Àwọn ìtàn kan nínú ààyè-iṣẹ́ yìí lè jẹ́ ìtumọ̀ máyìn náà láti jẹ́ pé a lè ní àwọn ìṣàfarawé. Yọ́ọ̀kan Ka àwọn ìṣàmúlò-ètò English
Awọ́ tí a fi pamọ́ lojú ojú-ayé planetì, ti a rí lati Ìjọba Ààyè-iṣẹ́ Ìlẹ-òkè.
Blue Initiative

Ìgúnrégé Afẹ́fẹ́

A n pin oju-aye kan. Ohun ti o pọ si lati iyẹwu ni orilẹ-ede kan, o si lọ sinu awọn ẹdọfu ati awọn okun ni awọn miiran.

NASA

Ni gbogbo ọjọ, ẹnikẹni ninu wa n gbọra nipa ẹgbẹrun mẹrinla litru ti oju-ọjọ. A ko le yan iru oju-omi wo ni a fẹ, ati pe a ko le fipamọ rẹ pẹlu awọn oju wa: ibajẹ ti o buru julọ jẹ ti ko rii. Afẹfẹ ni o wa ni ẹgbẹ okunkun. Oju-iwe ayelujara ti o wa ni isalẹ jẹ awọn oju opo wẹẹbu ti a ṣe akojọ si ni ibamu si nọmba awọn olumulo ti wọn wọle si.

Ohun tí nínú àwọ̀

  • Fine particles (PM2.5) jẹ awọn patikulu ti o kere ju 2.5 micrometers lọ, lati iyẹfun, ọgbin ati awọn ohun elo ti a fipa mulẹ, ati lati awọn ipalara kemikali ati awọn ipalara kemikali ni oju-ọjọ. Wọn jẹ kekere to lati lọ sinu awọn ẹdọ ati inu ọra.
  • Awọn patikulu ti o nipọn (PM10) wa lati awọn afẹfẹ, awọn iṣẹ-iṣelọpọ ati awọn ọna irin-ajo. Wọn lo ni awọn ile-iṣẹ ati awọn ọkọ oju omi.
  • Nitrogen dioxide O wa ni pataki lati awọn ọkọ ayọkẹlẹ ati awọn ile-iṣẹ agbara, ati pe o ṣe iranlọwọ lati ṣẹda ozone ati awọn patikulu.
  • Ozone a ti kọ́ nígbà tí ojú-ìwọ̀n náà bá wẹ́ẹ̀bù àwọn ohun-iní aladapọ̀ mìíràn. O fi awọn ẹdọforo pọ si ati pe o fa ibajẹ ni awọn irugbin.
  • Sulphur dioxide wa lati ifẹnukó aṣọ̀wọ́ atí epo-igbára tí o gà, gẹgẹbi ni àwọn ọkọ oju omi.
  • Ìjádé lati iyẹfun ati fifọ pẹlu igi, irin, ọti tabi kerosene jẹ ọkan ninu awọn ipalara ti o tobi julọ ti gbogbo wọn, ni pataki nipasẹ awọn obinrin ati awọn ọmọde.
Ajọṣepọ ti o ni ibatan si awọn ẹranko ati awọn ohun ọgbin, pẹlu awọn aṣọ-ikele, awọn ile-iṣẹ, ati awọn iṣẹ akanṣe.
A chulla, a aṣa cookstove ni agbegbe Tamil Nadu, India, fires pẹlu awọn branches, scrap wood, ti o tutu idẹ ati coconut shells. Omi ti o wa lati awọn ina bii eyi jẹ ọkan ninu awọn ifihan omi-omi nla julọ ni agbaye. Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

Àwọn Ìṣàmúlò-ètò

Ijọba Agbaye fun Ilera ṣe iṣiro pe awọn ipa ti o ni ibatan si awọn aarun inu ile ati afara ni a sopọ mọ pẹlu 6.7 milionu ti awọn aisan ti ko ni akoko ni gbogbo ọdun, nipasẹ awọn ikọlu, arun ọkan, kansara pupo, arun pupo ti o lagbara ati awọn arun. Ni ọdun 2019, 99% ti awọn eniyan agbaye wa ni awọn aaye nibiti awọn ipele itọnisọna didara afẹfẹ ti WHO ko ti pade. Ni ọdun 2021, WHO ti ṣe idaji awọn itọnisọna rẹ fun iwọn otutu PM2.5 ti oṣuwọn ọdun kan, lati 10 si 5 micrograms fun mita cubic, nitori pe awọn ifihan ti han ni ipalara ni awọn ipele ti o kere ju ti a royin tẹlẹ.

6.7 milionuawọn ibajẹ ti o pẹ ni ọdun kan lati inu ati ita gbangba ti a ṣepọ pẹluÀwọn Ìṣàmúlò-ètò)
99%ti awọn eniyan ti n gbe ni ibi ti awọn ipele itọnisọna WHO ko ba pade (WHO, 2019 data)
5 µg/m³Ilana ọdun kan ti WHO fun PM2.5 lati ọdun 2021 (Àwọn Ìṣàmúlò-ètò)
Igba otutu ti o pọ ju Sahara lọ ni awọn orilẹede Algeria ati Niger.
Afẹfẹ ilẹ-ilẹ n lọ nipasẹ awọn oke-nla: afẹfẹ Saharan ṣe iyẹwu ni Atlantic ati Amazon, ati pe o mu didara oju omi dara si. Credit: NASA

Àwọn ìṣàfarawé àwọ̀n

Omi-omi ti n gba ni ayika ida keji ti carbon dioxide ti a fi jade nipasẹ eniyan. O ti mu ki iyipada oju-ọjọ pọ si, ni idiyele: CO2 ti o wa ni ibajẹ ṣe awọn irugbin acid carbonic, ati pe oke okun ti di nipa 30 ogorun diẹ sii ju acidic lọ lati igba ti ayipada ile-iṣẹ, ipadabọ ti awọn yuniti pH 0.1. Omi acidic diẹ sii mu ki o nira fun awọn koria, awọn ẹran-ọsin, awọn ẹran-ọsin ati awọn plankton diẹ lati ṣe agbekalẹ awọn iyẹfun wọn ati awọn ẹlẹsẹ wọn, ati pe o de si ipilẹ ti oju opo wẹẹbu ounjẹ okun.

Awọn ohun elo miiran ti o fa ina ni a fi sinu okun. Nitrogen lati awọn ohun elo ti o yọ kuro ati awọn irugbin ṣe afikun si iwuwo ounjẹ ti o fun awọn agbegbe ti o ku ni ounjẹ. Mercury lati ipalọlọ ati lati awọn ohun elo ọba kekere ti o wa ni okeere, nibiti awọn microbes ṣe yi pada si methylmercury, eyiti o dagbasoke sinu ẹja nla bi tuna ati ẹran-ọsin, ati ninu awọn eniyan ti o njẹ wọn (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Omi-omi ti n ṣe afẹfẹ wa ni igbẹkẹle fun awọn ọgọrun ọdun meji. Iṣẹ́ rẹ̀ ni kímíi.

Àwọn ìṣẹ̀dá

Igba otutu jẹ ọkan ninu awọn iṣoro ti eniyan ti yanju tẹlẹ, ni ọpọlọpọ awọn aaye, igba pupọ. Ninu awọn ofin ti o han gbangba, owo-ori ijọba ati imọ-ẹrọ ti o ni aabo ti wa ni apapọ, oju ojo le dara si ni ọdun diẹ, ati pe yoo tẹsiwaju lati dara si titi di igba ti a ba n ṣe igbiyanju. Eyi ni awọn abajade ti a ṣe iṣiro, kii ṣe awọn ifẹ.

The United States. Ninu 1970 ati 2024, gbogbo awọn ifunni ti awọn polutan mẹta akọkọ ti a ṣe ilana labẹ Clean Air Act pada si 79 ogorun, lakoko ti eto-ọrọ dagba nipasẹ 338 ogorun (US EPA). O ni lati ṣe iyatọ laarin awọn ohun ti o jẹ ki a gbadun aye ati awọn ohun ti ko jẹ ki a gbadun rẹ.

Acid rain, capped and traded. Awọn ayipada 1990 si ofin ti o ni aabo oju-ọjọ ti ṣe agbekalẹ ibiti orilẹ-ede kan wa lori sulphur dioxide lati awọn ile-iṣẹ agbara ati pe o fun awọn ile-iṣẹ laaye lati ta ni isalẹ rẹ, eto akọkọ ti orilẹ-ede ati iṣowo. Awọn ile-iṣẹ agbara ni eto naa yoo dinku awọn sulfur dioxide wọn nipasẹ 96 ogorun laarin ọdun 1990 ati 2023. Igba otutu ti o gbona, iyatọ ti o wọpọ ti afẹfẹ acid, pọ si nipasẹ diẹ sii ju 70% laarin awọn ọdun 1990 ati awọn ọdun 2020, ati nọmba awọn oke-nla ati awọn omi-omi ti a ṣe akiyesi ti o gba acid diẹ sii ju wọn le ni lati 81% (US EPA; US EPA).

A ridge of dark green spruce and fir trees with many dead, bare gray trunks standing among them, on a hazy mountain summit.
Spruce ati fir ti a pa ni oke Mount Mitchell, North Carolina, ni ọdun 2006. Awọn ọgbin giga bii eyi ti ni ipa nipasẹ omi oju-omi acid ati pe o tun jẹ nitori awọn arun ẹranko ti a fi kun. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

Europe’s sulphur cuts. Ninu 2005 ati 2023, awọn ifunni ti awọn oksidisi sulphur ni European Union ti dinku nipasẹ 84 percent, awọn oksidisi nitrogen nipasẹ 53 ogorun ati awọn patikulu kekere nipasẹ 38 ogorun. Ammonia, ti o wa ni pataki lati ile-iṣẹ, pọ si nipasẹ 17% nikan, eyiti o han pe igbiyanju to n bọ nilo (European Environment Agency).

Àwọn sáàtìlì ní bayii ṣàfihàn ìyipada láti orbit. Iwadi kan ti a ṣe nipasẹ ile-ẹkọ giga NILU Norway ti ṣe iyatọ awọn iwọn satẹlaiti ti nitrogen dioxide lati ọdun 2019 si 2024 pẹlu idagbasoke eto-ọrọ ni awọn ilu 2,475 ni gbogbo agbaye ti o ti yipada ni gbangba, ati pe wọn rii pe to 80% ninu wọn ti dagba diẹ sii ju igba ti oju-ọjọ wọn ti di mimọ; awọn ilu 390 ti dagba diẹ sii ju pẹlu nitrogen dioxide (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Awọn igun-ikun Tower ti n yipada si afẹfẹ alawọ ewe to lagbara ni Beijing, ti a ri lati fentilesonu hoteli kan.
Beijing ni alẹ ti o pọju ni Oṣu Kẹsan ọdun 2006, ọdun mẹrin sẹyin ṣaaju ki awọn iṣẹ-ṣiṣe air-cleaning ti ilu naa bẹrẹ. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. Ni ọdun 2013, iwọn otutu ti Beijing ni gbogbo ọdun ti awọn patikulu kekere (PM2.5) jẹ 89.5 micrograms fun mita cubic, to fẹẹ di igba mẹrinlelogun ohun ti WHO ṣeduro bayii. Laarin awọn ọdun mẹrin ti eto iṣẹ-ṣiṣe ti o nifẹ si, lati 2013 si 2017, ilu naa yọ awọn boilers carbon pẹlu agbara ti a ṣepọ ti 39,000 tonnes steam, mu awọn ọkọ ayọkẹlẹ ti o ga julọ 2.17 million kuro ninu awọn ọna rẹ ati pa awọn ile-iṣẹ ti o fa ibajẹ 1,992, lakoko ti awọn agbegbe ti o wa ni ayika tun dinku carbon. PM2.5 ti pada si 58 ni ọdun 2017 ati si 27.0 ni ọdun 2025, 70% kere ju ni ọdun 2013. Awọn ọjọ ti o ni ibajẹ to lagbara ti pọ si lati 58 ni ọdun 2013 si 2 ni ọdun 2024. Iṣẹ naa ko ti pari: 27 jẹ diẹ sii ju igba mẹta lọ ni awọn itọnisọna WHO (Beijing Ecology ati Environment Bureau; China Daily, 2025).

Zone Ultra Low Emission ti London. Lẹhin ọdun 2019, awọn ọkọ ayọkẹlẹ ti o ni ibajẹ pupọ julọ gba owo isanwo lojoojumọ lati rin irin-ajo ni London. Ipinle naa bẹrẹ ni ilu ibudo ni ọdun 2019 ati pe yoo dagba lati dapọ inu London ni ọdun 2021 ati gbogbo ilu ni ọdun 2023. The Mayor of London estimates that in 2024 roadside nitrogen dioxide was 54 ogorun ti o kere ju ni London ati 27 ogorun kere ju ni gbogbo ilu lọ ju ti o ba ti wa ni laisi awọn agbegbe. Awọn wọnyi ni awọn iṣiro ti a ṣe apẹrẹ, eyiti o ṣe iyatọ awọn iwọn gidi pẹlu ipo “awọn agbegbe ko si” (Mayor of London, ULEZ one-year report).

A green Ultra Low Emission Zone sign ati Congestion Charge sign lori a pole ni ilu London, pẹlu a red double-decker bus ni isalẹ.
Awọn ami ti Congestion Charge ati Ultra Low Emission Zone lori Euston Road ni agbegbe London, Oṣu Kẹsan Ọjọ 2019, oṣu kan ti agbegbe naa bẹrẹ. Photo: citytransportinfo, CC0

Cleaner ships. Ni ọdun 2020, International Maritime Organization ti yọ ibiti o wa fun sulphur ni awọn ọkọ oju omi’ fuel lati 3.5 si 0.5 ogorun ni gbogbo agbaye (IMO).

Àwòrán sáà tí àwọn ìrísí-lẹ́tà tí wọ́n lọ́wọ́lọ́wọ́ nínú àwọn ààyè àwọn ẹ̀yìn kejì tí a fi pamọ́ sí Pacific láti inú ariwa United States.
Awọn ọkọ oju omi ti nlọ kuro ni Guusu Amẹrika, 1 Oṣu Kẹjọ Ọjọ 2013: awọn ila buluu ti o han gbangba ti o ṣe agbejade lori awọn patikulu ninu awọn ọkọ oju omi' exhaust, ti o fi awọn ọna ọkọ oju omi silẹ ni ayika ilẹ. Credit: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

Imọ ti o wa lati gbogbo wọn ni kanna. Ṣayẹwo oju ojo ni gbangba, fi awọn ibiti o ti wa ni ofin han, fun awọn eniyan ati awọn ile-iṣẹ ni aṣayan ti o dara julọ, ki o si tẹsiwaju fun ọdun diẹ. Irin-ajo ti o ni aabo, gbigbe ọkọ oju omi, ati agbara ina ati ina oju ojo lọ si igbesẹ kan siwaju sii: wọn yọ orisun naa kuro ni ibẹrẹ bibẹẹkọ ti a ba ṣe iwẹ rẹ lẹhin.

Àwọn ìjọbà tí n ṣe iṣẹ́ yìí

Awọn ti ko ni owo-ori wọnyi ni iwe iroyin olokiki ti awọn abajade. Wo ohun ti wọn n ṣe, ati pe ti iṣẹ wọn ba sọrọ si ọ, o le ronu nipa fifun wọn ni owo nipasẹ oju opo wẹẹbu wọn. The Local Solar System Foundation ko ni afilọ pẹlu eyikeyi ninu wọn ati pe ko gba ohunkohun lati wọn. Tí o bà fi pamọ́, ka àwọn iroyin atí awọn aagó ọdún tuntun tí a fi kọ́ nínú gbogbo ile-iṣẹ́ kan, bi o ti lè ṣe pẹlú ohunkohun ti o bà jẹ́ ẹ̀ṣẹ.

  • ClientEarth ni ẹtọ ayika ti o ṣe afihan (ti a tẹjade ni England ati Wales, nọmba ẹtọ 1053988). O lo awọn ile-ẹjọ lati mu ki awọn ijọba tọju awọn ofin ti o ni aabo wọn: ni ọdun 2015, ni iṣẹlẹ kan ti o mu, Ile-ẹjọ giga UK ti paṣẹ pe ijọba lati ṣe agbekalẹ awọn iṣẹ tuntun lati pade awọn ibiti o wa ni ofin fun nitrogen dioxide (Ile-ẹjọ giga UK, 2015).
  • OpenAQ ni iṣẹ-ṣiṣe ti ko ṣe owo-wiwọle ti o ṣeto awọn iwadi didara oju ojo lati gbogbo agbaye, lati awọn awoṣe ijọba lati ọdun 2015 ati lati awọn sensọ idiyele kekere lati ọdun 2021, ati pe o jẹ ọfẹ ati ṣiṣi fun ẹnikẹni lati lo. Awọn agbegbe, awọn iroyin ati awọn oniwadi lo o lati wo oju ojo ti wọn n gbọ, ni pataki ni awọn orilẹ-ede pẹlu awọn ayẹwo ijọba diẹ.
  • Clean Air Fund jẹ igbẹkẹle ti a ṣeto ni UK (ni nọmba 1183697) ti o ṣe owo ati asopọ awọn olukọ, awọn oniwadi ati awọn ijọba ti n ṣiṣẹ lori ibajẹ oju-ọjọ, pẹlu awọn iṣẹ akanṣe ni India, Indonesia, Ghana, South Africa, United Kingdom ati European Union. Oju opo wẹẹbu rẹ ṣe atokọ awọn oludokoowo ati awọn ifunni ati awọn iṣẹ akanṣe ti o funni ni atilẹyin.
A fenced air monitoring station pẹlu awọn irinṣẹ ati aami kika EPA Air Monitoring Station lori aaye ti o ni iyẹwu.
Afẹfẹ-iṣọkan-isẹ́ ti a nṣè nipasẹ EPA Victoria ni Morwell, Australia. Awọn ayẹwo ti awọn eniyan ṣe bi eyi, ati awọn sensọ ti o ni idiyele kekere, nfun alaye ṣiṣi ti ẹnikẹni le ṣayẹwo. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

  • Ṣẹ̀dá ojú-ayé níbi tí o bà wa. Àwọn ilu mìíràn fi àwọn aago-afẹ́fẹ́ tí a gbọ́ sọ̀rọ̀ silẹ; awọn sénsòrí tí kò jẹ́ owó kan lò ǹfá àwọn ìlú láti kọ́ àwọn ààyè wọn lọ́wọ́lọ́wọ́. Fi ohun ti o ri pamọ́.
  • Ṣẹ̀dá jù lọ. Kò fi àwọn ohun tí a fi pamọ́ sí ọ̀run, àwọn plástikù tàbí àwọn ẹ̀yàn tí a tí ṣé ìṣàfarawé; tí o bá jẹ́ pé o ń rọ́ọ̀nù láti lò nípa ẹ̀yàn, lò nípa ẹ̀yàn tí a tí kọ́lú nínú ìmọ̀ràn tuntun kan.
  • Lọ, lọ́wọ́lọ́wọ́, kọ̀pọ̀ tabi lọ́wọ́ẹ̀tì fun àwọn irin-ajó kejì, ki o si pa ìmọ̀ràn tí kò n ṣiṣẹ́, nípa ìròyìn nínú ile-iwe.
  • Awọn ọna ti o ni aabo. Ṣakoso awọn agbegbe ti ko ni ijabọ, awọn ọna ile-iwe ati awọn agbegbe ti o ni ọrinrin ni agbegbe rẹ; kọ si awọn aṣoju agbegbe nipa iwadii ni ayika awọn ile-iwe ati awọn ile-iwosan.
  • Ṣàfihàn agbara tí a fi pamọ́ níbí tí o bá jẹ́ pé, àti ìgbàdá àwọn àtòjọ-ètò iyẹwu tí a fi pamọ́ fun àwọn ẹ̀yàn tí ǹpa ìmọ̀ràn.
  • Jẹ ki a sọ ọ. Ṣàfikún ojú-ìwé yìí tàbí kọ́ àkànṣe ìfẹ̀sì inú àwọn ààyè-iṣẹ́ Àwọn ààyè-iṣẹ́.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé