ئەم وانەیە لەلایەن ئەندامێکی تیمی Local Solar System Foundationەوە ئامادەکراوە و دەتوانرێت باشتر بکرێت بە ڕەخنەگری پسپۆڕ. ئایا تۆ لەم بابەتەدا شارەزایت؟ پێشنیاری گۆڕانکارییەک بکە
ڕێژەی پیاسەکردن
پەڕەی تەواو بکەهەموو شتێک لێرەدا بە پێوانە ڕاستەقینەکانە: قەبارەی و دووریی لە هەمان ڕێژەیەدا. هەر پیکسڵێک کە پەڕەیت پێی دەگات 3.000 کیلۆمەتر
بەردەوام بن لە گەڕان ، هەموو وێنەیەک کە بینیویانە لە سیستەمی خۆرییەوە ئەم بێزارییەیان لێ دەرهێناوە
مەریوان پێشە، کە تێیدا ڕوناکی خۆر نزیکەی حەوت جار بەهێزترە لە زەوی.
هێشتا هیچ. تۆ 16,8 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Tîr
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 5 d 5 sn پێش ئێستا.
زەوی بەرەو پێشەوەیە، تەماشا بکە چۆن ماڵێکی بچوک دەردەکەوێت.
Behram هێشتا 58,8 milyon km پێشە.
پەیامێکی ڕادیۆیی لە زەویەوە بۆ گەیشتن بە مێش 3 تا 22 خولەک دەخایەنێت، ئەمەش بەپێی ئەوەی کە دوو هەسارەکە لە کوێدان.
دەتوانیت 4.611 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Erd.
تۆ %14ی ڕێگاکەیت لە Behram بۆ سیرس.
هێشتا هیچ. تۆ 53,1 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Behram
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 17 d 6 sn پێش ئێستا.
سیرس هێشتا 79,6 milyon km پێشە.
تۆ لە ناو بازنەی ئەستێرە گەورەکاندایت. ئایا تەقەیت بە شتێک کرد؟ بە ڕێژەی ئاسایی، ئەستێرە گەورەکان نزیکەی ملیۆنێک کیلۆمەتر لە یەکتر دوورن.
دەتوانیت 12.497 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Behram.
تۆ %17ی ڕێگاکەیت لە سیرس بۆ Berçîs.
هێشتا هیچ. تۆ 122 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای سیرس
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 33 d 8 sn پێش ئێستا.
Berçîs هێشتا 122 milyon km پێشە.
دەتوانیت 23.846 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای سیرس.
تۆ %10ی ڕێگاکەیت لە Berçîs بۆ Keywan.
هێشتا هیچ. تۆ 130 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Berçîs
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 54 d 5 sn پێش ئێستا.
Keywan هێشتا 389 milyon km پێشە.
ڤیاجیەری 1 نزیکەی 20 مانگی خایاند تا لە جووتێ بۆ زۆنتێر بفڕێت.
دەتوانیت 30.529 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Berçîs.
تۆ %70ی ڕێگاکەیت لە Berçîs بۆ Keywan.
هێشتا هیچ. تۆ 519 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Berçîs
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 1 st 16 d پێش ئێستا.
Ûranûs هێشتا 1,31 milyar km پێشە.
دەتوانیت 20.605 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Keywan.
تۆ %27ی ڕێگاکەیت لە Keywan بۆ Ûranûs.
هێشتا هیچ. تۆ 525 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Keywan
ئۆڕێنۆس دوو هێندە دوورە لە خۆر وەک زۆنتێر. هەرچی زیاتر دەڕۆیت، ئەوەندە خالی دەبێتەوە
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 2 st 3 d پێش ئێستا.
Ûranûs هێشتا 525 milyon km پێشە.
دەتوانیت 82.418 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Keywan.
تۆ %82ی ڕێگاکەیت لە Keywan بۆ Ûranûs.
هێشتا هیچ. تۆ 1,31 milyar kmت تێپەڕاندوە لە دوای Keywan
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 2 st 48 d پێش ئێستا.
Neptûn هێشتا 1,33 milyar km پێشە.
دەتوانیت 34.840 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Ûranûs.
تۆ %36ی ڕێگاکەیت لە Ûranûs بۆ Neptûn.
هێشتا هیچ. تۆ 740 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Ûranûs
ڤۆیجر 2 نزیکەی سێ ساڵ و نیوی پێویستی بە تێپەڕینی ئەم بۆشایییە بوو، لە ئۆڕێنۆس لە ساڵی 1986 بۆ نپتون لە ساڵی 1989.
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 3 st 37 d پێش ئێستا.
Neptûn هێشتا 444 milyon km پێشە.
دەتوانیت 104.519 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Ûranûs.
تۆ %91ی ڕێگاکەیت لە Ûranûs بۆ Neptûn.
هێشتا هیچ. تۆ 129 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Neptûn
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 4 st 24 d پێش ئێستا.
کێوی کویپەر: زنجیرەیەک لە جیهانە بەفراویەکان کە زۆر بڵاو بوونەتەوە کە دوای پلۆتۆن، نیو هۆرایزۆنز نزیکەی تەنها یەکیان بوو.
Pluto هێشتا 906 milyon km پێشە.
دەتوانیت 50.798 زەویەکان بە یەکەوە ببەستیتەوە لە شوێنێکدا کە تێیدا تێپەڕیوە لە دوای Neptûn.
تۆ %55ی ڕێگاکەیت لە Neptûn بۆ Pluto.
هێشتا هیچ. تۆ 906 milyon kmت تێپەڕاندوە لە دوای Neptûn
نیو هۆراینز، یەکێکە لە خێراترین فڕۆکە ئاسمانییەکان کە تا ئێستا هەڵدراوە، نۆ ساڵ و نیوی خایاند بۆ گەیشتن بە پلۆتۆن. ڕوناکی خۆر بە ڕێژەی نزیکەی پێنج کاتژمێر و نیو دەچێتە نێوان پلۆتۆن و زەوی.
ڕوناکی خۆر کە ئێستا تێپەڕ دەبێت لە خۆر 5 st 15 d پێش ئێستا.
Pluto هێشتا 129 milyon km پێشە.
پەڕەی خوارەوە لە ناو چەماوە بۆ فڕین بەرەو دەرەوە، یان دەستپێکردنی ئۆتۆماتیکی ژێرەوە
کۆتایی گەشتەکە
تەماشای دواوە بکە، ئەو ئەستێرەیە خۆرێکە.
جێبە زانیاریەکان (ناوچەی گۆڕینی نوسراو)
| جیهان | شەپۆل | دووریی لە خۆر | کاتی گەشتکردنی ڕووناکی لە خۆرەوە | پکسڵ |
|---|---|---|---|---|
| Tîr | 4.879 km | 0,387 یان | 3 d 13 sn | 19.303 |
| Gelawêj | 12.104 km | 0,723 یان | 6 d 1 sn | 36.070 |
| Erd | 12.742 km | 1 یان | 8 d 19 sn | 49.866 |
| Behram | 6.779 km | 1,52 یان | 12 d 40 sn | 75.981 |
| سیرس | 939 km | 2,77 یان | 23 d 0 sn | 137.907 |
| Berçîs | 139.822 km | 5,2 یان | 43 d 16 sn | 259.447 |
| Keywan | 116.464 km | 9,54 یان | 1 st 19 d | 475.555 |
| Ûranûs | 50.724 km | 19,2 یان | 2 st 40 d | 956.886 |
| Neptûn | 49.244 km | 30,1 یان | 4 st 10 d | 1.499.465 |
| Pluto | 2.377 km | 39,6 یان | 5 st 29 d | 1.974.125 |
نزیکەی هەموو وێنەیەک لە سیستەمی خۆر درۆ دەکات. بۆ ئەوەی لە سەر لاپەڕەیەکدا جێگیر بن، هەسارەکان بە یەکەوە کۆدەکرێنەوە و گەورە دەکرێن. بە پێوانەی ڕاستەقینەی پیاسەکردنەکەت، ئەو کاتە دەبینیت کە ئەستێرەی راستەقینە چییە: بۆشایی بەتاڵ.
سیستەمی خۆر بە زۆری بۆشایی خالییە، وە ئەو خالییە هەموو چیرۆکەکەیەتی.
تەماشا بکە
زۆربەی وێنەی سیستەمی خۆر، هەسارەکان بە یەکەوە کۆدەکاتەوە وەک خورما لەسەر زنجیرێک و زۆر گەورەیان دەکێشێت. پێویستە: لە ڕێژەی ڕاستەقینەدا، لاپەڕەیەک نزیکەی بە تەواوی خالی دەبێتەوە.
پێشتر بزانین: ئەگەر خۆر تۆپی دەریا بێت، زەوی چەند دوور دەبێت؟ هەنگاوێک؟ ژوورێک؟ شەقامێک؟
شەقامێک خۆر وەک تۆپێکی 1 مەترییە، زەوی وەک 9 ملم لە نزیکەی 107 مەتر دوورە: نزیکەی درێژی یاریگای تۆپی پێ. ئەو وێنەیە لە بیرت بێت کاتێک سەفەر دەکەیت.
پەڕەی سەرەوە لە ڕاستی: پێوانەکان و دوورییەکان لە هەمان ڕێژەیان هەیە هەر پیکسڵێک کە دەجوڵێنیت 3000 کیلۆمەترت بۆ دەبات پەڕەی ناو چەماوەکە، فشاری جیهانێکی داهاتوو بکە، یان سەیری هەسارەیەک بکە لەسەر نەخشەی گەشتەکە لە سەرەوە.
- نەخشەی هەوانامەیش دەبێت بەپێوانە بکرێت. ئەو نیشانە سپییە تۆیت سەرنج بدە چۆن خۆر و چوار هەسارەی ناوەوەی کۆدەبنەوە لە لای چەپ.
- . ڕێژەی خولەک کیلۆمەترەکان و ئەو کاتانەی کە ڕوناکی خۆر پێویستی پێیەتی بۆ گەیشتن بە شوێنێک کە تۆیت.
- کاتێک لە نزیک جیهانێک دەوەستیت، کامێراکە دادەگیرسێت و دەکەوێتە ناوەوە (زومەکە لە نزیکی پەنجەرەی پێوانە نیشان دەدرێت)، وە کاردێک پێت دەڵێت کە تۆ لە کوێیت.
- زەوی12,742 کیلۆمەتر لە چواردەوری زەویدا، نزیکەی 50,000 پیکسڵ لە خۆرەوە دوورە. نەبتون نزیکەی 1.5 ملیۆن پیکسل دوورە
بەلای کەمەوە چەندە گەشتەکە ڕەش و تاریک بووە، تەنها چەند ڕستەی کورتی باسکردن هەیە. ئەوە سیستەمی خۆرێکی ڕاستەقینەیە: جیهانە بچوکەکان بە بێ هیچ شتێک جیا دەکرێنەوە
تێگەشتن
مۆدێلی پێوانەکردن هەموو درێژییەک بە هەمان ژمارەی دابەش دەکات. لێرەدا ژمارەی 3000ە: 3000 کیلۆمەتر لە بۆشایی ڕاستەقینە دەبێت بە 1 پیکسڵ
| جیهان | شەپۆلی ڕاستەقینە | شەپۆل لە 1 پکسڵ = 3,000 کیلۆمەتر | دووریی لە خۆر | لە ئەم ئاستەدا |
|---|---|---|---|---|
| خۆر | 1391400 کیلۆمەتر | 464 پکسڵ | 0 | 0 |
| Erd | . 12742 کیلۆمەتر | 4 پکسڵ | 149.6 million km | 49866 پکسڵ |
| Berçîs | . 139,822 کیلۆمەتر | 47 پکسڵ | 778.3 million km | 259437 پێکسڵ |
| Neptûn | 49.244 کیلۆمەتر | 16 px | 4.498 ملیۆن کیلۆمەتر | 1,499,000 پێوانەی ئینچ |
بەراوردێکی ئاسان بەکاردەهێنرێت خۆر وەک تۆپێکی 1 مەتر. هەموو شتێک دابەش بکە بە درێژی خۆر (1.39 ملیۆن کیلۆمەتر):
- زەوی 9 میلیمەتری پەلەوەر، 107 مەتر دوورە.
- ژوپیتەر 10 سانتیمەتری گێڕاپفرۆیتە، لە 560 مەتر دوورە.
- نەپتون 3.5 سانتیمەتری مروارییە، 3.2 کیلۆمەتر دوورە
- نزیکترین ئەستێرە، پرۆکسیما سینتۆری، دەبێت بە خولەکی تر لە نزیکەی 29,000 کیلۆمەتر دوور بێت: زیاتر لە دوو سێی ڕێگاکە کە دەوری زەوی ڕاستەقینە دەدات.
تاقیکردنەوەی ئۆتۆماتیکی بە خێرایی 1x، خێرایی ڕاستەقینەی ڕوناکی. تۆ 100 پیکسڵ لە چرکەیەکدا دەجوڵێیت، کە هەست بە خێرایی لەسەر شاشە دەکەیت. ڕوناکی ڕاستەقینە لەڕاستیدا 8 خولەک دەخایەنێت بۆ ئەوەی بگاتە زەوی و زیاتر لە 4 کاتژمێر بۆ ئەوەی بگاتە نەپتون ڕێکخستنە خێراکان کات کۆدەکەنەوە، نەک دوور: ئۆتۆمۆبیلی خۆکار هێشتا لە هەموو جیهانێکدا ڕادەوەستێت و وەستاوە.
یەکەمجار بیربکەتەوە: بە گەڕان بە پیتی ماوس، ئایا خێراتر یان بەخێراییتر لە ڕوناکی دەڕۆیت؟
زۆر خێراتر پەڕەیەکی خێرا لە چرکەیەکدا ملیۆنان کیلۆمەترت دەگەیەنێت، زۆرجار بە خێرایی دە جار خێراتر لە خێرایی ڕوناکی؛ خێرایی خوێندنەوەی خوارەوەی ئۆدۆمێترەکە نیشانی دەدات. هەرچەندە، هەسارەکانی دەرەوەی زەوی زۆر کات دەگرن بۆ ئەوەی بگەنە. ئەوەندە دوورە
مامۆستا
دوو کۆکردنەوەی جیاواز دیمەنی ئاسایی تێکدەدەن: پێوانەکردنی قەبارەی و پێوانەکردنی دووریی. ڕێژەی نێوان خۆر و نەبتون (4.5 × 10⁹ کیلۆمەتر) بۆ درێژی زەوی (1.27 × 10⁴ کیلۆمەتر) نزیکەی 350,000 یە. شاشەی 1000 پیکسڵ بەرز دەتوانێت نزیکەی 1000 وێنە بدات، بۆیە هیچ وێنەیەکی ستاتیکی نییە کە بتوانێ هەردوو سیارەکە و دوورییەکانیان نیشان بدات. نزیککردنەوەى پەیوەندیدار، ئاسۆی لۆکارتیمیک یان مۆدێلێکی درێژی پەڕاندن وەک ئەمانە تەنیا هەڵبژاردەکانی ڕاستەقینەن.
ئەمەش هۆکارێکە کە بۆچی ئەم ماڵپەڕە دوو شێواز پێشکەش دەکات. پێوانەکردنی خوێندنەوەی دوورەکان بە جۆگەتێک کۆدەکاتەوە (r_screen ∝ √r) و هەسارەکان لە قەبارەی دیاریکراوی خوێندنەوەیدا دەکێشێت. پێوانەکردنی ڕاستەقینە هێڵییە لە هەردوو گەورەبوون و دووریی، بۆیە هەسارەکان بچوک دەبنەوە بۆ خاڵەکانی ژێر پیکسل.
بێدەنگی کاریگەری هەیە لەسەر فڕۆکەوانی ئاسمانی گەشتکردن لە نێوان هەسارەکاندا وەک گواستنەوەی نێوان شارەکان نییە: هەسارەکان دەجوڵێن، دووریی زۆرە و نرخی وزەش زیاتر دەکەوێتە سەر گۆڕانکاری خێرایی بە بەراورد لەگەڵ دووریی. ئەو بیرۆکەیە، delta-v، لە ناوەڕاستی ڕێگای ناوبراودایە.
ڕاستییەکی کۆتایی: بەشی ئەستێرەزۆرجار وەک کێڵگەیەکی پڕ لە بەرد دەکێشرێت، ئەوەندە کەمە کە فڕۆکە ئاسمانییەکان بەبێ هیچ مانۆڕێکی تایبەت تێیدا تێدەپەڕن. کەیپر بەندی لە دەرەوەی نەپتون هێشتا بەتاڵترە.
تاقی بکەەوە
خێرایی گەڕان بە خۆڕایی دیاری بکە بۆ 1x و فشار بدە لەسەر 'بە خێرایی ڕوناکی گەشت بکە' سەیری کاتژمێری کاتی ڕووناکی بکە کاتێک دەگاتە زەوی: نزیکەی 8 خولەک 20 چرکە پێش ئەوەی سەیری ژمارەکە بکەیت، بیر لەوە بکەەوە کە چەند کاتژمێرێک دەخایەنێت تاکو ئەو گەشتە بگاتە نەپتون، پاشان تاقی بکەتەوە
باشە ، تاقیکردنەوە ئەو شوێنەیە کە فێربوون تیایدا دەوەستێت
تاقیکردنەوە خێرا
3 پرسیاری خێرا. وەڵامێک هەڵبژێرە بۆ ئەوەی ببینیت ئایا ڕاستت کردوە
-
ئەگەر خۆر ببێت بە گۆڵێکی 1 مەتر، زەوی چەند گەورە دەبێت؟
- A یاری تۆپی پێ
- B گێڵفرۆیت
- C نزیکەی 9 ملیمەتر ، وەک پیستۆیەکە
- D نزیکەی 1 ملم
وەڵامەکە نیشان بدە
C. نزیکەی 9 ملیمەتر ، وەک پیستۆیەکە خۆر نزیکەی 109 جار گەورەترە لە زەوی، بۆیە 1 م ÷ 109 ≈ 9 ملم.
-
بە هەمان ڕێژەی، زەوی چەند دوور دەبێت لە خۆرەوە کە 1 مەترە؟
- A نزیکەی 1 مەتر
- B نزیکەی 10 مەتر
- C نزیکەی 107 مەتر
- D نزیکەی 1 کیلۆمەتر
وەڵامەکە نیشان بدە
C. نزیکەی 107 مەتر 1 AU نزیکەی 107.5 شەپۆلی خۆر، بۆیە زەوی دەبێت بە درێژایی یاریگای تۆپی پێ دوور بێت.
-
بۆچی زۆربەی نەخشەکانی سیستەمی خۆر هەسارەکان بە نزیکی نیشان دەدەن؟
- A چونکە ئەوان بەڕاستی نزیکن
- B لەبەرئەوەی لە پێوانە ڕاستەقینەکاندا ئەو هەسارانە زۆر بچوک دەبن بۆ ئەوەی لەسەر لاپەڕەکە ببینرێن
- C لەبەرئەوەی وێنەکان ئەو هەسارانە نیشان دەدەن کە نزیکترینیان
- D لەبەر پیس بوونی ڕوناکی
وەڵامەکە نیشان بدە
B. لەبەرئەوەی لە پێوانە ڕاستەقینەکاندا ئەو هەسارانە زۆر بچوک دەبن بۆ ئەوەی لەسەر لاپەڕەکە ببینرێن
کۆتایی دێڕ
- یاریکردن لەگەڵ پەیوەندیدارەکان
- وانەکە بخوێنەوە
- تاقیکردنەوەکەت ئەنجام دا
- تاقیکردنەوەکەت ئەنجامدا
نیشانەی وانەکە دابنێ تەواو بۆ ئەوەی بیپارێزیت بۆ پێشکەوتنی خۆت لەسەر ئەم ئامێرە.
وانەکە تەواو بوو. زۆر باشە!
پاش ڕۆژ و ساڵ لەسەر هەموو جیهانوشەکان لەم وانەیەدا
سەرچاوە
- NASA NSSDCA Planetary Fact Sheet (diameters, distances)
- JPL SSD: Approximate Positions of the Planets (semi-major axes)
- NASA NSSDCA: Schoolyard Solar System scale model
ئەم وانەیە بە مۆڵەتی CC BY-SA 4.0 دراوە.