Ihu a gbanwere site na igwe ma ọ nwere ike inwe ndehie. Kpọlite ya Gụọ asụsụ Bekee mbụ
Layer nke haze na-agbasa n'elu eluigwe planet, a hụrụ ya site na International Space Station.
Nhazi

Nhazi ikuku

Anyị na-ejikọta otu ikuku. Ihe na-apụta n'ime chimney na otu mba ahụ na-abanye n'ime ọbara na osimiri ndị ọzọ.

NASA

Ọtụtụ ndị mmadụ na-aṅụrị ọṅụ n’ụbọchị, ha na-ewepụ ihe dị ka lita iri na otu puku nke ikuku. Anyị enweghị ike ịhọrọ ikuku, ma anyị enweghị ike iwepụ ya site n’anya anyị: ihe na-emerụ ahụ kachasị bụ nke a na-ahụghị. Ọdịnaala bụkwa onye na-ejere oke osimiri ozi. Ihe ndị anyị na-echekwa n’ime ikuku na-agwụ n’ụsọ oké osimiri, na-agbanwe kemịkal ya n’ụzọ a chọpụtara tupu ha aghọtahaala.

Gịnị bụ n’eluigwe

  • Fine particles (PM2.5) bụ ihe ndị dị obere karịa 2.5 micrometers, site n’ịkụ mmanụ ọkụ, osisi, mkpụrụ osisi na ọlaedo, nakwa site na ịcha na kemịkal na-arụ ọrụ n’ime ikuku. Ha dị obere ma nwee ike ịga n’ime ọbara na-agafe n’ime ahụ.
  • Coarse particles (PM10) na-abịa site n’oké ifufe, ọrụ mmepe nakwa ịrụgharị ụzọ. Ha na-abanye n’ụnụ ahụ na ụzọ ikuku.
  • Nitrogen dioxide na-abịakarị site n’okporo ụzọ na ebe ọrụ ike, ma na-enyere aka ịmepụta ozone na ihe ndị ọzọ.
  • Ground-level ozone a haziri mgbe anyanwụ na-akụ ihe ndị ọzọ na-emerụ ahụ. Ọ na-eme ka ọbara ọgbụgba na-agbawa n’obi nakwa na-ebibi mkpụrụ osisi.
  • Sulphur dioxide na-abịa site n’ịkụ coal na mmanụ ọkụ dị njọ, gụnyere na ụgbọ mmiri.
  • Ndị na-aṅụ ọgwụ n’ụlọ site n’ịkụ nri na ịwụ ọkụ na osisi, coal, ájá ma ọ bụ kerosene bụ otu n’ime ihe ndị kasị ukwuu nke niile, nke a na-eburukarị ụmụ nwanyị na ụmụaka.

Nlekọta ahụike

Ụlọọrụ ahụike ụwa na-atụle na mmetụta nke ikuku na-ekpo ọkụ n’èzí na ụlọ ọrụ na-emetụta ya 6.7 nde ndị nwụrụ anwụ tupu oge eruo afọ ọ bụla, site na strokes, ọrịa obi, cancer nke ọbara, ọrịa obi na-adịghị ala ala na infections. N’afọ 2019, 99% nke ọnụ ọgụgụ mmadụ na-ebi n’ebe ndị a na-egbochi ikuku ikuku nke WHO. N’afọ 2021, WHO wepụrụ ntọala ya maka afọ PM2.5 nke afọ, site na 10 ruo 5 micrograms kwa cubic meter, ebe ihe ngosi ahụ gosiri na ọ bụ nsogbu na ọkwa dị ala karịa ka e chere tupu.

6.7 millionpremature deaths a year from outdoor and household air pollution combined (WHO)
99%of people lived where WHO guideline levels were not met (WHO, 2019 data)
5 µg/m³WHO annual guideline for PM2.5 since 2021 (WHO)
A dust storm over the Sahara on the border of Algeria and Niger.
Ndịda ala na-agafe oke osimiri niile: Saharan dust fertilises the Atlantic and the Amazon, and worsens air quality downwind. N'aka: NASA

Ọnụ mmiri na-agbanwe oké osimiri

Oké osimiri ahụ na-ewepụ ihe dị ka otu n’ime anọ nke carbon dioxide a na-ewepụta site n’ịgbapụ mmadụ. Nke ahụ na-eme ka mgbanwe ihu igwe dị n’oge, na ọnụ ahịa: CO2 ejirila carbonic acid mee ihe, na oke osimiri nke eluigwe adịworị banyere 30 pasent kasị acidic site na mmegharị ụlọ ọrụ, a kwụsị nke ihe dị ka 0.1 pH units. Ọtụtụ mmiri acidic na-eme ka ọ dị njọ maka corals, oyster, mussels na ụfọdụ plankton iji mepụta shells ha na skeleton, ma ọ na-abịarute ala nke nri osimiri.

Ndị ọzọ na-ebibi ikuku na-abịakwa n’ụsọ osimiri. Nịtrogen si n’ọnụ mmiri na-agbakwunye na ihe ndị dị ndụ na-eri ebe ndị nwụrụ anwụ. Ọ bụ n’ihi na ọ dị mkpa ka a mara ihe ndị dị n’ime mmiri ahụ, nke mere na ha nwere ike ịba uru maka mmadụ.UNEP Global Mercury Assessment 2018).

Oké osimiri na-ewepụ ikuku anyị n’ụzọ dị mfe kemgbe ọtụtụ narị afọ. A na-abịakwa akwụkwọ ahụ n’ime kemịkal ya.

Ihe na-arụ ọrụ

Ọtụtụ ndị na-amụ ihe n’ihe gbasara ụda ikuku na-abawanye ngwa ngwa ebe ọ bụla iwu ziri ezi na-emezu teknụzụ ziri ezi. N’ime Europe na North America, ihe ndị a na-ewepụ sulfur dioxide ruru karịa pasent 80 mgbe scrubbers na mmanụ ọkụ dị ọcha ga-adị mkpa. Na 2020, International Maritime Organization kwụsịrị oke sulphur na mmanụ ụgbọala nke ụgbọ mmiri site na 3.5 ruo 0.5 pasent. Nri na-atọ ụtọ, ụgbọala eletrik, na ike ikuku na nke ọkụ ọkụ na-ewepụ ihe edere n’ime ya kama ịnabata ya.

Olee otú i nwere ike isi nyere

  • Kwuru ihu igwe ebe ị bi. Ụgbọala ndị dị iche iche na-ebipụta ihe n’ime ihu igwe; ndị na-echekwa ego na-eme ka ndị obodo mepụta mapụ nke ụzọ ha. Kpọnye ihe ị na-ahụ.
  • Bụnye ala. Kwụsị ịbụba ihe ndị na-apụ n’ụlọ, plastiks mọọbụ ọla edo; ọ bụrụ na i ji ọlaedo ekpo ọkụ, jiri ọlaedo dị ọcha na-echekwa n’ime oghere nke oge a.
  • Kwụsị, kwụsịtụ, kesaa ma ọ bụ gaa eletriki maka njem n’oge na-adịghị anya, wee gbanyụọ engines dị idina, ọkachasị n’ebe ụmụ akwụkwọ nọ.
  • Kpọọ maka ụzọ dị ọcha. Kpọnye n’ihe ndị na-adọta ụgbọala ala, ụzọ ụlọ akwụkwọ na ebe ikuku dị ọcha n’ebe gị; depụta ndị nnọchi anya obodo banyere ịhụ ihe na-eme n’ụlọ akwụkwọ na ụlọ ọgwụ.
  • Họrọ ike dị ọcha ebe onye na-enye gị ikike na-eme ya, ma kwalite usoroiheomume ịsa ahụ dị ọcha maka ezinụlọ ndị ka na-asịsa n’elu ọkụ.
  • Kpọọ anyị aka kọwaa ya. Gbanwee ihuakwụkwọ a mọọbụ megharịa map ebe ahụ site na n’inyere ibe ahụ aka.

Ebe obibi nakwa ịgụ ọzọ