شوێنی ئێمە لە ئاسماندا

تەماشای شەوێکی ڕوون بکە و هەموو ئەستێرەیەک کە دەتوانیت بە چاوەکانی خۆت ببینیت، خاوەنی یەک کەشتییە، ڕێگای شیر. تۆ لەسەر گۆلی بەردێکی دەخولێتەوە وەستاویت، کە لە نێوان بلیۆنان ئەستێرە دا دەخولێتەوە ئەم وانەیە بەڕاستی دەزانێت کە لە کوێدایە.

هەر ئەستێرێک کە تۆ بە چاوی خۆت دەبینیت، بۆ شەپۆلی شیرە.

تەماشا بکە

له شەممەی ڕووناکدا بهێنە دەرەوە زەوی کە لە ژێر پێتاندایە بەشێکە لە تۆپێکی بەرد کە درێژییەکەی 12742 کیلۆمەترە ئەو توپە، زەوی، ڕۆژانە جارێک دەخولێتەوە و بە دەوری ئەستێرەکەوە دەڕوات، خۆر، ساڵێک جار.

خۆر زۆر گەورەیە کە نزیکەی 1.3 ملیۆن ڕووی زەوی تێیدا جێگیر دەبێتەوە ئەوەندە قورسە کە نزیکەی هەموو کێشی هەموو شتێکی تێدایە کە دەوری دەدات: هەسارەکان، مانگەکان، هەسارەکانی بچوک، ئەستێرە و دۆزەخەکان. بەگشتی، خۆر و هەموو شتێک کە لەلایەن کێشکردنەکەیەوە ڕاگیرابێت سیستەمی خۆر.

لە وێنەی سەرەوەدا، ئەو خاڵە زەردەیە لە ناوەڕاستدا خۆرەکەیەتی. بژاردەی پێوەندکردن دابگرە و سەیری جوڵەی هەسارەکان بکە. هەرچی سیارەیەک نزیکتر بێت لە خۆر، خێراتر دەخولێتەوە:

• مێروک 88 ڕۆژ دەخایەنێت
• زەوی ساڵێک دەخایەنێت
• نەبتوندوورترین هەسارە نزیکەی 165 ساڵ دەخایەنێت

سیستەمی خۆرمان یەکێکە لە بلیۆنان سیستەمی ئەستێرە لە زنجیرەیەک ئەستێرەدا کە پێی دەوترێت ( دایناسۆرەکان ) شەپۆلی شین. لە شەوێکی تاریکدا دەتوانیت بیبینیت وەک بەستێنی ڕووناکییەکی لاواز لە ئاسماندا هه‌رچی ئه‌ستێره و هه‌ساره و ئه‌ستێره گه‌وره‌یه که ده‌یانبینن، هه‌مووی خاوه‌نی ئه‌و زاته‌یه‌.

تێگەشتن

لە فڕۆکەدا دووریی زۆرە کە بە کیلۆمەتر ناکرێت، بۆیە فەیلەسوفەکان ڕێژەی گەورەتر بەکاردەهێنن.

یەکەی ئەستێرەیی نزیکەی بە ڕێژەی نێوان زەوی و خۆر لە کاتێکدا 2012 نرخێکی ڕاستەوخۆی هەیە: 149,597,870,700 مەتر، نزیکەی 149.6 ملیۆن کیلۆمەتر. بە بەکارهێنانی ئەم پەڕەیە، ئاسانە سیستەمی خۆر وێنا بکەیت:

جیهان	دووریی لە خۆر
Tîr	0.39 یان
Erd	1.00 یان
Berçîs	5.2 یان
Neptûn	30.1 یان

کاتی ڕووناکی ئەو کاتەیە کە ڕوناکی پێویستی بە تێپەڕاندنی دوورگەیەک هەیە. ڕوناکی بە خێرایی 299792 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا دەجوڵێت، کەواتە:

کات = دووریی ÷ خێرایی ڕوناکی

بۆ 1 AU: 149,597,871 کیلۆمەتر ÷ 299,792 کیلۆمەتر/سێکەندە ≈ 499 س، یان 8 خولەک و 19 چرکە. کاتێک تۆ ته‌ماشای خۆر ده‌که‌یت (هیچ کات ڕاسته‌وخۆ نابینرێت، چاوت ئازار ده‌دات)، ڕووناکییەک دەبینیت کە نزیکەی هەشت خولەک پێش ئێستا لێی دوورکەوتۆته‌وه‌. ڕووناکی خۆر زیاتر لە چوار کاتژمێر دەخایەنێت بۆ گەیشتن بە نەپتون.

The light-year ئەو دوورییەی کە ڕووناکی تێیدا دەگەڕێت لە ماوەی ساڵێکدا: نزیکەی 9.46 تریلیۆن کیلۆمەتر، یان 63,241 AU. نزیکترین ئەستێرە دوای خۆر، پرۆکسیما سینتۆری، نزیکەی 4.2 ساڵ ڕوناکی دوورە. شەقامی شەمەندەفەر نزیکەی 100,000 ساڵ ڕووناکی هەیە

مامۆستا

ئەو پەڕەی ئاسمانی بە پێوانە دەکرێت: دیاری کراوە لە ڕێگەی داهێنەرێکی گووسیی جاذبەیی، بۆیە درێژییەکە بە میتر بوو کە پێویستە ئەفسانناسەکان دیاری بکەن. لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا، رادارەکان و فڕۆکە ئاسمانییەکان کە بە زەویدا دەگەڕان، نزیکییەکەیان کەمکردەوە بۆ چەند مەترێک. لە ساڵی 2012دا یەکێتی نێودەوڵەتیی ئەستێرناسی ژمارەیەکی دیاریکراوی بۆ دانا (بە بڕیاری B2)، بۆیە ئێستا AU تەنها یەکەیە، وەک مەتر.

ئەوەی کە ئێمە بەڕاستی پێوانە دەکەین زۆر بەدڵنیاییەوە ئەمڕۆ پارامەتری گرانشی خۆر، GM☉ = 1.32712440041 × 10²⁰ m³ s⁻²، لە جوڵەی هەسارەکان و فڕۆکە ئاسمانییەکان. بەرهەمی G × M زۆر باشتر لە G یان M بەتەنها ناسراوە، چونکە G یەکێکە لە کەمترین دابمەزرێنەرەکانی فیزیک. ئەمەش هۆکاری ئەوەیە کە میکانیکی ئۆبێرتال کاردەکات لەگەڵ μ = GM لە هەموو شوێنێکدا، وەک ئەوەی دەبینیت لە ڕێگای ناوێتۆر.

دوو ئەنجامی کرداری:

1. Earth’s distance is not constant. Earth’s orbit has an eccentricity of about 0.0167, so its distance from the Sun ranges from about 147.1 million km (early January, perihelion) to 152.1 million km (early July, aphelion). . وەرزەکان بەهۆی ئەمەوە دروست نابن: مانگی کانوونی یەکەم زستانە لە نیوەی زەوی باکووردا هۆکاری ڕاستەقینە لە وانەکانی وەرزەکاندا باس کراوە.
2. کات و ڕووناکی سنوورێکی ڕاستەقینە بۆ ئەندازیارییە فەرمانی ڕادیۆیی بۆ ڕۆڤەر لەسەر مێش لە نێوان 3 تا 22 خولەک دەخایەنێت، بەگوێرەی ئەوەی کە هەردوو سیارەکە لە کوێدان لە ئۆبێری خۆیاندا. فڕۆکە ئاسمانییەکان لە دوورەوە دەبێت بتوانن خۆیان کار بکەن