Ой фазалари ва қуёш тутилиши

Ой эса, қоим бўлгувчи эмас. Унинг ярми доимо қуёшдан нурланади, нима ўзгаради бу ёруғлик ярми қанчалик сизга қараб. Агар нима учун эканини билсангиз, қуёш тутилиши сирли бўлиб қолади ва олдиндан айтиб бўлмайдиган бўлиб қолади.

Ойнинг ярми доим қуёш нурида бўлади. Фазалар фақат бизнинг нуқтаи назаримиз.

Кўриб чиқ

Унинг нури билан ерга нур тушур. У қуёш нури тушганидан кейин ёрқинлашади. Бундай ҳолатда, қуёшнинг нури Ерга тушиб, унинг ёруғлигидан фойдаланиб, кундузни ва кечани ўраб олади.

Бундай бўлиши Қуёшнинг Ер атрофида айланиши билан боғлиқ. Шунинг учун ҳам, бу ерда ойнинг ёруғлик таратиш қисмини кўриш мумкин.)

• Янги ой: Ой Ер ва Қуёш орасида. Биз эса, уни кўрмаймиз.
• Биринчи чорак: биз дискнинг ярмини кўряпмиз.
• Бутун ой: Ер қуёш ва ой орасида жойлашган. Биз ярмини кўрдик.
• Охирги чорак: яна ярми ёритилган, бошқа томон.

Асбобда чапдаги сурат Ер ва Ойга пастдан қараб турибди, қуёш эса чап томонда. Ўнгдаги сурат сиз Ердан нимани кўраётганингизни кўрсатади. Слайдерни кўчиринг ва иккаласини бир вақтда ўзгаришини кузатинг.

Баъзан қуёш, ер ва ой бир-бирига тўғри келиб қолади:

• қуёш тутилиши янги ойда Ойнинг сояси Ерга тушганда юз беради.
• А-М ой тутилиши Бу ойнинг тўлиқлигида Ер сояси Ойга тушиши билан содир бўлади.

Туғри тушундим

The Moon goes once around Earth, measured against the stars, in 27.3 days (the sidereal month). But the phases repeat every 29.5 days (the synodic month). Нима фарқ бор? While the Moon goes around Earth, Earth moves about 1/12 of the way around the Sun. Қуёшнинг янги йўналишини тутиб олиш учун Ойга яна икки кун керак бўлади.

Дискнинг ёритилган қисми Қуёш ва Ой орасидаги бурчакка боғлиқ, буни Ердан кўриш мумкин. Бу элонация деб аталади:

Эластиклик	Фаза	Кўплик
0°	Янги ой	0%
90°	Биринчи чорак	50%
180°	тўлин ой	100%
270°	Сўнгги чорак	50%

(Оятдаги «Аёллар» сўзи эркак кишига ишора қилмоқда. Эркак кишининг аёл кишига нисбатан жинси бошқача бўлиши мумкин эмаслиги ҳақидаги ҳукмни Қуръони Карим ҳам, ҳадиси шарифлар ҳам тасдиқлайди.) Ой бир марта бурилишдадир. 5.1 даража. (Оятдаги «айём» сўзи «ой» маъносини англатади. Айрим уламолар ойнинг қисқа бўлишини қуёшнинг катталашиши билан боғлайдилар.

Ой орбитаси Ернинг орбита чизиғини кесиб ўтадиган икки нуқта туғри деб аталади. (Оятдаги «ой» сўзи «қуёш» маъносини англатади. Қуёшнинг ўзи ҳам бир ойнинг бир қисмидир. Бу ҳар йили икки марта бўлиб, орасидан олти ойча вақт ўтади.

Бошловчи

К фаза бурчагидан (Қуёш-Ой-Ер бурчаги) k ёритилаётган қисми келиб чиқади:

k = (1 + cos i) / 2

Because the Sun is about 390 times farther away than the Moon, i ≈ 180° − elongation. Асбоб i’ни Meeus серияси билан ҳисоблайди (Astronomical Algorithms, eq. 48.4), бу Ой ва Қуёш орбиталарининг асосий даврларидаги ўртача узайишни тўғрилайди. (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг энг муҳим ва аҳамиятли оятларидан бири бўлмиш «Қуръон» ҳақида сўз юритмоқда.)

Бу ойнинг синодик ойи икки бурчак тезлигидан келиб чиқади: 1/P_syn = 1/P_sid − 1/P_year = 1/27.3217 − 1/365.256, бу эса 29.531 кунни беради.

Қуёш тутилишининг мумкинлиги Ойнинг энглик аргументи F, унинг кўтарилаётган нуқтадан бурчагига боғлиқ. Meeus gives a quick screening rule: at a new or full Moon, if |sin F| > 0.36 (F more than about 21° from a node), there is no eclipse. Асбоб бу синовни тегишлича қўллайди. Бу зарурий шарт, қуёш тутилишининг турини ёки унинг қаерда кўринишини башорат қилиш эмас: бу учун Ойнинг масофаси, Ернинг соя геометрияси ва кўпроқ аниқ ўринлар керак.

Туманлар фиксацияланмаган. Улар ҳар 18.6 йилда бир марта эклиптика атрофида орқага ҳаракатланадилар, шунинг учун ҳам қуёш тутилиши мавсумлари ҳар йили 19 кун олдинроқ келади ва қуёш тутилишларининг машҳур 18 йиллик цикли сабабларидан биридир сарос цикл.