Ena a mabungwewa angagwiritsidwe ntchito ndi makina ndipo angapereke zosagwirizana. Kuthandiza kukulitsa izo Werengani Chingelezi choyamba
Mzinda wa Chipata ndi mzinda wokhala ndi anthu ambiri.
Red Initiative

Chikhalidwe cha anthu okalamba

Palibe amene angalepheretse nthawi. Koma umboni wosonyeza kuti tingachitire chiyani kuti tizisangalala ndi moyo wathu ndi wamphamvu kuposa mmene anthu ambiri amaganizira. Ndipo zambiri za izi sizingatenge nthawi yambiri.

Kukula kwa anthu azaka 60 ndi kupitilira apo kumadutsa pakati pa 2020 ndi 2050 mpaka pafupifupi 2.1 biliyoni, malinga ndi World Health Organization. Kukhala ndi moyo wautali ndi chimodzi mwazolinga zofunika kwambiri za anthu; funso lofunsidwa lero ndiloti zaka zingati mwazi imeneyi ndi zopindulitsa. Sayansi imapanga malire owonekera pakati pa zomwe zakhazikitsidwa m’maphunziro akuluakulu a anthu ndi zomwe zilibe chidwi chofufuza mu miyendo. Izi explaner amasunga zimene zinthu ziwiri mbali.

Chifukwa chiyani timadziŵa

Ofufuza amafotokoza kukalamba mwa njira zosiyanasiyana zomwe zimadziwika kuti zosadziwika za kukalamba (López-Otín et al., 2023): kuwonongeka kwa DNA, kufupika kwa telomeres m’mphepete mwa chromosomes, kusintha kwa masamba a kemikali omwe amasintha ma genes ndi kuzimitsa (epigenetics), kulephera kwa kuwongolera kwabwino kwa protein, mitochondria yothamanga, ma cell omwe satengapo mbali koma safa (ma cell okalamba), ma stem cells othamanga, kulumikizana kosayenera pakati pa ma cell, matenda aakulu a matenda, kusintha kwa microbiome ya m’mimba ndi kulephera kwa kubwezeretsanso ma cell (autophagy). Palibe amene amachita yekha, zomwe ndi chimodzi mwazinthu zochititsa manyazi kuti palibe mankhwala amodzi.

Astronaut Scott Kelly collecting a blood sample for NASA's Twins Study.
Mu NASA's Twins Study, astronaut Scott Kelly anagwiritsa ntchito zaka pafupifupi m'ma orbit pomwe mwana wake wofanana ndi iye anali padziko lapansi, kupatsa ofufuzira kuyang'ana kovuta momwe thupi limayankha pokhudzana ndi kukalamba kwa matenda aakulu. Kuchokera ku: NASA/Scott Kelly

Chipinda ndi labala losayembekezereka kwa izi. NASA’s Twins Study inapeza kuti zambiri za kusintha kwa biological kwa Scott Kelly nthawi ya chaka chatha m’ma orbit, kuphatikizapo ma telomeres ochepa pandege, anabwerera kumapeto kwa tsikulo pambuyo polandiridwa, pomwe zina mwazosinthazi zidakhazikika (Garrett-Bakelman et al., 2019). Astronauts amachita masewera olimbitsa thupi kwa pafupifupi maola awiri pa tsiku kuti aziteteza minofu ndi minofu, zomwe ndizofanana ndi tishu zomwe zimachepa ndi zaka padziko lapansi.

Zimene zikukhazikitsidwa

Izi zikuchokera ku phunziro lalikulu la observational ndi randomized kuyesa kuphatikizapo anthu ambiri opitilira mamiliyoni. Izi ndi mfundo zoyambira za malangizo a zachuma padziko lonse lapansi.

Kuchita masewera olimbitsa thupi. World Health Organization imalimbikitsa kuti anthu okalamba azichita masewera olimbitsa thupi kwa mphindi 150 mpaka 300 patsiku, kapena maola 75 mpaka 150 a masewera olimbitsa thupi mofulumira, tsiku lililonse, komanso kuchita masewera olimbitsa thupi masiku awiri kapena ambiri. Okalamba amalimbikitsanso kuti aziwonjezera kuphunzitsa kulimba minofu tsiku lililonse kapena masiku atatu kuti achepetse kugwa. Kuchita masewera olimbitsa thupi kumakhudzana ndi kuchepa kwa matenda a mtima, kupweteka, shuga wamtundu 2, khansa zambiri, kukhumudwa ndi dementia (WHO, 2020).

Kuthamanga. Kukula kwa minofu ndi mphamvu kumachepa ndi zaka (sarcopenia), ndipo kukana mphamvu kumayembekezera zotsatira za thanzi. Kuphunzitsa kukana kumateteza minofu ndi minofu pazaka zonse, kuphatikizapo anthu opitilira 90.

Simuyenera kuvuta. Kuvuta kumakhala chimodzi mwazinthu zochititsa manyazi kwambiri zomwe zingachitike. Anthu omwe amalephera pambuyo pa zaka 40 amachepetsa kwambiri kuposa 90 peresenti ya chiopsezo chowonjezereka cha imfa chifukwa chokhala ndi kuvuta kwa kusefukira (Jha et al., 2013). Kuletsa kukakhala ndi zaka zambiri kumathandiza.

Kuchepetsa kupweteka kwa magazi. Kutentha kwa thupi kumawononga magazi a m’mimba, ubongo ndi ziwalo za m’mimba, nthawi zambiri popanda zizindikiro. Mu SPRINT, kuwongolera kwakukulu kwa magazi kunachepetsa zochitika za cardiovascular ndi kufa, komanso kuchepetsa kuchepa kocheperako (SPRINT MIND, 2019). Kuyesa kwa magazi kumayesedwa m’masekondi angapo ndipo kumathetsedwa motsika mtengo.

Alcohol. Alcohol imayambitsa matenda ambiri a khansa ndi zinthu zina zambiri. WHO ikufotokoza kuti palibe kuchuluka kwa madzi otentha omwe ndi abwino kwa thanzi; pang’onopang’ono ndi bwino.

Kugona. Anthu okalamba amalimbikitsa kuti azigona nthawi yosachepera isanu ndi umodzi patsiku (Watson et al., 2015). Kugona kwanthawi yayitali kapena kosokonezeka kumagwirizana ndi kuchepa kwa matenda a cardiovascular ndi metabolic; apnea yosachiritsika ya madzulo ndiyofala komanso yochizira.

Makhalidwe a chakudya. Mavitamini ndi ma micronutrients omwe amapezeka m’masamba, zipatso, mbewu, masamba, nkhumba ndi mafuta a olive, ndi nyama yosapanga dzimbiri komanso shuga, amagwirizana ndi kuchepa kwa matenda a mtima. Mu PREDIMED, chakudya cha Mediterranean chowonjezera ndi mafuta a olive kapena masamba adachepetsa ziwonetsero zazikulu za 30% poyerekeza ndi chakudya chocheperako (Estruch et al., 2018).

Kugwirizana kwa anthu. Kugonana ndi kukana kumagwirizana ndi imfa yakale: kafukufuku wa meta-analysis unapeza kuti anthu omwe ali ndi ubale wolimba kwambiri ndi anthu ena amakhala ndi mwayi wopitilira 50 peresenti.Holt-Lunstad et al., 2010).

Kumvetsetsa ndi kuona. Kulephera kuzindikira ndi chinthu chofunikira kwambiri chomwe chimasinthidwa chifukwa cha dementia chomwe chimadziwika ndi Lancet Commission. Mu ACHIEVE trial, kuyankhulana kwakumvetsera kunathamanga kwambiri pokhudzana ndi 48 peresenti m’zaka zitatu pakati pa odwala okalamba omwe ali ndi vuto lalikulu ([Lin et al., 2023](https://doi.org/10.1016/S0140-6736(23) 01406-X)). Kuwonongeka kwa khungu kopanda chithandizo kunawonjezedwa ngati chinthu chowopsa mu 2024.

Kulandira katemera. Katemera amateteza anthu okalamba ku matenda a influenza, nimonia, shingles ndi COVID-19, matenda omwe amawakhudza kwambiri. M’chiwonetsero chachilengedwe ku Wales, adapeza kuti katemera wa shingles unatsatira pafupifupi 20 peresenti yotsika ya chiopsezo chofufuza dementia kwa zaka zisanu (Eyting et al., 2025); ofufuzira akuyesa chifukwa chake.

Kuphunzira ndi cholinga. Kuphunzira m’maphunziro oyamba a moyo, komanso kuchita zinthu zokhudzana ndi maganizo ndi anthu pambuyo pake, kumagwirizana ndi kuchepa kwa matenda a dementia ndi kusangalala bwino.

45%of dementia cases linked to 14 modifiable risk factors (Lancet Commission, 2024)
2.1 billionpeople aged 60 or over expected by 2050 (WHO)
150 to 300minutes of moderate activity a week recommended for adults (WHO)

Zomwe zimatha kuyambitsa moyo wautali kwambiri zomwe zidayesedwa nthawi zonse sizimangokhalapo: kuyenda, kulala, kusamwa ndi kukhala olumikizana.

Astronaut Sandra Magnus exercising on the station's treadmill.
Pa orbit, minofu ndi minofu imatha kuwonongeka mwachangu popanda kuchita masewera olimbitsa thupi tsiku lililonse, ndikuwonetsera kukalamba padziko lapansi mofulumira kwambiri. Kuchokera: NASA

Kuyambira kufufuzira

Kufufuza za biology ya kukalamba kumayenda mofulumira, ndipo ma headlines nthawi zambiri amapita patsogolo pa zidziwitso. Izi ndi nyanja za kufufuzidwa. Sitinathe kutsimikizira kuti zimathamanga kwambiri kukalamba kwa munthu, zina zimakhala ndi zovuta zoyipa, ndipo zina ndi mankhwala ovomerezeka omwe ali ndi zotsatira zoyipa. Tikufotokoza iwo okha kuti owerenga angamvetse uthenga.

  • Kuletsa kwa calorie. Kudya chakudya chochuluka komanso chopanda mafuta kumachepetsa kulemera kwa thupi. Mu CALERIE 2 yoyeserera m’maphunziro a odwala okalamba, zaka ziwiri za kuletsa koyenera kunathandizira kusintha kwa matenda a cardiometabolic (Kraus et al., 2019) ndipo zinathamangitsa pang’onopang’ono kuchuluka kwa kukalamba kwa biological (Waziry et al., 2023). Zoyipa zanthawi yayitali pa moyo wa munthu sizikudziwika. * Mlingo wa umboni: woyembekezeka.*
  • Mafuta a GLP-1. Mafuta monga semaglutide, omwe adapangidwa ndi matenda ashuga ndi matenda ashuga, anachepetsa zochitika zazikulu za cardiovascular ndi 20 peresenti kwa anthu omwe ali ndi matenda ashuga ndi matenda a mtima mu chitukuko cha SELECT (Lincoff et al., 2023). Kuphunzira kuti amakhudza kukalamba kwake kulipo. Mlingo wa umboni: woyembekezeka kwa matenda enaake, osatsimikizika kwa kukalamba.
  • Metformin. Matenda a shuga omwe amagwirizana ndi phunziro la observational kuti azichepetsa kuchuluka kwa matenda ena okhudzana ndi zaka. Kuyesa kwa TAME kunapangidwa kuti kuyesedwe moyenera pa anthu okalamba; zotsatira sizikupezeka. Mlingo wa umboni: wofufuza.
  • Rapamycin. Imapititsa patsogolo moyo wa miyendo, ngakhale atayamba kumapeto kwa moyo (Harrison et al., 2009). Amaletsa dongosolo la imfa pa dosi yosinthika; ziyesezo za anthu zoyamba ndi zochepa. * Mlingo wa umboni: experimental.*
  • Senolytics. Mafuta omwe amachotsa ma cell okalamba amathandizira kukulitsa matenda ena a shuga m’miyendo. Maphunziro oyamba a anthu ndi ochepa. * Mlingo wa umboni: wofufuza.*
  • NAD + precursors. Zowonjezera monga nicotinamide riboside zimachepetsa kuchuluka kwa NAD + m’magazi, koma ziyesezo za anthu sizikusonyeza zotsatira zowonekeratu mpaka pano. * Mlingo wa chidziwitso: experimental.*
  • Maola a epigenetic. Kuwerengera kwa masamba a chinyezi pa DNA omwe amawerengera “zaka za biological” (Horvath, 2013). Zipangizo zothandiza za kafukufuku; si chithandizo, ndipo ziyesezo za ogwiritsa ntchito zimasiyana kwambiri. Evidence level: measurement tool.
  • Kusintha kwanthawi kochepa. Kusintha kwanthawi kochepa pa ma genes omwe amabwezeretsa ziwalo kudzera m’malo otsika kwambiri adasinthira zizindikiro za kukalamba kwa miyendo (Ocampo et al., 2016). Ndikafukufuku wa labala okha, ndi mafunso ofunikira achitetezo kuphatikizapo khansa. * Mlingo wa chitsimikizo: malire.*

Momwe mungathandize

  • Mukamayenda pang’onopang’ono, kuyambira lero, ndikuwonjezera kulemera ndi kuwongolera. Kuyenda ndi mnzanu kumawerengedwa katatu: ntchito ndi kulumikizana.
  • Zitanitsani maphunziro anu. Pezani dokotala kuti awone chifuwa chanu, ndipo tsatirani malangizo awo.
  • Yambani kuyesa kumvetsera kwanu ndi maso anu, ndipo muzilimbikitsa makolo anu ndi abambo anu kuti achite chimodzimodzi. Maphunziro a kumvetsetsa ndi magolovesi ndi ena mwa chitetezo chokhacho cha ubongo.
  • Kukhala pa ubale. Zombitsani munthu amene simunanene naye kwa nthawi yaitali; pemphani mnzanu wosagwirizana kuti apite ku chinthu china.
  • Kuteteza kugona: nthawi yoyenera komanso malo oyera ndi ozizira, komwe Light Initiative imakumana ndi matenda a matenda.
  • Muziganizirani za zochita za mizimu, ndipo gawanani tsambali pamene mukuona imodzi.
  • Tikupemphani kuti muthandize kuti tsambali likhale loyenera. Ofufuza, ochita kafukufuku ndi omasulira angapereke ntchito yothandiza pa boma la maphunziro.

Zogulitsa ndi kuphunzira zambiri