لەوانەیە هەندێک لە زمانەکانی ئەم ماڵپەڕە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەرگێڕدراون و هەڵەیان تێدابێت. یارمەتی بدە باشتری بکەیت وەرگێڕانی ئینگلیزی
کیسەی پلاستیکی لە ژێر ئاوی دەریادا هەڵدەسوڕێت.
دەستپێکی شین

پیسبوونی پلاستیک

هەر پارچەیەکی پلاستیک کە دروست کراوە و سووتێنراوە هێشتا هەیە، لە شوێنێک لەسەر ئەم زەوییە زۆربەیان زیاتر دەژین لە هەموو ئەو کەسانەی ئەم دەستەواژەیە دەخوێننەوە

پلاستیک کەرەستێکی موعجیزە ئەو تەنکە، گرانە، ئاوی تێناچێت و نزیکەی ناڕووخێنرێت، کەواتە بۆچی ئێمە بەکاری دەهێنین بۆ هەموو شتێک لە دەستپێکردنی دەرمانەکانەوە تاکو پاکەتەکانی خواردنەوە گەرمەکان، وە بۆچی بووەتە کێشە. ئەو پەیوەندییە کیمیاییانەی کە بۆنی قووڵ دەکەن، بۆ سەدەکان دەژین کاتێک فڕێدەدرێت سروشت هیچ ئەنزیمێکی نییە کە گەشە بکات بۆ ئەوەی بە خێرایی بیخوات

بۆچی پلاستیک بەردەوامە

زۆربەی پلاستیکەکان زنجیرە درێژەکانی کاربۆن و هایدرۆجینن کە لە نەوت و گاز دروست دەکرێن. خۆر و شه‌پۆله‌کان ده‌یانبڕن، به‌ڵام هیچ زیانێکیان پێناگه‌یه‌نێت: شله‌مه‌نه‌که‌ له‌ت ده‌بێت و پارچه‌یان ده‌کرێته‌ مایکرۆپلاستیک کە لە پێنج میلیمەترەوە بچوکترن ، وە ئەوانە کە لە ناو نانوپلاستیکەکاندان زۆر بچوکن بۆ ئەوەی ببینرێن مایکرۆپلاستیکەکان ئێستا لە قووڵترین کانیاوەکانی دەریادا دۆزرانەوە بۆ بەفرەکانی باکووری ئارکتیک، لە ماسیەکاندا، لە ئاوی خواردنەوە و خوێنی مرۆڤدا.

سەدان پەڕەی پلاستیکی سپی، زەرد و شین بڵاوبوونەتەوە لە نێوان دارەکان و چێشتلێنەرەکاندا لەسەر شەقامێک.
نۆردڵ، کە ئەو پارچانەی پلاستیکی بچوکەیە کە زۆربەی بەرهەمە پلاستیکییەکان لێ دروست دەکرێن، لە ناو پاشماوەکانی شەقامەکاندا هەڵدەگەڕێن. پەڕەی هەڵمژین یەکێکە لە سەرچاوەکانی مایکرۆپلاستیکەکان لە دەریادا. Photo: hockadilly, CC BY-SA 2.0

چۆن دێت بۆ دەریا

تەنها بەشێکی کەم لە پلاستیکەکانی جیهان دووبارە بەکاردەهێنرێنەوە. بە پێی ڕێکخراوی گەشەپێدانی ئابوری و کۆمەڵایەتی، جیهان نزیکەی 460 ملیۆن تۆن لە ساڵی 2019دا 353 ملیۆن تۆن. تەنها لە %9ی ئەو پاشەڕۆیە بەکاردەهێنرێت بۆ جارێکی تر، لە %22ی بە خراپی بەڕێوە دەچێت، واتە فڕێدەدرێت، سووتێنراوە یان لەناو ژینگە چووەتە دەرەوە. ڕووبارەکان ڕێگای سەرەکین: پلاستیک کە لەسەر زەوی دەڕوات دەچێتە ناو ئاوی بەنداوەکانەوە، ئەو ئاوەی بەنداوەکان دەبنە ڕووبار و دواتریش ڕووبارەکان دەچنە دەریا.

460 مگابایتلە ساڵی 2019دا بەرهەمهێنراوەOECD, 2022)
9%of plastic waste was recycled (OECD, 2022)
19 بۆ 23 مێگابایتof plastic waste entered rivers, lakes and seas in 2016 (Borrelle et al., 2020)

ناوچەکانی دەوڵەمەندیش لە مەترسییەکە ڕزگاریان نابێت. The Mediterranean holds about 1 percent of the world’s sea water but about 7 percent of its microplastics, and plastic makes up 43 to 51 percent of the litter on Greek beaches (WWF, 2018). خۆمان ڕوونکردنەوەی پیسبوونی ئاو ئەو ڕووبارانەی کە پلەسیتە دەبەن بۆ دەریا و نیشانی دەدات چۆن بەردەوام دەبێت لە ڕووباری ئەوروپا و دەریاشدا.

شەقامێک کە پڕ بووە لە تۆڕی پلاستیکی، بەنداو، بوتڵ و قاپەکان لە ژێر چیای ئاگرهەڵگری بێدەنگدا، لەگەڵ وێنەیەکی تاکەکەسی لەسەر زبڵدانەکە.
پلاستیک لە ساڵی 2021دا لە سانتا لوزیا، کە جۆگەیەکی بێ کەسی کیپ ڤێردییە، هەڵدەگەڕێت. لە باکووری ئەم وڵاتەدا، کێوی ئاڵتوون و چیاکانی ئەفریقای باشوور دەچنە نێو ئەو ناوچەیەوە، کە زۆربەی دانیشتوانی ئەو ناوچانە پێکدەهێنن. Photo: CaptainDarwin, CC BY-SA 4.0

ئامێری ماسی گرتن حاڵەتێکی تایبەتە. تۆڕی لەدەستچوو و جێهێشتراو، بەستێنەکان و توولەکان بەردەوام دەبن لە دەستگرتن بە ماسی، مێروولە، ئاژەڵەکانی دەریا و باڵندەکانی دەریا بۆ چەندین ساڵ، کێشەیەک کە بە ماسیگیری خەیاڵی ناسراوە، ئەوان بەشێکی زۆری پلاستیکەکەیان هەڵگرتووە لە ئاوی دەریای گەورەدا.

کێوی دەریایی کە لە تۆڕی ماسی سەوزدا گیراوە لەسەر شەقامێکی بەرد.
کێوی دەریایی کە لە تۆڕی خەیاڵیدا دەچێتە ناوەوە، تۆڕی ماسییگیری لەدەستچوو یان جێهێشتراو کە بەردەوام دەستدەکەوێت. Credit: NOAA

بەکارهێنانی دووبارە دوایین ڕێگای بەرگرییە. یەکەمیان ئەوەیە کە هیچ شتێک بەفیڕۆ نەدەین

بەشی نەبینراو: زیادکردن

بەرهەمی پلاستیک بە دەگمەن پۆلیمەرێکی پاك و خاوێنە. بەرهەمهێنەران پلاستیسێنتەر، خۆڕاگری لە ئاگر، ڕەنگدەر و ستانداردکەرەکان زیاد دەکەن، وە هەندێک لەو کیمیایانە دەتوانن دەربچن. هەندێکیان وەک فتالاتی تایبەت و بیسفێنۆلەکان، کاریگەریان هەیە لەسەر هۆرمۆنەکان و لە ژمارەیەک وڵاتدا قەدەغە کراون. زانست لەسەر کاریگەرییە تەواوەکانی لە بەرکەوتنی ڕۆژانەیدا هێشتا گەشە دەکات، کە خۆی هۆکارێکە بۆ ئاگاداری.

چارەسەرە تاقیکراوەکان

بەڵگەکە ئاماژە بە هەنگاوەکان دەکات کە پێش ئەوەی پلاستیک ببێتە پاشەڕۆ، کار دەکەن و هەندێکیان لە ئاستی نەتەوەییدا کاریان کردووە:

  1. Charge for single-use bags, or ban them. بڕی ئینگلیز لەسەر کیسەکانی بەکارهێنانی یەکجاری کە لە 2015دا پێشکەش کرا، یەکێکە لە خێراترین گۆڕانکارییە لە هەڵسوکەوتدا: سوپەرمارکێتە سەرەکییەکان 7.6 ملیار کیسی بەکارهێنانی یەکجارییان دابەشکرد لە 2014دا، و فرۆشتنیان کرد لە 126 ملیۆن لە 2025 بۆ 2026، دابەزینی 98 percent (UK government). ئیرلەندا باجێکی 15 سەنتی لەسەر کیسەکانی پلاستیکی دادەنێت لە 2002، و پارەکە دەچێتە پڕۆژە کە کەمکردنەوەی پاشماوەکان؛ لە دوای ئەوەوە ڕێژەی کیسە پلاستیکییەکان لە زبڵدانی ئیرلەندیدا بە more than 92 percent دابەزیوە (Government of Ireland؛ Convery et al., 2007). Rwanda banned plastic bags outright in 2008 and has enforced the ban so well that it is widely praised as a regional leader (Behuria, 2021).
  2. گەڕانەوەی پارە پارەدانی پارەیەکی کەم بۆ بوتڵ و کەرەستەکانی خواردنەوە، کە دەتوانرێت بگوازرێتەوە بۆ پارە، بۆیە دەگەڕێنەوە لە جیاتی ئەوەی بگەنە ڕووباری. لە نەرویج لە سەدا 92.4 لە ساڵی 2025دا، 98.2٪ی بوتڵی پلاستیکی کۆکراونەتەوەڕاپۆرتی ساڵانەی ئینفینیتیۆم 2025). لیتوانیا لە ساڵی 2016دا دەست بە پڕۆژەکەی کرد: نزیکەی سێی بوتڵی پلاستیکی کۆکرانەوە، وە لە سەدا 91.9ی هەموو کەرەستە دابینکراوەکان تا کۆتایی 2017 بگەڕێنەوە، تەنها ساڵی دووەمی پڕۆژەکە، بەپێی ئامارەکانی کارگێڕ (Open Access Government, 2018). لە ئەڵمانیا، بوتڵی بەکارهێنانی یەکجاری و کێڵگەش پارە دەخەنە سەریان، وە لە ساڵی 2006ەوە هەموو بازاڕێک کە دەیفرۆشێت دەبێت ئەو شتەی کە پڕکراوە لە هەمان مادەی بەتاڵ بگەڕێنێتەوە.دی پی جی).
ئامێرێکی گەڕاندنەوەی بوتڵ و کانزاکان لە ناو دیواری سوپەرمارکێتێکی نەرویجیدا دانراوە، لە ژێر نیشانەیەکی سوور کە لەسەری نووسراوە میلۆێستێن.
ئامێرێکی گەڕاندنەوەی بوتڵ و قوڕ لە سوپەرمارکێتێکی کۆوپ ئێکسترا لە ئۆسیۆرۆ، نەرویج، ساڵی 2018. هەر کەرەستەیەک کە دەخرێتە ناوەوە پارەی خۆی دەداتەوە Photo: Wolfmann, CC BY-SA 4.0
  1. بەرهەمهێنەران پارە بدەن پلانی بەرپرسیارێتی بەرهەمهێنەرانی فراوانکراو کۆمپانیاکان بۆ کۆکردنەوەی و بەکارهێنانی دووبارە کردنەوەی ئەو پاکەتانەی کە دەیفرۆشن، کە هانیان دەدات کە کەمتر بەکاربهێنن و دیزاین بکەن بۆ بەکارهێنانی دووبارە. ئەم حاڵەتە پشتگیری دەکرێت لەلایەن زانیارییەکانەوە: لێکۆڵینەوەیەک لە 1576 پشکنینی براندەکان لەلایەن خۆبەخشانەوە لە 84 وڵاتدا دەریخستووە کە ڕێژەی پیسبوونی پلاستیکی براندەکانی کۆمپانیاکە بە ڕێژەیەکی ڕاستەوخۆ بەرز دەبێتەوە بۆ ڕێژەی بەرهەمهێنانی پلاستیک، وە نیوەی هەموو شتەکان هیچ براندێکیان نییە، هۆکارێک بۆ ئەوەی بەرهەمهێنەرانی ڕاپۆرت بکەن لەسەر ئەوەی ئەوان چی دەفرۆشن (Cowger et al., 2024).
  2. هەموو شتێک کۆبکەرەوە بۆ بلیۆنان کەس هیچ کۆکردنەوەیەک نیە بۆ پاشەڕۆکان دروستکردنی کۆکردنەوەی بنەڕەتی و جیاکردنەوە گەورەترین هۆکارە بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی پلاستیک کە دەگاتە دەریا.
پیاوێکی گەنج بە پاسکیلێکەوە کە پڕکراوە لە کیسەی سپیی گەورە، لەسەر گۆڕەپانی زبڵدانێک لە ژێر ئاسمانێکی هەورییەوە دەوەستێت.
کۆکەرەوەی زبڵ و خاشاک لەگەڵ کێڵگەیەکی پلاستیکی کۆکراودا. لە زۆر وڵاتدا، کۆکەرەوەی نافەرمی وەک ئەو زۆربەی پلاستیکەکان کۆدەکاتەوە کە دووبارە بەکاردێنەوە. Photo: Andrew Kartende, CC BY-SA 4.0
  1. پەیماننامەی جیهانی. وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆبوونەوەیەکی یاساییان ئەنجامداوە بۆ کۆتاییهێنان بە پیسبوونی پلاستیک لە هەموو قۆناغەکانی ژیاندا، لە بەرهەمهێنانەوە تاکو پاشماوە.

نمونەکە ئاشکرایە. کاتێک کە هەرزانترین و ئاسانترین هەڵبژاردە پاکترینیشە، زۆربەی خەڵک ئەو هەڵبژاردەیە دەگرن، وە گۆڕانکاریش خێرا دەبێت.

ڕێکخراوەکان کە ئەم کارەیان کردووە

ئەم ڕێکخراوانە کە قازانجیان نییە تۆماری گشتییان هەیە لە ئەنجامەکان. تەماشای ئەو کارانەی کە ئەوان ئەنجامیان دەدات بکەن، ئەگەر کارەکانیان بە ئێوەی خۆش بێت، بیر لە یارمەتیدانیان بکەنەوە ڕاستەوخۆ لەڕێگەی ماڵپەڕەکانیانەوە. . Local Solar System هیچ شتێکی تریان پێ ناکرێت و هیچ شتێکیش بۆیان نامێنێت. پێش ئەوەی پارە بدەیت، ڕاپۆرت و حسابی ساڵی نوێی هەموو ڕێکخراوێک بخوێنە، وەک چۆن بۆ هەر خزمەتێکی تر دەکەیت.

  • [پارێزگاری دەریا]https://oceanconservancy.org/) ڕێکخراوێکی ناحکومی ئەمریکییە کە بە مەبەستی قازانج نییە (501(c)(3)) کە پاککردنەوەی دەریای نێودەوڵەتی بەڕێوە دەبات. لە سەرەتاوە، زیاتر لە 19 ملیۆن خۆبەخش زیاتر لە 400 ملیۆن پاوەند (حوالي 180,000 تۆن) پاشماوەی کۆکردۆتەوە و هەموو شتێکیان تۆمار کردووە لەسەر کارتی زانیارییەکان، گەورەترین بنکەی زانیاریی پاشماوەی دەریاییان دروستکردووە.پاراستنی دەریا).
  • [5 زانکۆی گیرس]https://www.5gyres.org/) 501(ج)(3)ی ئەمریکییە کە لەلایەن لێکۆڵەرەوە مارکۆس ئێریکسن و ئاننا کامینسەوە دامەزراوە. ئێریکسن سەرپەرشتی لێکۆڵینەوەیەکی کرد کە یەکەمین پێشبینی جیهانیی بۆ پلاستیکی ئاوی دەریا کرد، زیاتر لە 5 تریلیۆن پارچە (ئیریکسن و هاوبەشەکانی، 2014)، وە پەیمانگاکە سەرپەرشتی کارنامەی #بان دی بیاد کرد کە یارمەتیدەر بوو بۆ پەسەندکردنی یاسای ئاوی بێ مایکرۆبیاد لە ساڵی 2015.
  • [کۆمپانیای سوپەکانی پلاستیک]https://www.plasticsoupfoundation.org/en/) ڕێکخراوێکی خێرخوازیی هوڵەندییە کە لە ساڵی 2011 دامەزراوە. ئەم ڕێکخراوە کاردەکات بۆ یاسای ئەوروپا و جیهانی لەسەر پلاستیک، وە ئەپێکی هەیە کە ڕێگە بە کڕیار دەدات کە کەرەستە جوانکاریەکان بگەڕێنێتەوە بۆ مایکرۆپلاستیکەکان، هەروەها یارمەتیی یەکەم لێکۆڵینەوەشی دا لە کاریگەرییەکانی مایکرۆپلاستیکەکان لەسەر تەندروستی لە ساڵی 2018.
کێوی دەریایی لە نزیک کیسەیەکی پلاستیکی هەڵمژیوە.
کێوی دەریا دەتوانن کەلوپەلی ئاوی هەڵبگرن بۆ ماسی ئاوی، یەکێک لە خۆراکەکانی سروشتیان.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

  • ڕەتیان بکەرەوە، پاشان دووبارە بەکاری بهێنە. بوتڵێک، کوپییەک و کێڵگەیەک بهێنە. کاریگەرترین پلاستیک ئەوەیە کە هەرگیز دروست نەکراوە
  • کڕینی بێ سنوور و پڕکردنەوەی دووبارە. میوەکان و سەوزەکانی شل هەڵبژێرن، بازاڕەکان پڕ بکەنەوە و بەرهەمە شووشەیی، مەتاییەکان یان کاغەزییەکان بەکاربهێنن کە مانایان هەیە.
  • خۆت بپارێزە لەوەی کە ناکرێت دووبارە بەکاربهێنرێت: تەنەکانی پلاستیکی سپی، پۆشاکەکانی چەندین لاوە، پۆلیستەرین و هەر شتێک کە ناوی لێنراوە بۆ دروستکردنی کۆمپۆست کاتێک ناوچەکەتان هیچ کۆمپۆستێکی پیشەسازی نییە.
  • لە ماڵەوە چاودێری مایکرۆپلاستیکەکان بکە. کەلوپەلی دروستکراو بە کەمی بشۆ، زیاتر و ساردتر، هەروەها بیر لە بەکارهێنانی فیلتەری ماشی شۆڕکردنەوە بکەیتەوە؛ خۆت بپارێزە لە بەکارهێنانی ئەو جلانەی کە پێکهاتوون لە مایکرۆباڵتی پلاستیکی.
  • سێیەکە هەڵبگرە هەرکاتێک سەردانی دەریاچەیەکت کرد، سێ پارچەی پاشەڕۆ لە بەنداوی دەریاچە یان باخچەی سروشتی یان ڕووباری هەڵبگرە. ئەوە کۆدەبێتەوە.
  • لە شارەکەت و بازاڕەکانت بپرسە پرسیار لە پلانی پارەدان و وەرگرتنی پارە، ئاوی گشتی و هەڵبژاردەی پڕکردنەوەی کەرەستەکان بکەن. داوا لە کۆمپانیاکان بکەن کە بڵاوی بکەنەوە چەند پلاستیک دەفرۆشن و چەند کۆدەکەنەوە.
  • بە ئێمە بێنە. یارمەتی وەرگێڕانی ئەم ڕوونکردنەوە بدە یان داتایەکی پلازمای ناوخۆیی لەسەر نەخشە پەڕەی بەشدارییەکان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر