Uhlobo lwezulu
Sisebenzisana nesimo sezulu esisodwa. Okuphezulu kusuka e-chiminea ezweni elinye kubuyela eziphusheni nasezilwandle kwezinye.
NASA
Siphefumula ngamanzi angaphezu kuka-litre ayizigidi eziyisithupha ngosuku. Ngakho-ke, singakhetha ukuthi yisiphi isihlabathi esifanele, futhi singayisusa ngamehlo ethu: ubuthi obungozi kakhulu abubonakali. I-atmosphere nayo iyilungu le-ocean. Eningi lalokho esiwubeka emoya kuphele emfuleni, kuguqula ikhemikhali yayo ngendlela elinganiselwe isikhathi eside ngaphambi kokuba ziqondwe.
Yini ekhona emkhathini
- Izinto ezincane (PM2.5) zincane kunama-micrometers ayi-2.5, ezivela ekuqhumeni kwegesi, imithi, izitshalo nezidakamizwa, kanye nothuli namazinga ekhemikhali egazini. Zincane ngokwanele ukuba zidlule eduze kwezinso kanye nohlelo lokudla.
- Izinto ezincane ezincane (PM10) zivela emhlabathini, ekwakhani kanye nokugqoka kwendlela. Bahlala emlonyeni nasezintweni zomoya.
- I-nitrogen dioxide ivela kakhulu ezimotoni nezindawo zokukhiqiza amandla, futhi isiza ukwakha ozone kanye nezingxenye.
- I-ozone ephansi ikhiqizwa lapho ukukhanya kwelanga kupheka ezinye izinto ezibulala izifo. Ibangela ukuvuvukala kwezinso futhi ibulala izitshalo.
- Sulphur dioxide ivela ekuqhumeni kwekhoyili kanye ne-oyile enamandla, kufaka phakathi izikebhe.
- Household smoke kusuka ekuphekeni nokufudumeza ngemithi, ikhoyili, udoti noma i-kerosene kuyinye yezinkinga ezinkulu kakhulu, ezithathwa ngabesifazane nabantwana.

Ukunakekelwa kwempilo
Inhlangano Yezempilo Yezwe ilinganisela ukuthi imiphumela ehlanganisayo yokulimala kwe-air kanye nokulimala kwendlu 6.7 million premature deaths every year, izifo zenhliziyo, isifo sofuba, ukugula okuqhubekayo kwezinso kanye nezifo ezibangelwa yigciwane. Ku 2019, 99 percent yabantu basehlabathi bahlala endaweni lapho izinga lokuphepha komoya le-WHO alihlangabezani khona. Ngo-2021 iWHO yanciphisa umgomo wayo wonyaka we-PM2.5, kusuka ku-10 kuya ku- 5 micrograms per cubic meter, ngoba isivivinyo sibonise ukulahlekelwa ezingeni eliphansi kunalokho okucabangayo.

Umoya ushintsha i-ocean
I-ocean ithathe cishe inkulungwane ye-carbon dioxide ekhishwa yimpilo yomuntu. Lokhu kusheshise ushintsho lwesimo sezulu, ngentengo: i-CO2 ephukile yenza ama-carbonic acid, futhi indawo ye-ocean ikhule 30% acidic kusukela uguquko lwezimboni, ukuwa mayelana 0.1 pH amayunithi. Ubisi olunoshukela oluningi lungenza kube nzima kakhulu amakhorali, izingulube, ama-mussels kanye nezinye izinhlanzi eziphila emkhathini ukwakha izingqimba zabo nezitho zazo, futhi lufinyelela esikhunjeni se-ocean food web.
Abanye ababulala umoya baphuma emfuleni. I-nitrogen evela emithonjeni yegesi kanye nemithi yokutshala ifakazela ubunzima bezinto eziphilayo ezidla izifunda ezifile. I-mercury evela ekuqhumeni kwekhoyili kanye nokuqoshwa kwegolide okuncane kuhlanganiswa elwandle, lapho amagciwane aguqula khona ibe yi-methylmercury, okwakha inyamazane enkulu njenge-tuna ne-swordfish, nalabo abadla ngayo (UNEP Global Mercury Assessment 2018).
I-ocean ihlanza umoya wethu ngokucophelela eminyakeni eyizinkulungwane ezimbili. Izimali zifika nge-chemistry yayo.
Izixazululo eziqinisekisiwe
Umoya ongcolile yinkinga eminingi abantu abaxazulule yona, ezingeni elilodwa noma elilodwa. Uma kunezinqubomgomo ezicacile, imali yamphakathi kanye nezobuchwepheshe obuhlanzekile zihlanganisana, umoya ungcono eminyakeni embalwa, futhi uqhubeka nokukhula uma isinqumo siqhubeka. Lezi yimiphumela elinganiselwe, hhayi izibopho.
The United States. Kuphakathi kuka 1970 no 2024, ukukhishwa kwezinto ezibulala izifo eziyisithupha ezilawulayo ngaphansi koMthetho Wezulu Elihlanzekile kwahla ngo 79 percent, kanti uqoqosho lwakhula ngo 338 ngephesenti (US EPA). Umoya ohlanzekile nokukhula kwezomnotho kwabonakala sengathi kuhambisana.
Imvula eyisidakamizwa, iphoqelwe futhi yathengwa. Ushintsho lwe-1990 kuMthethosivivinywa Wezulu Elihlanzekile lwabeka iphoqo lezwe kwi-sulphur dioxide evela ezingeni lokusebenza futhi lavumela amankampani ukuba athenge izinqumo zokuthengiswa ngaphansi kwayo, iphrojekthi yokuqala yezwe yokuphoqelela nokuthengiswa. Izinhlelo ze-power stations ezikhona kule phrojekthi zikhuphula i-sulphur dioxide i-96% phakathi kuka-1990 no-2023. Ukufakwa kwe-sulphate emanzi, okuvame ukubhekwa njengemvula ye-acid, kwancipha ngongaphezu kuka-70% phakathi kokuqala kweminyaka yama-1990 nokuqala kweminyaka yama-2020, futhi inani lezintaba ezilawulwayo neziqukathi ezithola i-acid engaphezulu kunalokho ezingawuthatha lancipha ngamaphesenti angama-81 (US EPA; US EPA).

I-Europe’s sulphur cuts. Kuphakathi kuka-2005 no-2023, ukukhishwa kwe-sulphur oxides e-European Union kuhla ngo-84 percent, ama-nitrogen oxides ngo-53 percent nama-fine particles ngo-38 percent. I-ammonia, evela kakhulu ekudleni, ihla ngo-17% kuphela, okubonisa ukuthi kudingeka ukwenziwa okulandelayo (European Environment Agency).
Amasatellite manje abonisa ushintsho oluvela ku-orbit. Ucwaningo oluholwa yiNorway’s NILU research institute luqhathaniswa nokuhlolwa kwesatellite kwe-nitrogen dioxide kusukela ngo-2019 kuya ku-2024 nokuthuthukiswa komhlaba wonke kwezifundazwe ezingu-2,475 lapho ukukhishwa kwamanzi kuguqulwe khona ngokucacile, futhi lwathola ukuthi cishe iphesenti le-80 lazo likhule likhula lize libe lihle ngenkathi umoya wabo ushintshile; izifundazwe ezingama-390 zakhula zihle nge-nitrogen dioxide engaphezulu (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Beijing, China. In 2013 Beijing’s yearly average of fine particles (PM2.5) was 89.5 micrograms per cubic metre, nearly eighteen times what the WHO now recommends. Under a five-year clean-air action plan, from 2013 to 2017 the city removed coal boilers with a combined capacity of 39,000 steam tonnes, took 2.17 million old vehicles off its roads and closed 1,992 polluting factories, while the surrounding provinces cut coal as well. PM2.5 wahla 58 ngu 2017 futhi wahla 27.0 in 2025, 70 percent lower than in 2013. Izinsuku zokungcola okunzima zisuka ku-58 ngo-2013 zibe yi-2 ngo-2024. Umsebenzi awupheli: 27 ungaphezu kwamaphesenti ayisithupha ku-WHO (Beijing Ecology and Environment Bureau; China Daily, 2025).
Indawo Yokukhishwa Kwezimoto Eziphansi Kakhulu eLondon. Kusuka ngo-2019, abashayeli bezimoto ezibulala kakhulu bakhokha imali yosuku lonke ukushayela eLondon. Isifunda saqala ezindaweni eziphakathi ngo-2019 futhi sikhule safinyelela eLondon yangaphakathi ngo-2021 kanye nedolobha lonke ngo-2023. UMasipala weLondon ulinganisela ukuthi ngo-2024 i-nitrogen dioxide ehamba phambili 54% ephansi ephakathi London kanye nephesenti le-27 eliphansi ezweni lonke kunalokho okuzobe kukhona ngaphandle kwesifunda. Lezi yizinqumo ezimodelwe, eziqhathaniswa nezibalo zomuntu siqu nesimo esicalwa “akukho sifunda” (Isikhulu seLondon, i-ULEZ yenyanga eyodwa).

Izindiza ezihlanzekile. Ngo-2020, i-International Maritime Organization yanciphisa umkhawulo we-sulphur enjinini yezindiza kusuka ku-3.5 kuye ku-0.5% emhlabeni wonke (IMO).

Isifundo kusuka kuzo zonke lezi zinto sifana. Ukuhlola umoya emazweni angaphandle, ukumisela amaphesenti emthethweni, ukunikeza abantu kanye nezinkampani ithuba elihlanzekile, futhi uqhubeke njalo iminyaka. Ukupheka okuhlanzekile, ukuthutha nge-electric, kanye nomoya ne-sun power zihamba phambili: zisusa isizinda endaweni yokuhlanza ngemuva kwayo.
Izinhlangano ezisebenza kulolu msebenzi
Lezi zinkampani ezingatholakali zikhona izibalo zomphakathi zemiphumela. Thola ukuthi yini abayenzayo, futhi uma umsebenzi wabo ukhuluma nawe, cabanga ukunikela kubo ngokuqondile ngewebhusayithi yabo. I Local Solar System Foundation ayisebenzisi noma iyiphi yazo futhi ayitholanga lutho kuzo. Phambi kokuba ukhokhe, funda ingxelo yonyaka nezimali zenhlangano ngayinye, njengoba ungenza nanoma iyiphi inhlangano enikelayo.
- ClientEarth iyinhlangano yosizo lwemithetho yemvelo (ebhaliswe e-England nase-Wales, inani losizo 1053988). Isebenzisa izinkantolo ukwenza amaqembu alawulayo agcine umthetho wabo womoya ohlanzekile: ngo-2015, esinqumweni esithunyelwe yinhlangano, iNkantolo Ephakeme yase-UK yacela ukuthi iqembu libhale imikhankaso entsha yokuhlangabezana nemikhawulo yomthetho ye-nitrogen dioxide (INkantolo Ephakeme yase-UK, 2015).
- OpenAQ yinhlangano engathola inzuzo eqoqa ukulinganiselwa kwekhwalithi yomoya emhlabeni wonke, kusuka kumamonitori wezwe kusukela ngo-2015 nakwezenzo ezibizayo kusukela ngo-2021, futhi izenza zibe mahhala futhi zivulekile ukuthi umuntu ngamunye azisebenzise. Amalungu emindeni, abashicileli nabahlalu besebenzisa le divayisi ukubheka umoya ophefumulayo, ikakhulukazi emazweni anezibonisi ezincane.
- Imali Yomoya Ohlanzekile i-United Nations Environment Programme (UNEP) iyinhlangano yobuciko ebhaliswe e-UK (inombolo 1183697) ehlinzeka ngemali futhi ixhume abacwaningi, abacwaningi kanye namaqembu asebenza ekuhlaselweni kwengcindezi yezulu, nezinhlelo e-India, Indonesia, Ghana, South Africa, United Kingdom ne-European Union. Iwebhusayithi yayo ikhombisa abaxhasi bayo kanye nezingcezu nezinhloso ezixhaswa yinhlangano.

Ungasiza kanjani
- Khangela umoya lapho uhlala khona. Imiphakathi eminingi ishicilela izinga lomoya ngesikhathi sangempela; amasenzo abiza kakhulu avumela izifundazwe ukuthi zibeke emaphusheni imizila yabo. Yabelana ngalokho okutholayo.
- Umlilo omncane. Ungadli izitshalo ezilahlekile, amapulasitiki noma imifino ethosiwe; uma ufaka ukushisa ngemifino, sebenzisa imifino ethosiwe neyomile kwi-stove yamanje.
- Hamba, sebenzisa isikhashana, hlanganisa noma usebenzise amandla ukugibela okuncane, futhi uvale izinjini ezisebenza kahle kakhulu, ikakhulukazi ezinhlakeni.
- Umbuzo wokuthi kuphi amasonto ahlanzekile. Usizo lwezindawo ezincane zokuhamba, izitezi zesikole kanye nezifunda ezingenamanzi ezindaweni zakho; ubhale abameli basekhaya mayelana nokuqapha okungenani emakilasini nasezitolo.
- Chofoza ugesi ohlanzekile lapho umhlinzeki wakho evumela khona, futhi uxhase amaphrojekthi wokupheka ahlanzekile kumindeni ehlala ipheka phezu komngcwabo.
- Sisiza ukuchaza lokhu. Gcina lesi khasi noma udale imaphu yezulu yasendaweni nge ibhodi lokungenisa isandla.
Izinsizakusebenza
- Inhlangano Yezempilo Yezwe, Ikhwalithi yezulu (ngaphandle) kanye nempilo
- Inhlangano Yezempilo Yezwe (2021), Imiyalelo ye-WHO yobuningi bekhwalithi yomoya
- Iphrojekthi ye-NOAA PMEL Carbon, Iyini i-océan acidification?
- Dore et al. (2009), Isimo semvelo kanye ne-biogeochemical modulation ye-ocean acidification ephakathi kweNorth Pacific, PNAS 106
- I-NOAA Global Monitoring Laboratory, Izimo ze-carbon dioxide ezindaweni ezibandayo
- UNEP (2019), Izibalo zeMercury Yezwekazi 2018
- Inhlangano Yezilwandle Zamazwe Omhlaba, IMO 2020: ukucisha izidakamizwa ze-sulphur oxide
- I-Beijing Municipal Ecology and Environment Bureau, Imibiko yesimo sezulu sonyaka, 2013 kuya ku-2025 (ngesiSinan); i-imibiko ka-2017 ichaza ngokujulile imikhankaso yomoya ohlanzekile ngo-2013 kuya ku-2017
- iChina Daily (2023), Izinga le-PM2.5 enhlokodolobha liqhubeka nokukhuphuka
- China Daily (2025), Beijing ibeka izibalo zembali zobuningi be-air quality ngo-2024
- US EPA, Ikhwalithi yomoya: isiqephu sezwe
- I-US EPA, I-Power sector programs progress report: emissions reductions
- US EPA, Imiphumela ye-Acid Rain Program
- I-European Environment Agency, Izikhukhula ezikhulu zezulu e-Europe
- Umphathi weLondon, Indawo ephansi kakhulu yokukhishwa kwegesi eLondon: ingxelo yonyaka
- ESA (2026), I-Nitrogen dioxide ezweni lase-Europe ngo-2019 no-2024 kanye ne Umoya ohlanzekile nokunethezeka kungahamba ndawonye
- I-Hassani et al. (2026), Imaphu yezwe lonke yokukhula kwezimali ezingeni ledolobha elingaxhunyiwe kumagesi aphilayo, Nature Cities
- Inkantolo Ephakeme yase-UK (2015), R (ClientEarth) v Secretary of State for the Environment, Food and Rural Affairs, UKSC 28