O nwere ike na ụfọdụ asụsụ ndị dị na saịtị a bụ nke e bipụtara site n'ime kọmputa ma ọ bụ na ha nwere ndehie. Kpọlite ya Gụọ asụsụ Bekee mbụ
Layer nke haze na-agbasa n'elu eluigwe planet, a hụrụ ya site na International Space Station.
Blue Initiative

Nhazi ikuku

Anyị na-ejikọta otu ikuku. Ihe na-apụta n'ime chimney na otu mba ahụ na-abanye n'ime ọbara na osimiri ndị ọzọ.

NASA

Ọtụtụ ndị mmadụ na-aṅụrị ọṅụ n’ụbọchị, ha na-ewepụ ihe dị ka lita iri na otu puku nke ikuku. Anyị enweghị ike ịhọrọ ikuku, ma anyị enweghị ike iwepụ ya site n’anya anyị: ihe na-emerụ ahụ kachasị bụ nke a na-ahụghị. Ọdịnaala bụkwa onye na-ejere oke osimiri ozi. Ihe ndị anyị na-echekwa n’ime ikuku na-agwụ n’ụsọ oké osimiri, na-agbanwe kemịkal ya n’ụzọ a chọpụtara tupu ha aghọtahaala.

Gịnị bụ n’eluigwe

  • Fine particles (PM2.5) bụ ihe ndị dị obere karịa 2.5 micrometers, site n’ịkụ mmanụ ọkụ, osisi, mkpụrụ osisi na ọlaedo, nakwa site na ịcha na kemịkal na-arụ ọrụ n’ime ikuku. Ha dị obere ma nwee ike ịga n’ime ọbara na-agafe n’ime ahụ.
  • Coarse particles (PM10) na-abịa site n’oké ifufe, ọrụ mmepe nakwa ịrụgharị ụzọ. Ha na-abanye n’ụnụ ahụ na ụzọ ikuku.
  • Nitrogen dioxide na-abịakarị site n’okporo ụzọ na ebe ọrụ ike, ma na-enyere aka ịmepụta ozone na ihe ndị ọzọ.
  • Ground-level ozone a haziri mgbe anyanwụ na-akụ ihe ndị ọzọ na-emerụ ahụ. Ọ na-eme ka ọbara ọgbụgba na-agbawa n’obi nakwa na-ebibi mkpụrụ osisi.
  • Sulphur dioxide na-abịa site n’ịkụ coal na mmanụ ọkụ dị njọ, gụnyere na ụgbọ mmiri.
  • Ndị na-aṅụ ọgwụ n’ụlọ site n’ịkụ nri na ịwụ ọkụ na osisi, coal, ájá ma ọ bụ kerosene bụ otu n’ime ihe ndị kasị ukwuu nke niile, nke a na-eburukarị ụmụ nwanyị na ụmụaka.
A na-eji ihe ndị dị n'ime ala nakwa ihe ndị dị n'ime ụlọ mee ihe ọkụkụ, a na-echekwa ya n'ụlọ.
A chulla, a traditional cookstove in rural Tamil Nadu, India, fired with branches, scrap wood, dried dung and coconut shells. Ọ bụ otu n'ime ihe ndị kasị arụ ọrụ na mbara igwe. Photo: McKay Savage, CC BY 2.0

Nlekọta ahụike

Ụlọọrụ ahụike ụwa na-atụle na mmetụta nke ikuku na-ekpo ọkụ n’èzí na ụlọ ọrụ na-emetụta ya 6.7 nde ndị nwụrụ anwụ tupu oge eruo afọ ọ bụla, site na strokes, ọrịa obi, cancer nke ọbara, ọrịa obi na-adịghị ala ala na infections. N’afọ 2019, 99% nke ọnụ ọgụgụ mmadụ na-ebi n’ebe ndị a na-egbochi ikuku ikuku nke WHO. N’afọ 2021, WHO wepụrụ ntọala ya maka afọ PM2.5 nke afọ, site na 10 ruo 5 micrograms kwa cubic meter, ebe ihe ngosi ahụ gosiri na ọ bụ nsogbu na ọkwa dị ala karịa ka e chere tupu.

6.7 ndena-abịa n’ime afọ site n’ọnụ ụzọ ụlọ na ebe a na-eme njem (WHO)
99%nke ndị mmadụ nọ ebe ahụ na-ekpeghị n'ihe gbasara WHO (WHO, 2019 data)
5 µg/m³WHO afọ nduzi maka PM2.5 site na 2021 (WHO)
Ajọ ifufe ájá n'elu Sahara na mpaghara ala Algeria na Niger.
Ọnụ mmiri ozuzo na-agagharị n'ụsọ osimiri niile: ọnwụ Sahara na-ebuli oke osimiri Atlantic na Amazon, ma na-eme ka ikuku dị mma. Credit: NASA

Ọnụ mmiri na-agbanwe oké osimiri

Oké osimiri ahụ na-ewepụ ihe dị ka otu n’ime anọ nke carbon dioxide a na-ewepụta site n’ịgbapụ mmadụ. Nke ahụ na-eme ka mgbanwe ihu igwe dị n’oge, na ọnụ ahịa: CO2 ejirila carbonic acid mee ihe, na oke osimiri nke eluigwe adịworị banyere 30 pasent kasị acidic site na mmegharị ụlọ ọrụ, a kwụsị nke ihe dị ka 0.1 pH units. Ọtụtụ mmiri acidic na-eme ka ọ dị njọ maka corals, oyster, mussels na ụfọdụ plankton iji mepụta shells ha na skeleton, ma ọ na-abịarute ala nke nri osimiri.

Ndị ọzọ na-ebibi ikuku na-abịakwa n’ụsọ osimiri. Nịtrogen si n’ọnụ mmiri na-agbakwunye na ihe ndị dị ndụ na-eri ebe ndị nwụrụ anwụ. Ọ bụ n’ihi na ọ dị mkpa ka a mara ihe ndị dị n’ime mmiri ahụ, nke mere na ha nwere ike ịba uru maka mmadụ.UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Oké osimiri na-ewepụ ikuku anyị n’ụzọ dị mfe kemgbe ọtụtụ narị afọ. A na-abịakwa akwụkwọ ahụ n’ime kemịkal ya.

Nhazi

Ọnụ ọkụ n’obi bụ otu n’ime nsogbu ndị mmadụ rụpụtarala, n’ebe ụfọdụ, ugboro ole na ole. Ebe iwu dị n’ụzọ doro anya, ego ndị mmadụ na teknụzụ dị ọcha na-abịa ọnụ, ikuku ga-adị mma n’ime afọ ole na ole, ma ọ ga-adịkwa mma ruo mgbe e mechara ihe a chọrọ. Ha bụ ihe ndị a chọpụtara, ọ bụghị nkwa.

United States N’etiti afọ 1970 na 2024, ọnụọgụgụ nke ndị na-emebi ihe n’okpuru iwu ikuku dị ọcha (Clean Air Act) ruru nde iri abụọ na ise. 79 pasent, ebe akụ na ụba ruru site na 338 pasent (US EPA). Ọnụ mmiri dị ọcha na akụ na ụba na-eto eto gosipụtara na ha nwere ike ịga nke ọma.

Acid rain, capped and traded. N’afọ 1990, a na-emegharị iwu Clean Air Act ka ọ bụrụ nke mba ụwa maka ịhapụ sulphur dioxide site n’ọnụ ụzọ ọkụ eletrik ma nye ndị ọrụ ikike ịzụ ahịa n’okpuru ya, usoro mbụ nke mba ụwa maka ịkwụsị na ịzụ ahịa. Ụlọ ọrụ ike na mmemme ahụ kwụsịkwara ịna-ewepụ sulphur dioxide ha site 96 pasent n’etiti afọ 1990 na 2023. Wet sulphate deposition, the usual measure of acid rain, fell by more than 70 percent between the early 1990s and the early 2020s, and the number of monitored lakes and streams receiving more acid than they can absorb fell by 81 percent (US EPA; US EPA).

A ridge nke dark green spruce na fir trees na ọtụtụ ndị nwụrụ anwụ, ọbara ọbara ọbara na-adị n'etiti ha, na a hazy mountain summit.
Spruce na fir nke a rụchara n'elu elu nke Mount Mitchell, North Carolina, na 2006. Ụlọ elu ugwu dị ka ndị a na-emebi site n'ụgbọ mmiri acid nakwa site na ihe mgbu nke anụmanụ. Photo: SquareWave, CC BY-SA 3.0

Europe’s sulphur cuts. N’etiti afọ 2005 na 2023, ihe ndị a na-ewepụ n’ime Europe Union site na 84 pasent, nitrogen oxides site na pasent 53 na ihe ndị dị mma site na pasent 38. Ammonia, nke na-abịakarị site n’ịzụ ahịa, kwụsịtụrụ naanị pasent 17, nke na-egosi ebe mkparịta ụka ọzọ dị mkpa (European Environment Agency).

Saịtịlaịtị ugbua gosi mgbanwe site n’orbit. Amụba nke nyocha nke ụlọ ọrụ NILU nke Norway mepụtara n’ime 2019 ruo 2024 na-emetụta mmepe akụ na ụba na obodo 2,475 gburugburu ụwa nke mgbanwe ọha na eze ahụ emeela ka ọ dị mfe, ma chọpụtara na ihe dịka pasent 80 nke ha nwere ike ịbawanye uru mgbe ikuku ha ga-adị ọcha; obodo 390 na-abawanye uru site na nitrogen dioxide (ESA, 2026; Hassani et al., 2026).

Ụlọ elu na-apụ n'ime ụda ọbara ọbara n'elu Beijing, a hụrụ ya site n'ọnụ ụzọ ụlọ oriri na ọṅụṅụ.
Beijing n'okpuru mmiri ozuzo na October 2006, afọ isii tupu atụmatụ ọrụ ikuku dị ọcha nke obodo ahụ malitere. Photo: David Barrie, CC BY 2.0

Beijing, China. N’afọ 2013, ọnụọgụgụ nke ihe ndị dị nro na-abịakwute Beijing (PM2.5) bụ 89.5 micrograms per cubic meter, ihe dị ka ugboro iri na asaa nke ihe WHO na-atụ aro ugbu a. N’okpuru atụmatụ ọrụ ikuku dị ọcha nke afọ ise, site na 2013 ruo 2017, obodo ahụ wepụrụ ihe ọkụkụ coal na-ekpo ọkụ na ike nke 39,000 tons nke steam, gbanye ụgbọala ochie 2.17 nde n’okporo ụzọ ya ma mechie ụlọ ọrụ ndị na-emebi emebi 1,992, ebe mpaghara ndị ọzọ na-akwụsị ịrụ ọrụ coal. PM2.5 kwụsịkwara ruo 58 n’afọ 2017 ma gaa 27.0 n’afọ 2025, pasent 70 dị ala karịa na 2013. Afọ nke nrụgide na-akpụ ọkụ n’ọnụ kwụsịkwara site na 58 na 2013 ruo 2 na 2024. Ọrụ ahụ anaghị adịru: 27 bụ karịa ugboro ise nke usoro WHO (Beijing Ecology na Environment Bureau; China Daily, 2025).

London’s Ultra Low Emission Zone. Site na 2019, ndị na-akwọ ụgbọala nke ụgbọ ala ndị kasị njọ na-akwụ ụgwọ ụbọchị iji gaa London. Obodo ahụ malitere n’etiti 2019 ma malite ịbawanye ka ọ gbasaa ruo London n’ime 2021 na obodo niile dị na 2023. The Mayor of London estimates that in 2024 roadside nitrogen dioxide was 54 percent lower in central London and 27 percent lower across the whole city than it would have been without the zone. Ha bụ ihe a na-atụ anya, nke na-enyocha nlele ziri ezi na “enweghị mpaghara” (Mayor of London, ULEZ otu afọ ozi).

A na-eji akara ala dị ọcha na-egosi ebe a na-ewepụ ihe ọkụkụ nakwa akara nrụgide na-egosi na ọdụ ụgbọ elu London, nke nwere bọs abụọ na-acha odo odo n'azụ ya.
Congestion Charge and Ultra Low Emission Zone signs on the Euston Road in central London, April 2019, the month the zone began. Photo: citytransportinfo, CC0

Cleaner ships. Na 2020, International Maritime Organization kwụsịrị oke maka sulphur na ụgbọ mmiri’ mmanụ site na 3.5 ruo 0.5 pasent ụwa (IMO).

Nlegharị saịtịlụ nke ogologo, na-acha ọkụ n'ime ụda elu ala n'elu Pacific site n'ebe ndịda United States.
Ụgbọ mmiri na-agagharị n'akụkụ ọdịda anyanwụ United States, 1 November 2013: elu elu nke ụzarị ọkụ na-emepe emepe na ihe ndị dị n'ime ụgbọ mmiri, na-egosipụta ụzọ ụgbọ mmiri site n'eluigwe. Credit: NASA/Jeff Schmaltz, MODIS Land Rapid Response Team

Akụkụ nke ndị a niile bụ otu. Mee nnyocha banyere ikuku n’ihu mmadụ, mepụta iwu maka ihe dị iche iche, nye ndị mmadụ na ụlọ ọrụ nhọrọ dị ọcha, ma jiri ya mee ihe ruo ọtụtụ afọ. Nri na-ekpo ọkụ, ụgbọala eletrik, na ike ikuku na ike ọkụ na-aga n’ihu: ha na-ewepụ ihe edere n’ime ya kama ịnabata ya.

Ụlọọrụ na-arụ ọrụ a

Ndị a na-enweghị uru nwere ndekọ nke ndị mmadụ banyere ihe ha mere. Gbanwee anya n’ihe ha na-eme, ma ọ bụrụ na ọrụ ha na-ekwu okwu gị, gbalịa ịnye ha ego site n’aka weebụsaịtị ha. Local Solar System Foundation enweghị njikọ na ha ọ bụla ma enwetaghị ihe ọ bụla site n’ime ha. N’ihu ịna-enye, gụọ ozi afọ ojuju na akaụntụ nke ụlọ ọrụ ọ bụla, dị ka ị ga-eme na ọbụla charity.

  • ClientEarth bụ ụlọ ọrụ iwu gburugburu ebe obibi (e guzobere ya na England na Wales, nọmba ụlọ ọrụ 1053988). Ọ na-eji ụlọikpe mee ka gọọmenti chịkwaa iwu ikuku ha: n’afọ 2015, n’ihe mere ya, UK Supreme Court nyere iwu ka gọọmenti mepụta atụmatụ ọhụrụ iji mezuo ihe achọrọ maka nitrogen dioxide (UK Supreme Court, 2015).
  • OpenAQ bụ ihe na-enweghị uru nke na-echekwa nlele nke ọma ikuku site n’ụwa niile, site na ndị ọrụ gọọmenti kemgbe 2015 na site na ndị na-ahụ maka ọnụ ala kemgbe 2021, ma mee ka ha dịkwa n’efu ma mepee ya maka onye ọ bụla iji. Ndị obodo, ndị na-ede akwụkwọ na ndị ọkà mmụta sayensị na-eji ya iji hụ ikuku ha na-aṅụ, ọkachasị n’ime mba nwere obere ndị na-enyocha ya.
  • Clean Air Fund bụ ụlọ ọrụ charity nke UK (ọnụọgụgụ 1183697) na-enye ego ma na-ejikọta ndị na-eme ntuli aka, ndị ọkà mmụta na gọọmenti na-arụ ọrụ na ịwa ahụ, na mmemme na India, Indonesia, Ghana, South Africa, United Kingdom na European Union. Webụsaịtị ya na-egosipụta ndị na-enye ego ya nakwa onyinye na ọrụ ọ na-enyere aka.
Ụlọọrụ na-ahụ maka ikuku nke e ji ákwà na-ekpuchi ya nakwa akara na-agụnye Ụlọọrụ Na-ahụ Maka Ọnụ Ọhịa EPA n'ebe dị n'ala.
Ụlọọrụ nlekọta ikuku nke EPA Victoria na-arụ na Morwell, Australia. Ndị mmadụ na-elekọta dịka nke a, na ndị na-echekwa ego, na-enyefe data mepere emepe ka onye ọ bụla nwee ike ịlele ya. Photo: Environment Protection Authority Victoria, CC BY 4.0

Olee otú i nwere ike isi nyere

  • Kwuru ihu igwe ebe ị bi. Ụgbọala ndị dị iche iche na-ebipụta ihe n’ime ihu igwe; ndị na-echekwa ego na-eme ka ndị obodo mepụta mapụ nke ụzọ ha. Kpọnye ihe ị na-ahụ.
  • Bụnye ala. Kwụsị ịbụba ihe ndị na-apụ n’ụlọ, plastiks mọọbụ ọla edo; ọ bụrụ na i ji ọlaedo ekpo ọkụ, jiri ọlaedo dị ọcha na-echekwa n’ime oghere nke oge a.
  • Kwụsị, kwụsịtụ, kesaa ma ọ bụ gaa eletriki maka njem n’oge na-adịghị anya, wee gbanyụọ engines dị idina, ọkachasị n’ebe ụmụ akwụkwọ nọ.
  • Kpọọ maka ụzọ dị ọcha. Kpọnye n’ihe ndị na-adọta ụgbọala ala, ụzọ ụlọ akwụkwọ na ebe ikuku dị ọcha n’ebe gị; depụta ndị nnọchi anya obodo banyere ịhụ ihe na-eme n’ụlọ akwụkwọ na ụlọ ọgwụ.
  • Họrọ ike dị ọcha ebe onye na-enye gị ikike na-eme ya, ma kwalite usoroiheomume ịsa ahụ dị ọcha maka ezinụlọ ndị ka na-asịsa n’elu ọkụ.
  • Kpọọ anyị aka kọwaa ya. Gbanwee ihuakwụkwọ a mọọbụ megharịa map ebe ahụ site na n’inyere ibe ahụ aka.

Ebe obibi nakwa ịgụ ọzọ