Бу сайтдаги баъзи тиллар машина таржимаси бўлиши мумкин ва хатолар бўлиши мумкин. Уни яхшилашга ёрдам беринг Инглизча оригинални ўқинг
Халқаро космик станциядан кўринаётган сайёра юзасидаги булутлар қатлами.
Кўк ташаббус

Ҳаво сифати

Биз бир хил атмосферада яшаймиз, бир қитъада димоғимиздан чиқаётган нарса бошқаларининг ўпкаларига ва денгизларига тушади.

NASA

Ҳар биримиз ҳар куни ўн бир минг литр ҳавони нафас оламиз. Биз қайси ҳавони танлашимиз мумкин эмас, уни кўзларимиз билан филтрлай олмаймиз: энг хавфли ифлосланиш кўринмасдир. Атмосфера ҳам океаннинг шеригидир. (Одамлар ўзларича, бу дунёда нима учун Аллоҳ осмондан сув тушириб, уни ер юзига таратади, деган саволга жавоб излашар экан. Аммо Аллоҳ таоло осмондан туширган ҳар бир нарсанинг оқибатини яхши билади.

Осмонда нима бор?

  • Яхши зарралар (PM2.5) 2,5 микрометрдан кичик зарралар бўлиб, ёқилғи ёниши, дарахт, экин ва чиқиндилардан, ҳаводаги чанг ва кимёвий реакциялардан келиб чиқади. Улар нафас йўлларига ва қон томирларига чуқур кириш учун етарлича кичикдирлар.
  • Катта зарралар (PM10) чанг, қурилиш ва йўлларнинг эскириши натижасида пайдо бўлади. Улар бурунга ва нафас йўлларига жойлашадилар.
  • Нитроген диоксиди асосан транспорт воситалари ва электр станцияларидан келиб чиқади, у озон ва зарраларни ҳосил қилишга ёрдам беради.
  • Грин-лейн озони қуёш нури бошқа ифлослантирувчиларни пиширганда ҳосил бўлади. У нафасларни ўлдиради, экинларни ҳалок қилади.
  • Сульфур диоксиди У кемалар учун ёқилғидир.
  • Household smoke from cooking and heating with wood, coal, dung or kerosene is one of the largest exposures of all, mostly borne by women and children.
Уй девори ёнида анъанавий тупроқ ва ғиштдан ясалган қозон, унинг олдида ўтин, қуритилган ўғитли тортлар ва кокос қобиғи тўпланиб ётибди.
Ҳиндистоннинг қишлоқ жойларида, Тамил Наду штатида дарахт шохлари, лой, қуруқ ўт ва кокос қобиғидан фойдаланиб тайёрланадиган анъанавий чўмилиш печи. Бундай ёнғинлардан чиқадиган тутун дунёдаги энг катта ҳаво ифлосланиши манбаларидан биридир. Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

Соғлиқни сақлаш

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳисоб-китобларига кўра, ташқаридаги ва уйдаги ҳаво ифлосланишининг умумий таъсири юрак хуружи, юрак касалликлари, ўпка саратони, сурункали ўпка касаллиги ва инфекциялар орқали 6.7 million premature deaths every year билан боғлиқ. 2019 йилда дунё аҳолисининг 99 фоизи Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг ҳаво сифати бўйича кўрсатмаларига жавоб бермайдиган жойларда яшади. 2021 да ЖССТ йиллик ўртача PM2.5 учун ўз йўлланмасини 10 дан 5 micrograms per cubic metre га, чунки далиллар аввалгидан кўра пастроқ даражада зарарни кўрсатган.

6,7 миллионpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (Қўшимча)
99%of people lived where WHO guideline levels were not met (ВОЗ, 2019 маълумотлари)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (Қўшимча)
Алжир ва Нигер чегарасида жойлашган Сахара устида тўзон.
Қизилқум чанглари бутун океанларни кесиб ўтади: Сахара чанглари Атлантика ва Амазонка денгизларини ўғитлайди, шамол эса ҳаво сифатини ёмонлаштиради. Credit: NASA

Ҳаво океанни ўзгартиради

Океан инсоният чиқарган карбон диоксидининг тахминан тўртдан бир қисмини ўзига сингдириб олган. Бу эса, ўз навбатида, иқлим ўзгаришини секинлаштирди: эриган CO2 карбон кислотаси ҳосил қилади ва саноат инқилобидан бери океан сатҳи 30 percent more acidicга етди, бу эса pH бирликларининг 0.1га камайишига олиб келди. (Оятдаги «сув» сўзи денгиз маъносини англатади. Демак, Аллоҳ таоло сувни инсонлар ва ҳайвонлар учун поклаш-тазарру қилиш учун яратган.

Денгизга бошқа ҳаво ифлослантирувчилари ҳам тушади. Уларни ўлган жойларига олиб бориб, уларга сув беринглар. Улар билан бирга намоз ўқинглар ва закот беринглар. (Одамлар ўзлари ишлаб чиқарган ва истеъмол қилган нарсаларнинг баъзиларини еб қўйсалар, қолганини эса, ифлослантирувчи моддалар билан бирга оқиб кетади. Бундай ҳолатда инсоннинг ўзига зарар етказиши мумкин.)ЮНЕПнинг 2018 йилги глобал тирикчилик баҳолаши).

Ўрта асрларда океанлар ҳавомизни тозалаб турган. Ҳисоб-китоб ўз кимёсида келмоқда.

Синаб кўрилган ечимлар

Кўриб турганингиздек, ҳаво ифлослиги муаммоси одамлар томонидан ҳал қилинган ва бу масала бир неча бор ҳал этилган. Очиқ қоидалар, давлат маблағлари ва тоза технологиялар бирлашган жойда ҳаво бир неча йил ичида яхшиланади ва бу ҳаракат давом этар экан, янада яхшиланиб бораверади. Булар ўлчанадиган натижалар, ваъдалар эмас.

АҚШ. 1970 ва 2024 йиллар орасида, тоза ҳаво тўғрисидаги қонун доирасида тартибга солинган олтита асосий ифлослантирувчи моддаларнинг умумий чиқарилиши 79 фоиз камайган бўлса-да, иқтисодиёт 338 фоиз ўсди (АҚШ ЭПА). Тўғри, тоза ҳаво ва ўсиб бораётган иқтисодиёт бир-бирига мос эканини исботлашди.

Қизил ёмғир, чегараланган ва савдо қилинган. 1990 йилдаги “Тоза ҳаво тўғрисида”ги қонунга киритилган ўзгартиришлар электр станцияларидан чиқаётган сульфур диоксидининг миллий чегарасини белгилаб берди ва бунинг асосида компанияларга лицензияларни савдо қилишга рухсат берди. Бу биринчи миллий чегаралаш ва савдо қилиш схемаси бўлди. Ушбу дастур доирасида электр станциялари 1990 ва 2023 йиллар оралиғида ксилол диоксиди миқдорини 96 фоиз камайтиришга эришишди. Қизил суватнинг оддий ўлчаш воситаси бўлган нам сульфат тўпланиши 1990-йилларнинг бошидан 2020-йилларнинг бошига қадар 70 фоизга камайган, кузатувдаги кўл ва дарёлар сони эса улар қабул қила оладиган кислотадан кўпроқ кислота қабул қилганлиги учун 81 фоизга камайган.АҚШ; АҚШ).

(Аллоҳ таолонинг ушбу ояти каримада зикр қилинган ҳолатлар ҳам инсоният тарихида кўплаб учрайди. Бундай ҳолатлар Аллоҳ таолонинг қудрати ва тадбирига далолат қилади.
2006 йилда Шимолий Каролина штатидаги Маунт Митчел тоғининг чўққисида зарарланган қайин ва ёнғоқ дарахтлари. Бундай тоғли ўрмонлар кислотали ёмғир ва ҳашарот зараркунандалари туфайли зарар кўрган. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

Europe’s sulphur cuts. 2005 ва 2023 оралиғида Европа Иттифоқида сульфур оксидлари чиқарилиши 84 percent фоизга, азот оксидлари эса 53 фоизга ва майда зарралар эса 38 фоизга камайган. Аммиак, асосан қишлоқ хўжалигидан келадиган модда, фақат 17 фоизга камайган, бу эса кейинги ҳаракатлар кераклигини кўрсатади (Европа атроф-муҳит агентлиги).

Қуёш орбитасининг ўзгариши. Норвегиянинг NILU тадқиқот институти томонидан олиб борилган тадқиқотда 2019 йилдан 2024 йилгача бўлган даврдаги азот диоксидининг сателлит ўлчашлари билан дунё бўйлаб ифлосланиш аниқ ўзгарган 2475 шаҳарлардаги иқтисодий ўсиш ўртасидаги фарқ аниқланди ва уларнинг деярли 80 фоизи ҳаво тозалаш жараёнида бойиб кетганини аниқлади; 390 та шаҳар азот диоксиди миқдори кўпайиши билан бойиб кетди (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Пекин устида қора булутга айланиб кетган бинолар, меҳмонхонанинг ойнасидан кўриниши.
Пекин 2006 йил октябрида, шаҳарнинг тоза ҳавони сақлаш бўйича ҳаракатлар режаси бошланишидан етти йил олдин ифлосланиш чангига бурканган. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. 2013 Пекиннинг йиллик ўртача майда зарралар миқдори (PM2.5) 89.5 micrograms per cubic metre, ҳозирги кунда ЖССТ тавсия қилганидан ўн саккиз марта кўпроқ. Беш йиллик тоза ҳаво амалга ошириш режаси доирасида 2013дан 2017гача бўлган даврда шаҳарда умумий қуввати 39,000 тонна буғни ташкил этувчи кўмир қозонлари олиб ташланди, 2.17 миллион эски автомобиллар йўллардан чиқарилди ва 1,992 ифлослантирувчи заводлар ёпилди. PM2.5 2017 йилда 58 фоизга ва 2025 йилда 27.0 фоизга тушди, бу 2013 йилга нисбатан 70 фоизга камроқ. Оғир ифлосланиш кунлари 2013 йилдаги 58 кундан 2024 йилдаги 2 кунга тушди. Иш тугагани йўқ: 27 ҳали ҳам БМТ тавсияларидан беш марта кўп (Beijing Ecology and Environment Bureau; China Daily, 2025).

Лондоннинг жуда паст эмиссия зонаси. 2019 йилдан бошлаб, энг ифлослантирувчи транспорт воситалари ҳайдовчилари Лондонда машина бошқариш учун кунлик тўлов тўлаши керак. Зона 2019 йилда марказий қисмида бошланиб, 2021 йилда Лондоннинг ички қисмини ва 2023 йилда бутун шаҳарни қамраб олиши керак. Лондон мэри 2024 йилда йўл четидаги азот диоксиди миқдори Лондон марказида 54 фоизга камроқ. ва 27 фоизга камроқ. Булар реал ўлчашларни ҳисобланган “зона йўқ” сценарийси билан солиштирадиган моделлаштирилган тахминлардир (Лондон мэри, ULEZ бир йиллик ҳисоботи).

Лондон марказидаги устун устида жойлашган "Ультра паст чиқинди зонаси" ва "Транспорт тўхташ ҳақи" ёзувли яшил белги, ортида эса икки қаватли автобус.
Лондон марказидаги Юстон йўлида жойлашган ”Транспорт тўсиқлари учун тўлов” ва ”Ультра паст чиқинди зонаси” белгилари, 2019 йил апрели. Photo: citytransportinfo, CC0

Тиш ювиш. 2020 йилда Халқаро денгиз ташкилоти кемалар ёқилғисида ксилол миқдорини бутун дунё бўйича 3,5 фоиздан 0,5 фоизга камайтирди (IMO).

АҚШнинг ғарбий қисмидаги Тинч океани устида жойлашган паст булутлар қатламида узун, ёрқин ва кесишган чизиқларнинг сателлит кўриниши.
АҚШнинг ғарбий қисмида кемалар излари, 2013 йил 1 ноябр: кемаларнинг чиқинди газларида пайдо бўлган булутларнинг ёрқин чизиқлари осмон бўйлаб кемаларнинг йўлларини кўрсатади. Credit: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

Уларнинг ҳар бирида бир хил ваъз бордир. Ҳаво сифатини жамоат жойларида ўлчанг, қонунда чегараларни белгиланг, одамлар ва компанияларга тозароқ вариантни беринг ва бу ишингизни йиллар давомида давом эттиринг. Тизимли овқатланиш, электр транспорти, шамол ва қуёш энергияси бундан ҳам бир қадам олдинга ўтади: улар кейинчалик тозалаш ўрнига манбани йўқ қилади.

Бу ишларни бажараётган ташкилотлар

Бу нотижорат ташкилотлар натижалари ҳақида очиқ маълумотларга эга. Уларнинг нима қилаётганларига назар солинг, агар уларнинг иши сизга ёқса, уларга ўз веб-сайтлари орқали тўғридан-тўғри хайрия қилишни ўйлаб кўринг. Бу Local Solar System Улардан бирортасига ҳам алоқаси йўқдир. Улардан ҳеч нарсани қабул қилмайди ҳам. (Ушбу ояти каримада садақанинг фазли ҳақида сўз кетмоқда. Демак, ҳар бир инсонга унинг ҳожатлари учун ажр берилиши лозим.

  • ClientEarth) атроф-муҳитга оид қонунчиликка асосланган хайрия ташкилоти (Инглизистон ва Уэльсда рўйхатдан ўтган, хайрия рақами 1053988). У ҳукуматларни ўзларининг тоза ҳаво қонунларини бажаришга мажбурлаш учун судлардан фойдаланади: 2015 йилда, у келтирган ҳолатда, Британия Олий суди ҳукуматига азот диоксиди учун ҳуқуқий чегараларга эришиш учун янги режалар тузишни буюрди (UK Supreme Court, 2015).
  • OpenAQ) дунё бўйлаб ҳаво сифатини ўлчайдиган нотижорат ташкилоти бўлиб, 2015 йилдан бери ҳукумат назоратчилари ва 2021 йилдан бошлаб арзон сенсорлардан олинган маълумотларни жамлайди ҳамда уларни бепул ва очиқ қилиб, ҳар ким фойдаланиши мумкин. Жамиятлар, журналистлар ва тадқиқотчилар уни ўзлари нафас олаётган ҳавони кўриш учун фойдаланадилар, айниқса расмий кузатувчилар кам бўлган мамлакатларда.
  • Clean Air Fund) Британияда рўйхатдан ўтган хайрия ташкилоти (1183697 рақамли), у молиявий ёрдам кўрсатади ва ҳаво ифлосланишига қарши курашаётган ҳаракатлар, тадқиқотчилар ва ҳукуматларни Ҳиндистон, Индонезия, Гана, Жанубий Африка, Буюк Британия ва Европа Иттифоқидаги дастурлар билан боғлайди. Унинг веб-сайтида унинг молиялаштирувчилари, грантлари ва қўллаб-қувватлаётган лойиҳалари рўйхати келтирилган.
Ўсимликлар билан қопланган майдонда асбоблар ва EPA ҳаво мониторинг станцияси ёзуви туширилган тўсиқ билан ўраб олинган ҳаво назорати станцияси.
Австралиянинг Морвел шаҳрида жойлашган ҳаво мониторинг станцияси EPA Victoria томонидан бошқарилади. Бу каби жамоатчилик назорати ва арзон сенсорлар ҳар ким текшириши мумкин бўлган очиқ маълумотларни етказиб беради. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

Қандай ёрдам беришингиз мумкин

  • Ўзингиз яшайдиган жойдаги ҳавони текширинг. Кўплаб шаҳарлар реал вақтда ҳаво сифати ҳақида маълумот эълон қилади; арзон сенсорлар аҳолининг ўз кўчаларини харитага туширишига имкон беради. Қайта топилган нарсани баҳам кўринг.
  • Ким кўпроқ ёқса, шунча яхши. Боғдаги чиқиндиларни, пластикни ёки ишлов берилган дарахтларни ёқишдан тийилинг; агар сиз дарахт билан иситсангиз, замонавий печда қуруқ, пишган дарахтлардан фойдаланинг.
  • Югуриш, велосипедда юриш, электрга ўтишни ўртоқлашиш Қисқа сафарлар учун, ва ишга тушмаган моторларни ўчириб қўйинг, айниқса мактаб яқинида.
  • Тоза кўчаларни сўранг. Ўзингиз яшайдиган ҳудудда кам ҳаракатланадиган маҳаллалар, мактаб кўчалари ва тоза ҳаво зоналарини қўллаб-қувватланг; маҳаллий вакилларга мактаблар ва шифохоналар яқинида кузатув ўтказиш ҳақида ёзинг.
  • Тоза қувватни танланг, агар етказиб берувчингиз буни тақиқласа ва очиқ олов устида овқат пиширадиган оилалар учун тоза овқатланиш дастурларини қўллаб-қувватланг.
  • Бизга буни тушунтиришда ёрдам беринг. Бу саҳифани таржима қилинг ёки қўллов панели орқали маҳаллий ҳаво харитасини яратинг.

Манбалар ва қўшимча ўқиш