa walfakkaatuun uumame kan ka’e poolisii fi dhibeewwan bishaanii naannoofi biyya keessaa 6.7 miliyoonni du’a sadii waggaatti, gara dhibee dhiiga, dhukkuba qalbii, kansarrii puulaa, dhukkuba puulaa yeroo dheeraa fi infaaksiyoota. Bara 2019, 99% kan ummata addunyaa jiraatan bakkawwan wal-qabatee haala hin jirreen. Bara 2021 WHOn qaamota itti gaafatamummaa isaa kan bara PM2.5, kan bara 10 fi 5 mikrogrammoota per kuubiik meetira, sababii hubannaan miidhaa sadarkaawwan gadii keessatti agarsiisu kan hin taanee waan ta’eef.

6.7 miliyoonapremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (WHO)
99%kan jiraatan yoo ta’u,Daataa WHO, 2019)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (WHO)
A dust storm over the Sahara on the border of Algeria and Niger.
Duu'umsi lafaa bakka bu'aa: Du'umsi sahaaraa Atlantikii fi Amaansoonii barbaachisa, fi walqunnamtii hin qabnee fi sammuu nama miidhaa. Qabeenya: NASA

Haati reeffachuun bakkoota dachii

Kibbaan kunis akkasumaan kudha tokkoo karboon daayioksiidii kan namatti darbame siqse. That has slowed climate change, at a price: dissolved CO2 forms carbonic acid, and the surface ocean has become about 30 percent more acidic since the industrial revolution, a fall of about 0.1 pH units. Ijoolee asiidii baay’ee kan koolaa, osterii, mosellee fi planktonni biroo akka ijaaran saffisaan fi skeletooniin isaanii ni dhibama, fi kan isaan ga’u bakka bishaanii itti nyaatutti.

Pooliizeroota hawaa biroos baankiitti dabre. Naayitrojenni kan ka’e lafaa fi bakkiwwan ittisa bishaanii kan walfakkaatu yoo ta’e, kan naannoon du’ee ittisaa. Mirkaaraa kan ka’e kaabaa fi dachii daandiin ciccimaa gara baatiiitti deebi’a, bakka mikroboonni isaa akka methylmercurytti jijjiiran, kan walfakkaatu karaa kalluuwwan guddaan akka tuuniifi qalloofi namoota isaan nyaatan (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Kibbaan yeroo waggaa dhibba lamaa fi afurii oliif hin turretti hin daddabarne. Biqilchi kun chemistry isaa keessatti dhufuu eegala.

Fuula

Haalli hin milkoofne kan nama dhibu keessaa tokko, yeroo hedduu. Akkasumas, yeroo qonnaan bultoonni fi namootni biroon qabeenya isaaniitiin walqabatee rakkoolee nageenyaa keessa jiraatan, mootummaan kan isaan gargaaru ta’uu danda’a. Kunis, bu’aawwan kan itti fufan, osoo hin ta’in waamicha.

Itoophiyaa. Ka’umsa 1970 fi 2024, bakkiwwan sadii kan wal-qabsiisan kan akka 79%, yoo ta’u, siyaasan biyyatti ammoo 338% (US EPA) ol ka’e. Haalli hin bu’u fi siyaasa hir’ina qabeessa ta’e walfakkaatuun mul’ata.

Gara asiidii, cabbifamee fi itti fayyadamame. Akkasumas, 1990tti akka Ajjeechaa Hawaasa Dirree Dhawaa keessatti cabbifametti, gaaffileen biyya keessaa kan ka’an dioksiinii sulphurii irraa kan ka’e yoo ta’u, qondaaltonni mootummaais akka isaan gargaaraniifi akka itti fayyadaman taasisaniiru. Daandiin humnaa kan ta’e kun 96% dabalatee sulfur dioxide akka ciminatti kan itti fayyadamu yoo ta’u, bara 1990 fi 2023. Depositii sulfaata dachii, kan namatti fakkaatu, kan ulfaataa, kan asiidii, akkasitti 70% ka’ee bara 1990 fi bara 2020, fi lakkoofsi lafaa fi bishaanii itti gaafatamaa asiidii baay’ee argatan akka hin qabneefi akka hin buunee akkasitti 81% ka’ee (US EPA; US EPA).

A ridge of dark green spruce and fir trees with many dead, bare gray trunks standing between them, on a hazy mountain summit.
Gara spruce fi fir dammaquun kan ka'e bakka itti Mount Mitchell, North Carolina, keessa ture bara 2006. Lixaa dachii guddaan akka kana fakkaatan kan miidhu roobni asiidiifi kan miidhus haadha fiigicha. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

Itoophiyaan salphirii dhiifa. Ka’umsa 2005 fi 2023, ispoortii salphirii oksiidii biyya Awurooppaa keessatti dabree 84%, nitrojenii oksiidii dabree 53% fi partikiileen midhaanii dabree 38%. Ammaaniin, kan baay’ee gara bakkeetti dhufan, boqonnaa 17 qofatu dabre, kan agarsiisu bakka carraaqqii itti aanu barbaachisu (European Environment Agency).

Sa’iitiloonni yeroo ammaa jijjiirama orbiitii agarsiisu. A study led by Norway’s NILU research institute compared satellite measurements of nitrogen dioxide from 2019 to 2024 with economic growth in 2,475 cities around the world whose pollution had clearly changed, and found that almost 80 percent of them had grown richer while their air became cleaner; 390 cities grew richer with more nitrogen dioxide (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Tower blocks fading into a thick grey haze over Beijing, seen from a hotel window.
Beijing under a haze of pollution in October 2006, seven years before the city's clean-air action plan began. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. Bara 2013tti lakkoofsa waggaan kan Beijing’s of fine particles (PM2.5) ta’e 89.5 micrograms per cubic meter ture, yeroo ammaa kana baay’ee ol ta’uu isaa WHO’n itti gaafatamu. Under a five-year clean-air action plan, from 2013 to 2017 the city removed coal boilers with a combined capacity of 39,000 steam tonnes, took 2.17 million old vehicles off its roads and closed 1,992 polluting factories, while the surrounding provinces cut coal as well. PM2.5 gara 58tti dabre bara 2017 fi gara 27.0tti bara 2025, boqonnaa 70 ol kaasee bara 2013. Haalli bishaanii kan cimaan guyyaatti 58 bara 2013 irraa gara guyyaa 2 bara 2024tti dabre. Akkasumas, hojiin hin xumuramne: 27 ammallee baay’ee ol ta’a dhibba shan kan itti gaafatamummaa WHO (Beijing Ecology and Environment Bureau; China Daily, 2025).

Zona Emisiyoonii Ultaa’aa Baqqalaa Loondoonaa. Bara 2019, mootoroon mootumma miidhaa guddaa geessisuu danda’an, akka Londonitti mootummaan guyyaa tokkotti kan hin qabne ta’uu isaa ibse. Zonnii kun magaalaa guddoo keessatti bara 2019 eegalee fi kan guddate yoo ta’u, magaalaa Londonii keessaa bara 2021tti fi magaalaa guutuu biyyatti bara 2023tti. Obboo Daawud Ibsaa, kan magaalaa Londonii, akka jedhanitti bara 2024tti niitiroojiin diiyoksiidii 54% ol ta’e ture bakka tokkotti fi 27% ol ta’e magaalaa keessatti. Kunniin kan ta’an, kan walqabatee, miira dhabdii fi “zonii hin qabne” (Mayor of London, ULEZ report).

A grey Ultra Low Emission Zone sign and a Congestion Charge sign on a pole in central London, with a red double-decker bus behind.
Taallii Zonaa Emisiinii Olaanaa fi Taallii Qonnaa Qonnaa irratti taallii Euston Road kan magaalaa Londii keessatti, Adooleessa 2019, guyyaa zonaan eegale. Photo: citytransportinfo, CC0

Cleaner ships. In 2020, the International Maritime Organization cut the limit for sulphur in ships’ fuel from 3.5 to 0.5 percent worldwide (IMO).

Satellite view of long, bright cross-crossing lines in a sheet of low clouds over the Pacific off the western United States.
Trakiin baankii gara gara waqooyiga Ameerikaa, 1 November 2013: linjii lafee baraa'aa kan uumame particulates keessatti baankiin baankiin, yookaan karaa baankii saalaa irratti. Qabeenya: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

Akkasumas, wanti isaan irraa baratan tokko malee hin jiru. Haalli hawaa biyya keessaa wal-qabatee, fedhii seeraan alaaf kan kenname, namootaa fi qondaaltota namoomaa filannoo gaarii kennuuf, fi yeroo dheeraaf itti fufuu. Kuufachiisuu saalaa, ittisa elektirikii, fi humna hin-qabne fi qaamaa gara tokkotti deemuu: kan isaan baasuu osoo hin tahin boodarra akka qulqulleessu.

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, kan kana hin qabne tarreeffama ummataa kan argataniidha. Akkasumas, yoo hojiin isaanii sitti hime, akka isaan gargaaruuf karaa websaayitii isaaniitiin ofirraa ittisu ni dandeessa. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kana booda, akkanumatti, ergaa fi abbootiin qabeenyaa jaarmiyaa tokko tokkoo dubbisuu qabdu.

  • ClientEarth) kan ta’e qondaaltota seeraa fi waldaa fayyaa (registrated in England and Wales, charity number 1053988). Akkasumas, mana murtiitti dhiyaatee mootummaa seeraan ala hin qabnee fi hin barbaachisu ta’uu isaa mirkaneessuuf: bara 2015, manneen murtii UK akka jedhanitti, mana murtiin UK akka mootummaan fedhii haaraa uumuu gaafate, kan akka fedhiin nitrojen diyaasiidaatti (Manni murtii UK, 2015).
  • OpenAQ kan ta’e ONG tokko yoo ta’u, miira haala hin-qabne akka hin qabne kan agarsiisu. Miira haala hin-qabne irraa ka’ee, kan ka’e mana maree mootummaa hanga bara 2015 fi kan ka’e seensaa yeroo dheeraaf fayyadaman hanga bara 2021. Kommuunoonni, warri yaadaa fi barnootaf qophaa’an kan itti fayyadamu yoo ta’e akka hin fudhanne, wal’aantummaadhaan biyyalee keessatti namoonni odeeffannoo kana hin arganne.
  • Clean Air Fund) waa’ee gaarii UK keessatti kan diiwaan ga’e (nummura 1183697) yoo ta’u, kan gargaarsa fi wal-qabatee kaampii, barnootafi mootummaalee hojiirra oolan haala sammuu hin qabneen, akkasumas, ka biroon akka Indiaa, Indoneeshiyaa, Ganaa, Afriikaa Kibbaa, Birtaniyaa fi Yunaayitid Isteetis. Wabii isaa websaayitii kan itti gaafatamtoota isaa fi gargaarsa fi hojiiwwan itti gargaaramu keessaa tokko.
A fence-covered air monitoring station with instruments and a sign reading EPA Air Monitoring Station on a grassy site.
Staayishiniin itti gaafatamaa eegumsa hin qabnee fi kan EPA Victoria Morwell, Australia keessatti argamu. Manni marii ummataa akka kana, fi seenzorii dhibee hin qabne, dataa furamaa kan hamma tokkos itti fayyadamu. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

Maal akka gargaartu

  • Haala hin qabnee fi hin beekne yoo jiraatte. Magaalaa hedduus haala hin jirree fi hin beekne itti maxxansa; seensirii bu’aa hin qabus hawaasaaf karaa isaanii mappii gochuun danda’a. Akkam itti fufsi?
  • Dhiigaan hin bu’u. Jijjiirraa dachii, plastiikii fi qalloo itti fayyadamuu; yoo qallootiin qunnamte, qalloo gaaga’ama, kan yeroo ammaa fayyadamu.
  • Jireenyi, sa’ii, walqabsiisuuf ykn elekroonikii fayyadamuu yeroo safara ga’ee, fi mootoolewwan itti hin fayyadamne, kan akka mana barnootaa gadii.
  • Jireenya saalaa gaafata. Bakka-bu’oota, fuulawwan barnootaa fi zonaawwan hin bu’u qabdu bakka keessanitti gargaara; akkasitti barreessi namoota naannoof kan ka’an irratti waa’ee eegumsa mana barumsaa fi hospitaalaaf.
  • Suuraa humna saalaa yoo itti gaafatamaan kee ni barbaachisu, fi deeggarra hojiilee nyaataa saalaa akka maatiin ammaan dura bishaan irratti nyaataa.
  • Jaallata keenya nutti fakkaata. Fakkeenyaaf, maallaqaa fi/yommuu gara mana jireenyaatti deebi’u, fuula.

Fuula fi barreeffama dheeressuu