Нима учун бизда мавсумлар бор?

(Оятдаги «кўз» сўзи, аслида, Қуёшнинг ўзига нисбатан энг яқин масофани англатади. Шу боисдан ҳам у «Кўз» деб аталади.) Шунинг учун узоқлик ёзни иссиқ қиладиган нарса эмас. Бунинг асл сабаби 23 даражалик бурилишдир, бу эса ҳамма нарсани ўзгартиради.

Меъёрлар қийматини ўзгартириш мумкин эмас.

Кўриб чиқ

Қайси ойда Ер қуёшга энг яқин?

Январнинг бошида, шимолий қишнинг ўртасида. Шунинг учун масофа ёзни яратмайди.

Кўпчилик одамлар ёзни Ер қуёшга яқинлашганда бўлади, деб ўйлайдилар. Йўқ! Ер эрталаб қуёшга энг яқин бўлади ЯнварЕвропа, Шимолий Америка ва Осиёнинг кўп қисмида қиш.

Бунинг асл сабаби Ер ўгирилган эканидадир. Унинг айланиш оси 23,4 даражага бурилади. (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг улкан мўъжиза эканини таъкидламоқда. Чунки у Қуръонни инсониятга Роббидан нозил бўлган ҳақ китоб, деб эълон қилмоқда.) Овоз:

• _Ишлатиладиган Июнь, Ернинг шимолий ярми қуёш томонга бурилади. Кунлар узун, қуёш баланд кўтарилади ва шимолда ёз бор. Жанубда қиш бор.
• Декабрь ойида эса, бунинг тескариси бўлади.
• Март ва Сентябрь ойларида, ҳеч бири қуёш томонга бурилмаган. Кеча ва кундуз баробардир. Булар эквинокслардир.

Юқоридаги мавсумлар кузатувчисини синаб кўринг. Бу икки нарсанинг орасидаги фарқ шундаки, қуёшнинг чиқиши ва ботиши бир вақтда содир бўлади, яъни кундузи қуёш чиқади, кечаси эса қуёш ботар.

Туғри тушундим

Иккита таъсир ёзни иссиқ қилади:

1. Қуёшнинг баландлиги. Қуёш юқорида бўлганида, унинг нури ер юзига кўпроқ тўғри тушади ва ҳар бир квадрат метрга кўпроқ энергия келади. (Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг маъноларини баён қилмоқда.)
2. Куннинг узунлиги. Кўпроқ соатлик қуёш нури кўпроқ вақтни иссиқликка ва камроқ вақтни совуқликка сарфлайди.

Қуёшнинг экватордан шимол ёки жанубдаги ўрни унинг деклинацияси деб аталади. У +23.44° (июнь қуёши) ва −23.44° (декабрь қуёши) орасида айланиб туради ва иқлимлар тенглашган вақтда 0°ни кесиб ўтади.

(Ушбу оятда Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг маъноларини баён қилмоқда.)

кундузги баландлик = 90° − |энг кенглик − энг кенг бурилиш|

Лондон учун (51.5° N) июнь ойида: 90 − |51.5 − 23.44| = 61.9°. Декабрь ойида: 90 − |51.5 + 23.44| = 15.1°. Бу эса, қуёш нурининг ер юзини қанчалик иссиқ қилаётганида катта фарқ бордир.

Қутблар яқинида эса, янада қизиқроқ нарсалар содир бўлади. Арктика доирасининг шимолида (66.56°N) ҳар йили камида бир кун қуёш ботмайди ва бир кун чиқмайди.

Бошловчи

Кун ёруғлигининг узунлиги қуёш ботишининг соат бурчагидан H₀ келиб чиқади, бу ерда қуёш маркази уфқ билан тўқнашади:

cos H₀ = −tan φ · tan δ,   кун ёруғи = 2H₀ / 15 соат

кенглик φ ва бурилиш δ, H₀ даражаларда. Агар −tan φ · tan δ ≤ −1 бўлса, қуёш ҳеч қачон ботмас. Агар ≥ 1 бўлса, ҳеч қачон чиқмас. At the equator (φ = 0) the formula gives 12 hours on every day of the year.

Бу ҳақнинг кунидир. Ҳақиқий кун ёруғи бир неча дақиқага узоқроқ, чунки атмосфера уфқ устидан нурни буриб юборади (қайтарилиш, тахминан 0.57°) ва қуёш чиқиши унинг маркази эмас, балки Қуёшнинг юқори чети билан белгиланади (тахминан 0.27°). Расмий қуёш чиқиш жадваллари 0° ўрнига −0.833° ни қўллашади.

Аллоҳ таоло Қуръони каримда: «Албатта, мен сизларга Роббингиздан нозил қилинган нарса ила хабар бермоқдаман. Сизлар эса, унга иймон келтириб, амал қилиб юрувчи қавмсизлар», деб марҳамат қилган. Асбоб U.S. Лом учун денгиз обсерваториясининг тахминий формуласи, бу асрда 0.01° гача аниқлик билан.

Масофа таъсири ҳақиқий, лекин кичик. Between perihelion (147.1 million km) and aphelion (152.1 million km) the sunlight reaching Earth changes by (152.1/147.1)² ≈ 1.069, about 7%. Лондонда ҳар квадрат метрга тенг кундузги қуёш нурини синус 61.9° / синус 15.1° ≈ 3.4 ва куннинг узунлигини иккидан ортиқ фактор билан ўзгартиради.