Àtòjọ yìí ní ìtumọ̀ máyìn náà láti jẹ́ pé àwọn ìṣàfarawé. Yọ́ọ̀kan Ka àwọn ìṣàmúlò-ètò English
Awọ́ tí a fi pamọ́ lojú ojú-ayé planetì, ti a rí lati Ìjọba Ààyè-iṣẹ́ Ìlẹ-òkè.
Àwọn àgbéwọlé

Ìgúnrégé Afẹ́fẹ́

A n pin oju-aye kan. Ohun ti o pọ si lati iyẹwu ni orilẹ-ede kan, o si lọ sinu awọn ẹdọfu ati awọn okun ni awọn miiran.

NASA

Ni gbogbo ọjọ, ẹnikẹni ninu wa n gbọra nipa ẹgbẹrun mẹrinla litru ti oju-ọjọ. A ko le yan iru oju-omi wo ni a fẹ, ati pe a ko le fipamọ rẹ pẹlu awọn oju wa: ibajẹ ti o buru julọ jẹ ti ko rii. Afẹfẹ ni o wa ni ẹgbẹ okunkun. Oju-iwe ayelujara ti o wa ni isalẹ jẹ awọn oju opo wẹẹbu ti a ṣe akojọ si ni ibamu si nọmba awọn olumulo ti wọn wọle si.

Ohun tí nínú àwọ̀

  • Fine particles (PM2.5) jẹ awọn patikulu ti o kere ju 2.5 micrometers lọ, lati iyẹfun, ọgbin ati awọn ohun elo ti a fipa mulẹ, ati lati awọn ipalara kemikali ati awọn ipalara kemikali ni oju-ọjọ. Wọn jẹ kekere to lati lọ sinu awọn ẹdọ ati inu ọra.
  • Awọn patikulu ti o nipọn (PM10) wa lati awọn afẹfẹ, awọn iṣẹ-iṣelọpọ ati awọn ọna irin-ajo. Wọn lo ni awọn ile-iṣẹ ati awọn ọkọ oju omi.
  • Nitrogen dioxide O wa ni pataki lati awọn ọkọ ayọkẹlẹ ati awọn ile-iṣẹ agbara, ati pe o ṣe iranlọwọ lati ṣẹda ozone ati awọn patikulu.
  • Ozone a ti kọ́ nígbà tí ojú-ìwọ̀n náà bá wẹ́ẹ̀bù àwọn ohun-iní aladapọ̀ mìíràn. O fi awọn ẹdọforo pọ si ati pe o fa ibajẹ ni awọn irugbin.
  • Sulphur dioxide wa lati ifẹnukó aṣọ̀wọ́ atí epo-igbára tí o gà, gẹgẹbi ni àwọn ọkọ oju omi.
  • Ìjádé lati iyẹfun ati fifọ pẹlu igi, irin, ọti tabi kerosene jẹ ọkan ninu awọn ipalara ti o tobi julọ ti gbogbo wọn, ni pataki nipasẹ awọn obinrin ati awọn ọmọde.

Àwọn Ìṣàmúlò-ètò

Ijọba Agbaye fun Ilera ṣe iṣiro pe awọn ipa ti o ni ibatan si awọn aarun inu ile ati afara ni a sopọ mọ pẹlu 6.7 milionu ti awọn aisan ti ko ni akoko ni gbogbo ọdun, nipasẹ awọn ikọlu, arun ọkan, kansara pupo, arun pupo ti o lagbara ati awọn arun. Ni ọdun 2019, 99% ti awọn eniyan agbaye wa ni awọn aaye nibiti awọn ipele itọnisọna didara afẹfẹ ti WHO ko ti pade. Ni ọdun 2021, WHO ti ṣe idaji awọn itọnisọna rẹ fun iwọn otutu PM2.5 ti oṣuwọn ọdun kan, lati 10 si 5 micrograms fun mita cubic, nitori pe awọn ifihan ti han ni ipalara ni awọn ipele ti o kere ju ti a royin tẹlẹ.

6.7 millionpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (WHO)
99%of people lived where WHO guideline levels were not met (WHO, 2019 data)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (WHO)
A dust storm over the Sahara on the border of Algeria and Niger.
Dust ti ilẹ-ilẹ lọ́wọ́lú oke-nlà: Dust Saharan fi Atlantic ati Amazon pọ̀, ki o si mú ìdárá àwọn ohun-elo ojú-ayè lọ́wọ́lú. Àwọn àgbéwọlé: NASA

Àwọn ìṣàfarawé àwọ̀n

Omi-omi ti n gba ni ayika ida keji ti carbon dioxide ti a fi jade nipasẹ eniyan. O ti mu ki iyipada oju-ọjọ pọ si, ni idiyele: CO2 ti o wa ni ibajẹ ṣe awọn irugbin acid carbonic, ati pe oke okun ti di nipa 30 ogorun diẹ sii ju acidic lọ lati igba ti ayipada ile-iṣẹ, ipadabọ ti awọn yuniti pH 0.1. Omi acidic diẹ sii mu ki o nira fun awọn koria, awọn ẹran-ọsin, awọn ẹran-ọsin ati awọn plankton diẹ lati ṣe agbekalẹ awọn iyẹfun wọn ati awọn ẹlẹsẹ wọn, ati pe o de si ipilẹ ti oju opo wẹẹbu ounjẹ okun.

Awọn ohun elo miiran ti o fa ina ni a fi sinu okun. Nitrogen lati awọn ohun elo ti o yọ kuro ati awọn irugbin ṣe afikun si iwuwo ounjẹ ti o fun awọn agbegbe ti o ku ni ounjẹ. Mercury lati ipalọlọ ati lati awọn ohun elo ọba kekere ti o wa ni okeere, nibiti awọn microbes ṣe yi pada si methylmercury, eyiti o dagbasoke sinu ẹja nla bi tuna ati ẹran-ọsin, ati ninu awọn eniyan ti o njẹ wọn (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Omi-omi ti n ṣe afẹfẹ wa ni igbẹkẹle fun awọn ọgọrun ọdun meji. Iṣẹ́ rẹ̀ ni kímíi.

Àwọn Ìṣàmúlò-ètò

Ibajẹ oju-ọjọ n pọ si ni iyara nigbakugba ti awọn ofin to tọ ba pade imọ-ẹrọ to tọ. Ni gbogbo Europe ati North America, awọn ifunni ti sulfur dioxide ti dinku nipasẹ diẹ sii ju 80% lẹhin ti awọn scrubbers ati awọn ohun elo ina ti o ni aabo ti nilo. Ni ọdun 2020, International Maritime Organization ti dinku iye ti o kere ju ti sulfur ninu awọn ọkọ oju omi lati 3.5 si 0.5 ogorun. Irin-ajo, gbigbe ọkọ, ati agbara ina ati ina ti o ni agbara lati yọ awọn orisun kuro ni ibẹrẹ ni afikun si mimu wọn kuro lẹhin rẹ.

Bií o ṣe lè ran mì lọwọ

  • Ṣẹ̀dá ojú-ayé níbi tí o bà wa. Àwọn ilu mìíràn fi àwọn aago-afẹ́fẹ́ tí a gbọ́ sọ̀rọ̀ silẹ; awọn sénsòrí tí kò jẹ́ owó kan lò ǹfá àwọn ìlú láti kọ́ àwọn ààyè wọn lọ́wọ́lọ́wọ́. Fi ohun ti o ri pamọ́.
  • Ṣẹ̀dá jù lọ. Kò fi àwọn ohun tí a fi pamọ́ sí ọ̀run, àwọn plástikù tàbí àwọn ẹ̀yàn tí a tí ṣé ìṣàfarawé; tí o bá jẹ́ pé o ń rọ́ọ̀nù láti lò nípa ẹ̀yàn, lò nípa ẹ̀yàn tí a tí kọ́lú nínú ìmọ̀ràn tuntun kan.
  • Lọ, lọ́wọ́lọ́wọ́, kọ̀pọ̀ tabi lọ́wọ́ẹ̀tì fun àwọn irin-ajó kejì, ki o si pa ìmọ̀ràn tí kò n ṣiṣẹ́, nípa ìròyìn nínú ile-iwe.
  • Awọn ọna ti o ni aabo. Ṣakoso awọn agbegbe ti ko ni ijabọ, awọn ọna ile-iwe ati awọn agbegbe ti o ni ọrinrin ni agbegbe rẹ; kọ si awọn aṣoju agbegbe nipa iwadii ni ayika awọn ile-iwe ati awọn ile-iwosan.
  • Ṣàfihàn agbara tí a fi pamọ́ níbí tí o bá jẹ́ pé, àti ìgbàdá àwọn àtòjọ-ètò iyẹwu tí a fi pamọ́ fun àwọn ẹ̀yàn tí ǹpa ìmọ̀ràn.
  • Jẹ ki a sọ ọ. Ṣàfikún ojú-ìwé yìí tàbí kọ́ àkànṣe ìfẹ̀sì inú àwọn ààyè-iṣẹ́ Àwọn ààyè-iṣẹ́.

Àwọn ìṣàmúlò-ètò àti àwọn ìwé-ìwé