Bu saýtdaky käbir diller maşyn terjime edilip we hatalar içerip biler. Işle Orjinal inglizçe okalsyn
Halkara kosmos stansiýasyndan görülýän, planetanyň ýüzi üstünde ýaýran bir bulut gatlaky.
Maý

Awto

Biz bir atmosferany paýlaşýarys. Bir kontinentde çyradan çykýan zat beýleki kontinentlerde nefes we deňizlere düşýär.

NASA

Her gün biziň her birimiz takmynan on bir müň litr howany nefes alýarys. Biz haýsy howany saýlap bilmeýäris, we biz ony gözlerimiz bilen filtrläp bilmeýäris: iň howply zaýalanma görünmeýändir. Atmosfera hem okeanyň hyzmatdaşy. Biz howada goýýan zatlaryň köpüsi deňizde galýar, onuň himiki düzümini üýtgedýär. Bu ýagdaý olaryň aňlanmagyndan öň hem belli bir derejede ölçenilýärdi.

Awyda näme bar

  • Fine particles (PM2.5) are specks smaller than 2.5 micrometers, from burning fuel, wood, crops and waste, and from dust and chemical reactions in the air. Olar (ýagny, wiruslar) ýürek-damar we gan dolanyşygy ulgamlaryna girip bilmek üçin ýeterlik derejede kiçidirler.
  • Coarse particles (PM10) come from dust, construction and road wear. Olar burnuň we howa ýollarynyň içinde ýerleşýärler.
  • Nitrogen dioksid esasan ulaglardan we elektrik stansiýalaryndan gelip çykýar, we ozon we partikülleri döretmäge kömek edýär.
  • Ground-level ozone is created when sunlight cooks other pollutant Ol ýürekleri ýaradar we ekinlere zyýan ýetirer.
  • Sulphur dioxide comes from burning coal and heavy fuel oil, including in ships.
  • Household smoke from cooking and heating with wood, coal, dung or kerosene is one of the largest exposures of all, mostly borne by women and children.
A traditional mud and brick cooking stove beside a house wall, with firewood, dried dung cakes and coconut shells stacked in front of it.
A chulla,a traditional cooking stove in rural Tamil Nadu, India, burns with branches, scrap wood, dry dung and coconut shells. Bu ýaly ýangynlardan çykýan duman dünýäde howanyň iň köp zyýanly maddalary bilen täsirleşýän ýerlerden biridir. Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

Saglyk

The World Health Organization estimates that the combined effects of outdoor and household air pollution are associated with 6.7 million premature deaths every year, through strokes, heart disease, lung cancer, chronic lung disease and infections. 2019-njy ýylda dünýä ilatynyň 99 göterimi DÜÝŞÜNÇIŇ howanyň hiline degişli düzgünleriniň ýerine ýetirilmeýän ýerlerinde ýaşaýardy. In 2021 the WHO halved its guideline for yearly average PM2.5, from 10 to 5 micrograms per cubic metre, because the evidence showed harm at lower levels than previously thought.

6.7 millionpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (Ýurduň adynyň ýazgysy)
99%%s:%u2019)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (Ýurduň adynyň ýazgysy)
A dust storm over the Sahara on the border of Algeria and Niger.
Desert dust crosses entire oceans: Saharan dust fertilises the Atlantic and Amazon, and worsens downwind air quality. Şert: NASA

Awy okeany üýtgedýär

Okean adamzat tarapyndan çykarylan karbon dioksidiniň takmynan dörtden birini öz içine alýar. Bu howanyň üýtgemegini yavaşlatdy, bir baha bilen: çözülen CO2 karbonik asit döredýär we okeanyň ýüzi 30 göterim has kiselli boldy senagat inqilabyndan bäri, takmynan 0.1 pH birlikleriniň peselmegi. Ekşi suwlar mermerler, oysterler, mosseller we planktonlar üçin özleriniň çukurlaryny we kemiklerini gurmak agyrlaşýar we okean iýmit webiniň astynda galýar.

Başga howa zyýanly maddalar hem deňize akýar. Ekzok we gübrelerden gelen azot ölü zolaklary iýmitlendirýän iýmit ýüklerine goşýar. Kömür ýakmakdan we kiçi ölçegli altyn çykarmakdan gelýän merkuri okeana düşýär, mikroblar ony metilmerkurie öwürýärler, bu bolsa tunak we kılıç balygy ýaly uly balyklarda we olary iýýän adamlarda toplanýar (UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Okean iki asyr bäri biziň howamyzy sessiz-üýnsüz arassalaýar. Bu töleg öz himiki düzüminde gelýär.

Tested solutions

Ýerdäki howanyň arassalanmazlygy, adamlar tarapyndan çözülen problemalaryň biri bolup, bu mesele birnäçe gezek çözüldi. Aýdyň düzgünler, döwlet puly we arassa tehnologiýa bir ýere ýygnanýan ýerinde howa birnäçe ýyl içinde gowulanýar we bu tagallalar dowam edýänçä gowulanyp barýar. Bular netijeler, wagyz däl.

Amerika Birleşen Ştatlary. 1970 we 2024 aralygynda, Temiz howa kanunynyň astynda düzgünleşdirilýän alty esasy zyýanly maddalaryň jemi çykarylyşy 79 göterim azaldy, emma ykdysadyýet 338 göterim artdy (US EPA). Temiz howa we ösýän ykdysadyýet bir-biri bilen utgaşýan ýaly görünýär.

Acid rain, capped and traded. 1990-njy ýyldaky Temiz howa kanunynyň üýtgetmeleri elektrik stansiýalaryndan çykýan kükürt dioksidiniň möçberini çäklendirdi we kompaniýalara bu kadanyň esasynda söwda etmek üçin rugsat berdi, bu ilkinji milli çäklendirme we söwda plany boldy. Programmada energiýa stansiýalary özleriniň kükürt dioksidini 96 göterim 1990 we 2023 aralygynda azaltdylar. 1990-njy ýyllaryň başyndan 2020-nji ýyllaryň başyna çenli, 70 göterimden gowrak azaldy we gözegçiligiň altındaky gölleriň we derýalaryň sany 81 göterim azaldy (US EPA; US EPA).

A ridge of dark green spruce and fir trees with a lot of dead, bare gray trunks standing between them, on a hazy mountain summit.
Damaged spruce and fir on the summit of Mount Mitchell, North Carolina, in 2006. Bu ýerden hem örän uly suw howdanlary, şeýle-de örän köp tebigy gaz ýataklary çykarylýar. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

Europe’s sulphur cuts. 2005 we 2023 aralygynda, Ýewropa Bileleşiginde kükürt oksidiniň çykarylyşy 84 göterim azaldy, azot oksidi 53 göterim we kiçijik partiküller 38 göterim azaldy. Amanýa, esasan oba hojalygyndan gelip çykýan, diňe 17 göterim azaldy, bu bolsa ýene bir tagallanyň gerekdigini görkezýär (European Environment Agency).

Saýlawlar Norveçiň NILU barlag instituty tarapyndan alnyp barylýan bir barlag 2019-dan 2024-e çenli azot dioksidiniň satellit ölçeglerini dünýäniň 2,475 şäherinde ykdysady ösüş bilen deňeşdirdi. Bu şäherlerde zyýanly maddalaryň derejesi belli bir derejede üýtgedi we olaryň 80 göteriminiň has baýlaşandygyny, howasynyň bolsa arassalanýandygyny tapdy; 390 şäherde azot dioksidi has köp bolansoň, olar has baýlaşdylar (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Beýjing üstünden, otelde görünýän, köpürjikli gök bulutlara öwrülen bina bloklary.
Beýjing 2006-njy ýylyň oktýabrynda, şäheriň howany arassalamak boýunça hereket plany başlanandan ýedi ýyl öň, zyýanly maddalaryň täsiri astyndady. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. In 2013 Beijing’s yearly average of fine particles (PM2.5) was 89.5 micrograms per cubic metre, nearly eighteen times what the WHO now recommends. 2013-nji ýyldan 2017-nji ýyla çenli, şäheriň daşky gurşawy arassalamak boýunça bäş ýyllyk hereket plany esasynda, şäher 39,000 tonna bug öndürýän kömür boýaglaryny aýyrdy, ýollardan 2.17 million eski awtoulagy çykardy we 1,992 zaýalaýjy zawodlary ýapdy, bu wagtyň özünde töwerekdäki welaýatlar hem kömür çykarmagy bes etdiler. PM2.5 2017-nji ýylda 58-e we 2025-nji ýylda 27.0-a düşdi, bu bolsa 2013-nji ýyldan 70% pesdir. 2013-nji ýylda 58 günden 2024-nji ýylda 2 güne çenli güýçli zyýanly maddalaryň möçberi azaldy. Bu iş tamamlanmady: 27 hala-da DÜM-niň düzgüninden bäş esse köpdür (Beijing Ecology and Environment Bureau; China Daily, 2025).

Londonyň Ultra Laýyk Emissiýa Zony. 2019-njy ýyldan bäri, iň köp zyýanly ulag sürüjileri Londonda her gün sürüp bilmekleri üçin töleg töleýärler. Bu zolagyň 2019-njy ýylda merkezi Londonda başlanmagy we 2021-nji ýylda içgi Londony we 2023-nji ýylda bütin şäheri öz içine almagy meýilleşdirilýär. Londonyň häkimi 2024-nji ýylda ýoluň ugrunda azot dioksidiniň Londonyň merkezinde 54 göterim az we 27 göterim az, şäheriň bütin meýdanynda bu zona bolmadyk bolsa, ol bolardy. Bular modellenen hasaplamalar, hakykat ölçekleri “no zone” senarýasy bilen deňeşdirýän (Meyor of London, ULEZ one-year report).

A green Ultra Low Emission Zone sign and a Congestion Charge sign on a pole in central London, with a red double-decker bus behind.
Congestion Charge we Ultra Low Emission Zone signs on the Euston Road in central London, April 2019, the month the zone began. Photo: citytransportinfo, CC0

Temiz gämiler. 2020-nji ýylda, Halkara deňiz guramasy gämileriň ýangyjynda kükürt mukdaryny dünýäde 3.5% -den 0.5% -e çenli azaltdy (IMO).

Satellite view of long, bright criss-crossing lines in a sheet of low clouds over the Pacific off the western United States.
Şip yzlary gaýduwsyz Birleşen Ştatlarda, 1 Noýabr 2013: gämileriň çykýan gazlarynda bolup duran parlak bulut çyzyklary, gökde gämileriň ýollaryny suratlandyrýar. Credit: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

Bularyň hemmesi bir meňzeşdir. Hawany jemgyýetçilik ýerlerinde ölçeň, kanunda çäklendirmeleri goýuň, adamlara we kompaniýalara arassa saýlawy beriň we bu işi ýyllar boýy dowam etdiriň. Temiz iýmit, elektrik transporty, we howa we gün şöhlesi energiýasy bir ädim öňe gidýär: olar soňundan arassalamakdan başga çeşmeleri aýyrýarlar.

Bu işi edýän guramalar

Bu girdejisiz guramalaryň netijeleri barada halkyň maglumaty bar. Olaryň näme edýändigine bir seret, we eger olaryň işi size meňzese, olara öz web sahypalary arkaly gönükdirmek barada pikir ediň. Local Solar System Foundation hiç biri bilen gatnaşygy ýok we olardan hiç zat almaýar. Bermezden öň, her bir guramanyň soňky ýyllyk hasabatyny we hasaplaryny okaň, siz her bir haýyr-sahawat bilen edýäňiz ýaly.

  • ClientEarth bir daşky gurşawy goraýjy hukuk haýyr-sahawat guramasy (England we Walesda hasaba alnan, haýyr-sahawat sany 1053988). Ol hökümetleri özleriniň arassa howa kanunlaryny saklamak üçin sudlary ulanýar: 2015-nji ýylda, onuň getiren bir işde, Birleşen Patyşalygyň Ýokary sudunyň hökümete azot dioksidi üçin kanuny çäklendirmeleri ýerine ýetirmek üçin täze planlary düzmegi tabşyrdy (Birleşen Patyşalygyň Ýokary sudu, 2015).
  • OpenAQ bir zyýansyz gurama bolup dünýäniň ähli ýerinden howanyň hilini ölçeýän, 2015-den bäri hökümet monitorlaryndan we 2021-den bäri pes bahaly senzorlardan, we olary her kim üçin azat we açyk edip işledýär. Toplumlar, žurnalistler we alymlar ony özleriniň nefes alýan howasyny görmek üçin ulanýar, aýratynam az resmi monitory bolan ýurtlarda.
  • Clean Air Fund) bir UK-da hasaba alnan (nomber 1183697) haýyr-sahawat guramasy bolup, Hindistan, Indoneziya, Gana, Günorta Afrika, Birleşen Patyşalyk we Ýewropa Bileleşiginde programmalar bilen howanyň zyýanly täsirleri barada işleýän kampaniýaçylar, alymlar we hökümetleri maliýeleşdirýär we baglaýar. Onuň web sahypasy onuň maliýeleşdirijileri we goldanýan grantlary we taslamalary görkezýär.
A fenced air monitoring station with instruments and a reading sign EPA Air Monitoring Station on a grassy site.
An air monitoring station run by EPA Victoria in Morwell, Australia. Şuňa meňzeş jemgyýetçilik monitorlary we az bahaly sensorlar, her kim barlap biljek açyk maglumatlary berýärler. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

Nädip kömek edip bilersiňiz

  • Ýaşaýan ýeriň howasyny barla. Birçok şäherler hakykatdanam wagtly howanyň hilini çap edýärler; az bahaly senzorlar jemgyýetlere öz köçelerini mapy etmek mümkinçiligini berýär. Tapýan zadyňyzy paýlaşyň.
  • Az ýak. Bagyň çöpüni, plastiki ýa-da arassalanan agaçlary ýakmakdan saklan; eger siz agaç bilen gyzdyrsaňyz, häzirki zaman ýangyçda gurak, taýýar edilen agaçlardan peýdalanyp durun.
  • Ýüre, dolan, paýlaş ýa-da elektrikli bol gysga ýollar üçin, we boş duran maşynlary ýap, esasan mekdepleriň golaýlarynda.
  • Temiz köçeleri soraň. Siziň sebitiňizde az-trafikli töwerekleri, mekdep köçelerini we arassa howa zonalaryny goldaň; mekdepleriň we keselhanalaryň golaýyndaky gözegçilik barada ýerli wekillere ýazyň.
  • Saglyk energiýasyny saýlaň siziň üpjün edijiňiz buny ygtyýar berende, we hala açyk ot üstünde iýýän maşgalalar üçin saglyk bişirmek programmalaryny goldaň.
  • Bize ony düşündirmäge kömek et. Bu sahypany terjime et ýa-da contribution board arkaly ýerli howa mapyny bina et.

Manbalar we başga okama