پیسبوونی پلاستیک

پلاستیک کەرەستێکی موعجیزە ئەو تەنکە، گرانە، ئاوی تێناچێت و نزیکەی ناڕووخێنرێت، کەواتە بۆچی ئێمە بەکاری دەهێنین بۆ هەموو شتێک لە دەستپێکردنی دەرمانەکانەوە تاکو پاکەتەکانی خواردنەوە گەرمەکان، وە بۆچی بووەتە کێشە. ئەو پەیوەندییە کیمیاییانەی کە بۆنی قووڵ دەکەن، بۆ سەدەکان دەژین کاتێک فڕێدەدرێت سروشت هیچ ئەنزیمێکی نییە کە گەشە بکات بۆ ئەوەی بە خێرایی بیخوات

بۆچی پلاستیک بەردەوامە

زۆربەی پلاستیکەکان زنجیرە درێژەکانی کاربۆن و هایدرۆجینن کە لە نەوت و گاز دروست دەکرێن. خۆر و شه‌پۆله‌کان ده‌یانبڕن، به‌ڵام هیچ زیانێکیان پێناگه‌یه‌نێت: شله‌مه‌نه‌که‌ له‌ت ده‌بێت و پارچه‌یان ده‌کرێته‌ مایکرۆپلاستیک کە لە پێنج میلیمەترەوە بچوکترن ، وە ئەوانە کە لە ناو نانوپلاستیکەکاندان زۆر بچوکن بۆ ئەوەی ببینرێن مایکرۆپلاستیکەکان ئێستا لە قووڵترین کانیاوەکانی دەریادا دۆزرانەوە بۆ بەفرەکانی باکووری ئارکتیک، لە ماسیەکاندا، لە ئاوی خواردنەوە و خوێنی مرۆڤدا.

چۆن دێت بۆ دەریا

تەنها بەشێکی کەم لە پلاستیکەکانی جیهان دووبارە بەکاردەهێنرێنەوە. بە پێی ڕێکخراوی گەشەپێدانی ئابوری و کۆمەڵایەتی، جیهان نزیکەی 460 ملیۆن تۆن لە ساڵی 2019دا 353 ملیۆن تۆن. تەنها لە %9ی ئەو پاشەڕۆیە بەکاردەهێنرێت بۆ جارێکی تر، لە %22ی بە خراپی بەڕێوە دەچێت، واتە فڕێدەدرێت، سووتێنراوە یان لەناو ژینگە چووەتە دەرەوە. ڕووبارەکان ڕێگای سەرەکین: پلاستیک کە لەسەر زەوی دەڕوات دەچێتە ناو ئاوی بەنداوەکانەوە، ئەو ئاوەی بەنداوەکان دەبنە ڕووبار و دواتریش ڕووبارەکان دەچنە دەریا.

ئامێری ماسی گرتن حاڵەتێکی تایبەتە. تۆڕی لەدەستچوو و جێهێشتراو، بەستێنەکان و توولەکان بەردەوام دەبن لە دەستگرتن بە ماسی، مێروولە، ئاژەڵەکانی دەریا و باڵندەکانی دەریا بۆ چەندین ساڵ، کێشەیەک کە بە ماسیگیری خەیاڵی ناسراوە، ئەوان بەشێکی زۆری پلاستیکەکەیان هەڵگرتووە لە ئاوی دەریای گەورەدا.

بەکارهێنانی دووبارە دوایین ڕێگای بەرگرییە. یەکەمیان ئەوەیە کە هیچ شتێک بەفیڕۆ نەدەین

بەشی نەبینراو: زیادکردن

بەرهەمی پلاستیک بە دەگمەن پۆلیمەرێکی پاك و خاوێنە. بەرهەمهێنەران پلاستیسێنتەر، خۆڕاگری لە ئاگر، ڕەنگدەر و ستانداردکەرەکان زیاد دەکەن، وە هەندێک لەو کیمیایانە دەتوانن دەربچن. هەندێکیان وەک فتالاتی تایبەت و بیسفێنۆلەکان، کاریگەریان هەیە لەسەر هۆرمۆنەکان و لە ژمارەیەک وڵاتدا قەدەغە کراون. زانست لەسەر کاریگەرییە تەواوەکانی لە بەرکەوتنی ڕۆژانەیدا هێشتا گەشە دەکات، کە خۆی هۆکارێکە بۆ ئاگاداری.

کە کێ سیاسەتەکانی کەم دەکاتەوە لە سەرچاوەکەیدا

بەڵگەکە ئاماژە بە هەنگاوەکان دەکات کە پێش ئەوەی پلاستیک ببێتە پاشەڕۆ:

1. بەکارهێنانی یەکجاری نەخشەسازی قەدەغەکردن و باج لەسەر کیسەکانی بەکارهێنانی یەکجاری، تەنەکە و قاپەکان کارێکی خێرا دەکەن: باج لە زۆر وڵاتدا کەمتر لە نیوەی بەکارهێنان کەم دەکاتەوە لە ماوەی ساڵێکدا.
2. بەرهەمهێنەران پارە بدەن پلانی بەرپرسیارێتی بەرهەمهێنەرانی فراوانکراو کۆمپانیاکان بۆ کۆکردنەوەی و بەکارهێنانی دووبارە کردنەوەی ئەو پاکەتانەی کە دەیفرۆشن، کە هانیان دەدات کە کەمتر بەکاربهێنن و دیزاین بکەن بۆ بەکارهێنانی دووبارە.
3. گەڕانەوەی پارە پارەدانی پارەی بچوک بۆ گەڕانەوەی بوتڵ و کانزاکان بە شێوەیەکی دڵنیا نرخی کۆکردنەوەی لە سەدا 90 یان زیاتر بەدەست دەهێنێت کاتێک کە بە باشی بەڕێوەدەچێت.
4. هەموو شتێک کۆبکەرەوە بۆ بلیۆنان کەس هیچ کۆکردنەوەیەک نیە بۆ پاشەڕۆکان دروستکردنی کۆکردنەوەی بنەڕەتی و جیاکردنەوە گەورەترین هۆکارە بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی پلاستیک کە دەگاتە دەریا.
5. پەیماننامەی جیهانی. وڵاتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆبوونەوەیەکی یاساییان ئەنجامداوە بۆ کۆتاییهێنان بە پیسبوونی پلاستیک لە هەموو قۆناغەکانی ژیاندا، لە بەرهەمهێنانەوە تاکو پاشماوە.

چۆن دەتوانیت یارمەتی بدەیت

• ڕەتیان بکەرەوە، پاشان دووبارە بەکاری بهێنە. بوتڵێک، کوپییەک و کێڵگەیەک بهێنە. کاریگەرترین پلاستیک ئەوەیە کە هەرگیز دروست نەکراوە
• کڕینی بێ سنوور و پڕکردنەوەی دووبارە. میوەکان و سەوزەکانی شل هەڵبژێرن، بازاڕەکان پڕ بکەنەوە و بەرهەمە شووشەیی، مەتاییەکان یان کاغەزییەکان بەکاربهێنن کە مانایان هەیە.
• خۆت بپارێزە لەوەی کە ناکرێت دووبارە بەکاربهێنرێت: تەنەکانی پلاستیکی سپی، پۆشاکەکانی چەندین لاوە، پۆلیستەرین و هەر شتێک کە ناوی لێنراوە بۆ دروستکردنی کۆمپۆست کاتێک ناوچەکەتان هیچ کۆمپۆستێکی پیشەسازی نییە.
• لە ماڵەوە چاودێری مایکرۆپلاستیکەکان بکە. کەلوپەلی دروستکراو بە کەمی بشۆ، زیاتر و ساردتر، هەروەها بیر لە بەکارهێنانی فیلتەری ماشی شۆڕکردنەوە بکەیتەوە؛ خۆت بپارێزە لە بەکارهێنانی ئەو جلانەی کە پێکهاتوون لە مایکرۆباڵتی پلاستیکی.
• سێیەکە هەڵبگرە هەرکاتێک سەردانی دەریاچەیەکت کرد، سێ پارچەی پاشەڕۆ لە بەنداوی دەریاچە یان باخچەی سروشتی یان ڕووباری هەڵبگرە. ئەوە کۆدەبێتەوە.
• لە شارەکەت و بازاڕەکانت بپرسە پرسیار لە پلانی پارەدان و وەرگرتنی پارە، ئاوی گشتی و هەڵبژاردەی پڕکردنەوەی کەرەستەکان بکەن. داوا لە کۆمپانیاکان بکەن کە بڵاوی بکەنەوە چەند پلاستیک دەفرۆشن و چەند کۆدەکەنەوە.
• بە ئێمە بێنە. یارمەتی وەرگێڕانی ئەم ڕوونکردنەوە بدە یان داتایەکی پلازمای ناوخۆیی لەسەر نەخشە پەڕەی بەشدارییەکان.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەیەکی زیاتر

• ئۆی ئێچ دی ئی (2022)، پێشبینی جیهانی بۆ پلاستیک: هۆکارەکانی ئابوری، کاریگەرییەکانی ژینگە و هەڵبژاردەکانی سیاسەت
• .بۆرێل و هاوپه‌یمانان (2020)، پێشبینی گەشەی پاشماوەی پلاستیک لە هەوڵەکانی کەمکردنەوەی پیسبوونی پلاستیکەوە زیاترە، زانست 369
• .. جامبیک و هاوپه‌یمانان (2015)، هەندێک لە پاشماوەی پلاستیکەکان لە زەویەوە دەچنە دەریاکە، زانست 347
• پرۆگرامی گەڕانەوەی دەریای NOAA ..هەناسە
• رێکخراوی ژینگەپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکان، کۆمسیۆنی نێودەوڵەتی بۆ گفتوگۆکردن لەسەر پیسبوونی پلاستیک