Пластик ифлосланиш
Бу дунёда ёнмаган ҳар бир пластик бўлаги ҳали ҳам бор, уларнинг кўпчилиги бу жумлани ўқиётган барчадан кўра узоқроқ яшайди.
Пластик ажойиб материалдир. У енгил, арзон, сувдан ҳимояланган ва деярли йўқолмайди. Шунинг учун ҳам биз уни тиббий шприцлардан тортиб, пишириқ пакетларигача ҳар нарсада ишлатамиз ва шунинг учун ҳам у муаммога айланди. Бундай кимёвий боғланишлар шишани мустаҳкам қилади ва уни ташлаб юборилганидан кейин ҳам асрлар давомида сақлаб қолади. Табиатда уни тез ейишга ихтисослашган фермент йўқ.
Пластик нима учун сақланиб қолади?
Уларнинг кўплари карбон ва гидрогендан иборат узун занжирлар бўлиб, нефт ва газдан тайёрланади. Sunlight and waves do break them, but not into anything harmless: a bottle splits into fragments, the fragments into microplastics smaller than five millimetres, and those into nanoplastics too small to see. Микропластиклар ҳозирги кунда энг чуқур океан қудуқларидан тортиб, Арктика қоригача, балиқларда, ичимлик сувида ва инсон қонида топилган.
Қачонки у денгизга етиб борса.
Дунёдаги пластикнинг фақатгина кичик бир қисми қайта ишланади. Иқтисодиёт ва тараққиёт ташкилотига кўра, дунёда 2019 йилда 460 миллион тонна пластик ишлаб чиқарилган ва 353 миллион тонна чиқиндига ташланган. Бу чиқиндиларнинг фақат 9 фоизи қайта ишланган; 22 фоизи эса ёмон бошқарилган, яъни ташлаб юборилган, очиқда ёндирилган ёки атроф-муҳитга йўқолган. (Одамлар ер юзида турли хилдаги чиқиндиларни ташлаб кетадилар. Улар орасидан баъзилари дарёларга оқиб боради, баъзилари эса денгизга.
Бой ҳудудлар ҳам бундан мустасно эмас. Ўрта ер денгизи дунё океан сувининг 1 фоизини, аммо унинг микропластикларининг 7 фоизини ташкил этади ва пластик юнон пляжларидаги чиқиндиларнинг 43-51 фоизини ташкил қилади (WWF, 2018). Бизнинг сув ифлосланишини тушунтириш китобимизда денгизга энг кўп пластик олиб келадиган дарёлар рўйхати келтирилган ва бунинг Европадаги дарё ва денгизларда ҳам давом этишини кўрсатганмиз.
Балиқ овлаш асбоблари эса, алоҳида ҳолатдир. Ўлдирилган ва ташлаб қўйилган тўрлар, тола ва тутқунлар йиллар давомида балиқ, қуш, ўргимчаккана ва денгиз қушларини ушлаб қолади. Бу муаммо “ҳаётсиз балиқчилик” деб аталади ва океандаги катта гирляндалардаги сувда чўкаётган пластикнинг катта қисмини ташкил қилади.
Уларни қайта ишлаш ҳимоянинг охирги йўлидир. Биринчиси, ҳеч нарсани зое қилмасликдир.
Кўринмас қисм: қўшимчалар
Пластик маҳсулотлар жуда кам ҳолларда тоза полимердир. Уларнинг баъзилари оловга мойилдирлар, баъзилари эса, оловга чидамлидирлар. Уларнинг баъзилари, масалан, маълум фталаталар ва бисфеноллар гормонларга таъсир қилади ва бир неча мамлакатларда тақиқланган. Бу эса, ўз навбатида, огоҳлантириш учун сабабдир. (Оятдаги «фақат Аллоҳнинг Ўзигина билувчидир», деган жумладан мурод Аллоҳ таолонинг Ўзигина билади, деган маънони англатади.)
Синаб кўрилган ечимлар
Маълумотлар пластик чиқиндига айланишидан олдин амалга ошириладиган чораларга ишора қилади, уларнинг баъзилари мамлакат миқёсида ишлаган:
- Бир марталик қўлқоплар учун тўлов ёки уларни тақиқлаш. Англияда 2015 йилда жорий этилган бир марталик қўлқопларга тўланган тўлов энг тезкор ўзгаришлардан бири бўлди: асосий супермаркетлар 2014 йилда 7,6 миллиардта бир марталик қўлқоп тарқатди ва 2025-2026 йилларда 126 миллион донасини сотди, бу эса 98 фоизга камайган (Буюк Британия ҳукумати). Ирландия 2002 йилда пластик пакетларга 15 центни солиқ сифатида жорий қилди ва бу пуллар чиқиндиларни камайтириш лойиҳаларига сарфланди; шундан бери ирландияликларнинг ахлатларида пластик пакетларнинг улуши 92 фоиздан кўпроқга тушиб кетди (Ирландия ҳукумати; Convery et al., 2007). Руанда 2008 йилда пластик пакетларни тўлиқ тақиқлади ва бу тақиқни шунчалик яхши бажардики, минтақада етакчи давлат сифатида кенг эътироф этилди (Behuria, 2021).
- Депозит қайтариш. Шиша ва қопларга қайтариладиган кичик депозит тўлаш бўш идишларни пулга айлантиради, шунинг учун улар дарёларга етиб бормасдан олдин қайтиб келади. Норвегияда, 92.4 фоиз пластик идишлар 2025 йилда қайтарилган ва жами 98.2 фоиз йиғилган (Infinitum йиллик ҳисоботи 2025). Литва 2016 йилда ўз схемасини бошлаган: улардан олдин пластик идишларнинг учдан бири йиғилган, ва операторнинг рақамларига кўра, 2017 йил охирига келиб барча депозит контейнерларининг 91,9 фоизи қайтарилган, бу эса схеманинг фақат иккинчи йили (Open Access Government, 2018). Германияда бир марталик шишалар ва қоплар ҳам депозитга эга, 2006 йилдан бошлаб уларни сотадиган ҳар бир дўкон шу материалдан бўш қолганларини қайтариб олиши керак (DPG).
- Пахтакорларни ҳақ тўлашга мажбурлаш. Умумий ишлаб чиқарувчи масъулияти схемалари компанияларга улар сотаётган қопламаларни йиғиш ва қайта ишлаш учун тўловлар тўлайди, бу уларни камроқ ишлатиш ва қайта ишлаш учун дизайнни яратишга ундайди. Бу ҳолат маълумотлар билан қўллаб-қувватланади: 84 мамлакатда 1576 та бренд аудити бўйича ўтказилган тадқиқотлар компаниянинг пластик чиқиндилари миқдори унинг пластик маҳсулотлари ҳажмига тўғри пропорционал ўсишини кўрсатади, барча товарларнинг ярми ҳеч қандай брендга эга эмас, бу эса ишлаб чиқарувчиларни нима сотаётгани ҳақида хабар беришга мажбур қилади (Cowger et al., 2024).
- Ҳар нарсани йиғиш. Миллиардлаб одамлар учун чиқиндиларни йиғиш умуман йўқ. Пластикни денгизга етиб боришини тўхтатишнинг энг катта воситаси бу унинг асосий йиғилиши ва ажратиш тизимини яратишдир.
- Бу глобал шартнома. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти аъзо давлатлари пластикнинг бутун ҳаётий цикли давомида, ишлаб чиқаришдан чиқиндига чиқарилишигача бўлган пластик ифлосланишини тугатиш учун ҳуқуқий жиҳатдан мажбурий шартномани муҳокама қилмоқда.
Намуна очиқ-ойдин. Агар энг арзон ва осон йўл ҳам пок бўлса, кўпчилик ўша йўлни танлар. Ва ўзгариш тез бўладир.
Бу ишларни бажараётган ташкилотлар
Бу нотижорат ташкилотлар натижалари ҳақида очиқ маълумотларга эга. Уларнинг нима қилаётганларига назар солинг, агар уларнинг иши сизга ёқса, уларга ўз веб-сайтлари орқали тўғридан-тўғри хайрия қилишни ўйлаб кўринг. Бу Local Solar System Улардан бирортасига ҳам алоқаси йўқдир. Улардан ҳеч нарсани қабул қилмайди ҳам. (Ушбу ояти каримада садақанинг фазли ҳақида сўз кетмоқда. Демак, ҳар бир инсонга унинг ҳожатлари учун ажр берилиши лозим.
- Ocean Conservancy) - бу АҚШнинг нотижорат ташкилоти (501(c)(3)), у Халқаро денгиз қирғоқларини тозалашни бошқаради. Бу кампания бошланишидан буён 19 миллиондан ортиқ волонтёрлар 400 миллион фунт (тахминан 180,000 тонна)дан зиёд чиқиндини йиғди ва ҳар бир нарсани стандарт маълумотлар карталарига ёзиб қўйди, дунёдаги энг йирик денгиз чиқиндилари базасини яратди (Ocean Conservancy).
- 5 Gyres Institute) – Маркус Эриксен ва Анна Камминс томонидан асос солинган АҚШ нотижорат ташкилоти (501(c)(3)). Эриксен океанда сузиб юрган пластикнинг биринчи жаҳон ҳисоб-китобини қилган тадқиқотни бошқарди, бу 5 триллиондан ортиқ бўлак (Eriksen et al., 2014), институт эса #BanTheBead кампаниясини олиб борди, у АҚШнинг 2015 йилги Microbead-Free Waters Act қонунини қабул қилишга ёрдам берди.
- Plastic Soup Foundation) - 2011 йилда ташкил этилган, жамоат манфаатлари (ANBI) мақомига эга голландиялик хайрия ташкилоти. У Европа Иттифоқи ва жаҳоннинг пластикка оид қоидаларини қўллаб-қувватлайди, харидорларга косметика маҳсулотларида микропластик борлигини текширишга имкон берадиган дастурни бошқаради ва 2018 йилда микропластикларнинг соғлиқ учун таъсири бўйича биринчи тадқиқотни бошлашда ёрдам берди.
Қандай ёрдам беришингиз мумкин
- Ривожлантир, кейин қайта ишла. Шиша, чойнак ва сумкани олиб юринг. Энг самарали пластик ҳеч қачон яратилмагандир.
- Бепул сотиб олиб, қайта тўлдиринг. Бепул мева ва сабзавотларни танланг, дўконлардаги маҳсулотларни қайта тўлдиринг ва буюмлар шиша, металл ёки қоғоздан тайёрланган бўлса, уларни харид қилинг.
- Қайта ишлаш мумкин бўлмаган нарсалардан четланиш: Қизил пластик қоплар, кўп қаватли пакетлар, полистирол ва сизнинг ҳудудингизда саноат компостлаш йўқ бўлса, компостланадиган деб белгиланган нарсалар.
- Уйда микропластиклардан эҳтиёт бўлинг. Синтетик кийимларни камроқ ювинг, тўлиқ ва совуқроқ ювинг, ювиш машинаси филтрини ўйлаб кўринг; пластик микробёрллар билан косметикадан сақланинг.
- Учинчисини ол. Ҳар сафарда бирор соҳил, боғ ёки анҳор соҳилидан учтадан мисвок олинг. Буниси ҳам қўшилади.
- Савдо нуқталарингиз ва шаҳарингиздан сўранг. Депозит-қайтариш схемалари, жамоат сув қудуқлари ва тўлдириш вариантлари ҳақида сўранг. Маркалардан улар қанча пластик сотганини ва қанчасини йиғганини эълон қилишларини сўранг.
- Бизга қўшилинг. Ушбу тушунтиришни таржима қилишга ёрдам беринг ёки қўллов панелида маҳаллий пластик маълумотларни хариталаштиринг.
Манбалар ва қўшимча ўқиш
- OECD (2022), Жаҳон пластиклари: Иқтисодиёт, атроф-муҳитга таъсири ва сиёсат вариантлари
- Боррелл ва бошқалар (2020), Пластик чиқиндиларнинг прогноздаги ўсиши пластик ифлосланишни камайтиришга қаратилган саъй-ҳаракатлардан устун, Science 369
- Жамбек ва бошқалар (2015), Пластик чиқиндилар ердан океанга, Science 347
- NOAA Marine Debris Program, Мўъжиза
- ЮНЕП, Пластик ифлосланиш бўйича ҳукуматлараро музокаралар комиссияси
- WWF (2018), Пластик тутқундан чиқиб кетиш: Ўрта ер денгизини пластик ифлосланишдан қутқариш
- Британиянинг атроф-муҳит, озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги масалалари вазирлиги, Бир марталик пластик пакетлар учун тўлов: Англия учун маълумотлар, 2025-2026
- Ирландия ҳукумати, Пластик сумкалар
- Convery, McDonnell and Ferreira (2007), Европада энг машҳур солиқ нима? Ирландия пластик пакетлар солиғидан сабоқлар, Атроф-муҳит ва ресурслар иқтисодиёти 38
- Behuria (2021), Пластик пакетни тақиқлаш керакми? Руанда, Кения ва Угандада пластик пакетларни тақиқлаш амалиётининг турличалигини тушунтириш, Атроф-муҳит ва режалаштириш C 39
- Infinitum, 2025 йилги ҳисобот ва Фактлар ва рақамлар
- Open Access Government (2018), Recycling: Lithuania deposit system exceeds all expectations, схема оператори USADдан олинган рақамлар билан
- Deutsche Pfandsystem GmbH, About DPG
- Кўтариш (2024), Пластик ифлосланиши учун глобал ишлаб чиқарувчи масъулияти, Science Advances 10
- Эриксен ва бошқалар (2014), Жаҳон океанларидаги пластик ифлосланиш: денгизда 250,000 тоннадан ортиқ оғирликдаги 5 триллиондан ортиқ пластмасса парчалари, PLOS ONE 9
- Океанни сақлаш, Халқаро соҳилларни тозалаш