Bu saýtdaky käbir diller maşyn terjime edilip we hatalar içerip biler. Işle Orjinal inglizçe okalsyn
Deňiz ýüzüniň astynda akýan plastik gap.
Maý

Plastik

Ýitirilmedik her bir plastik parçasy şu dünýäde bar. Olaryň köpüsi bu sözleri okaýan her kimden has uzak ýaşar.

Plastik mukamly bir maddadyr. Ol ýeňil, gymmat, suw geçirmeýän we az-kem ýykylmaz, bu sebäpden biz ony lukmançylyk şprislerinden başlap, çüýşelere çenli her zat üçin ulanýarys, we bu sebäpden hem ol problema öwrüldi. Şampuly güýçli edýän şol bir himiki baglanyşyklar ony ýüzýyllyklar dowam etdirýär, bir gezek ýykylanda. Taryhda ony tiz iýmek üçin emele gelen enzym ýok.

Näme üçin plastik durýan

Plastikleriň köpüsi nebit we gazdan taýýarlanan karbon we hidrojeniň uzak zincirleridir. Sunlight and waves do break them, but not into anything harmless: a bottle splits into fragments, the fragments into microplastics smaller than five millimetres, and those into nanoplastics too small to see. Mikroplastikler indi iň çuň okean çukurlaryndan Arktik karza, balyklarda, içilýän suwda we adam ganynda tapyldy.

Yüzlerçe kiçi ak, mawy we sary plastik pelletler bir kenarda agaçlaryň arasyna ýaýrady.
Nurdles, the small plastic pellets from which most plastic products are made, washed up among beach debris. Ýokarda agzalan mikroorganizmleriň köpüsi deňizde ýaşaýar. Photo: hockadilly, CC BY-SA 2.0

Bu deňize ýetende

Dünýädäki plastikiň diňe bir kiçi bölegi gaýtadan işlenýär. OECD-niň maglumatlaryna görä, dünýä 2019-njy ýylda 460 million tonna plastik öndürip we ondan 353 million tonnany çykardy. Bu zyýanly maddalaryň diňe 9 göterimi gaýtadan işlenýär; 22 göterimi bolsa dogry dolandyrylmaýar, ýagny ýere dökülýär, açyk ýerde ýakylýar ýa-da daşky gurşawa gaçýar. Özenler ýollardyr: ýere düşen plastiki suwuň içinden geçirip, suwuň içinden özene we özene deňize çykarýar.

460 MB2019-nji ýylda öndürilen plastik (OECD, 2022)
9%_Gün tertibiOECD, 2022)
19 dan 23 MB2016-njy ýyldaBorelle et al., 2020)

Zengin sebitler munuň öňüni alyp bilmeýärler. Ortaýer deňzi dünýäniň deňiz suwlarynyň 1 göterimini saklaýar, ýöne onuň mikroplastikleriniň 7 göterimi bar we plastik Ýunan sahillerinde çöpleriň 43-51 göterimini düzýär (WWF, 2018). Biziň suw zyýanlylyk düşündirijiimiz deňize iň köp plastiki getirýän derýalary sanaýar we onuň Ýewropanyň derýalarynda we deňizlerinde nädip saklanýandygyny görkezýär.

A beach strewn with plastic nets, buoys, bottles and boxes beneath a bare volcanic mountain, with a lone figure standing on the trash.
Plastik 2021-nji ýylda Cape Verde adasynyň ýaşaýan ýeri bolmadyk Santa Luziýa adasynda ýüze çykdy. Bu adanyň günorta böleginde we gündogarynda Günbatar Afrika deňzi, demirgazyk böleginde bolsa Atlantik okeany ýerleşýär. Photo: CaptainDarwin, CC BY-SA 4.0

Balyk tutmak aýratyn ýagdaý. Ýitiren we terk edilen çetler, öwrümler we tupanlar balyklary, kagyzaňkylary, gaýmaklary we deňiz guşlaryny ýyllar boýy tutup gelýärler, bu problema “haýwan balyk tutmagy” diýlip atlandyrylýar we olar uly okean gyrlarynda akýan plastikiň uly bölegini düzýär.

![A sea turtle entangled in a tangle of green fishing net on a rocky shore.](../../../assets/initiatives/ghost-net-turtle-noaa.jpg “Bir deňiz kagyzçasy bir ruhly çetde eňlenipdir, ýitiren ýa terk edilen balyk tutýan çetdir. Saýlaw

Dikeltmek goranmagyň soňky ýoludyr. Ilki, hiç zat ýuwma.

Görünmeýän bölüm:

Plastik önümler az wagt sazlaşykly polimerdir. öndürijiler plastifikasiýa, ýangyjyň durnuklylygy, reňklendiriji we stabilizatorlary goşýarlar we bu himiki maddalaryň käbiri çykyp biler. Baýramçylyklar we beýleki çärelerde ulanylýan käbir önümler, şol sanda çilim we alkogol içgileri hem köplenç bu ýerde saklanylýar. Gündelik täsirleri barada bilim henizem ösýär, bu bolsa öz-özünden alada etmek üçin bir sebäpdir.

Tested solutions

Bu subutnama plastiki zyýanly maddalara öwrülmezden öň hereket edýän çäreleriň bardygyny görkezýär, olaryň birnäçesi milli ölçegde işledi:

  1. Bir gezek ulanylýan torbalary tölemeli ýa-da gadagan etmeli. Angliýanyň 2015-nji ýylda girizilen bir gezek ulanylýan ýük daşaýjy torbalar boýunça tölegi, rekord derejesinde çalt hereket edýän üýtgeşmelerden biri boldy: esasy supermarketler 2014-nji ýylda 7,6 milliard bir gezek ulanylýan torbalary berdiler we 2025-2026-njy ýyllarda 126 million satdylar, bu bolsa 98 göterim azalma bolup durýar (British government). Irlandiýa 2002-nji ýylda plastik gaplara 15 sent töleg girizdi we pullar zyýanly maddalary azaltmak üçin taslamalara gidýär; ondan bäri irlandiýanyň zyýanly maddalarynda plastik gaplaryň paýy 92 göterimden gowrak azaldy (Government of Ireland; Convery et al., 2007). Ruanda 2008-nji ýylda plastik gaplary doly gadagan etdi we bu gadaganlygy o diýen gowy ýerine ýetirdi ki, ol sebit lideri hökmünde giňden ykrar edildi (Behuria, 2021).
  2. Deposit return. Şampullar we kantlar üçin az bir gerim tölemek boş konteýnerleri para öwürýär, şonuň üçin olar derýalara ýetmekden başga ýere dolanyp gelýärler. Norveçde, 92.4 göterim plastik gaplaryň 2025-nji ýylda saklanylmagy üçin gaýtaryldy we 98.2 göterimi jemi ýygnaldy (Infinitum ýyllyk hasabaty 2025). Litwa öz maksatnamasyny 2016-njy ýylda başlady: ondan öň plastik gaplaryň üçden biri ýygnaldy we operatoryň sanlaryna görä, 2017-nji ýylyň ahyrynda ähli depozit konteýnerleriniň 91.9 göterimi gaýdyp geldi, bu maksatnamanyň ikinji ýyly boldy (Open Access Government, 2018). Germaniýada, bir gezek ulanylýan şişeler we kanisterler hem depozit alyp barýarlar, 2006-njy ýyldan bäri olary satýan her dükan şol bir materialdan boşluklary gaýtaryp almaly (DPG).
Norwegiýa supermarketiniň diwaryna oturdylan, Miljøstasjon diýen ýazgyly rewers-vending maşyny.
2018-nji ýylda Norwegiýanyň Osøyro şäherinde ýerleşýän Coop Extra supermarketinde gurnalan rewers-vending maşyny. Her bir kontyr ony öwürmek üçin öz depozitini gaýtarýar. Photo: Wolfmann, CC BY-SA 4.0
  1. Produktorlary töleg etmäge mejbur et. Uzaldylan prodüser jogapkärçilik plany satýan gaplamalaryny ýygnamak we gaýtadan işlemek üçin kompaniýalardan töleg talap edýär, bu olary azrak ulanmak we täzeden işlemek üçin dizaýn etmek üçin iterýär. Bu ýagdaý maglumatlaryň goldawyna eýedir: 84 ýurtda göwünliklileriň geçiren 1576 marka auditi boýunça geçirilen barlagda kompaniýanyň markaly plastik zaýalanmasynyň paýy onuň plastik öndürijiliginiň paýyna deň derejede artýandygyny we ähli önümleriň ýarysynda hiç hili marka ýokdugyny, bu bolsa öndürijileri özleriniň satmak isleýän zatlaryny habar bermäge mejbur edýändigini görkezdi (Cowger et al., 2024).
  2. Her zady ýygna. Milýarlarça adam üçin hiç hili çöp ýygnama ýok. Ýurtda esasly ýygnamak we sortlamak ulgamyny döretmek, plastikiň deňize ýetmegini bes etmek üçin iň uly guraldyr.
A young man with a bicycle loaded with a large black bag of collected plastic stands on a trash dump under a cloudy sky.
Bir plastiki ýygnaýan adam bilen bir torba çöp ýygnaýar. Birnäçe ýurtlarda, onuň ýaly resmi bolmadyk ýygnaýjylar gaýtadan işlenen plastikiň köpüsini jemleýärler. Photo: Andrew Kartende, CC BY-SA 4.0
  1. Bir global şertnama. Birleşen Milletler Guramasynyň agza döwletleri, plastikiň ähli durmuş döwri boýunça, öndürilenden soňra ýok edilmegine çenli plastiki zyýanlylyklary bes etmek üçin hukuk taýdan baglanyşykly şertnama barada gepleşik geçirýärler.

Bu nusga aýan. Eger iň gymmat we iň aňsat saýlaw hem arassa bolsa, köp adam ony kabul eder we üýtgeşme çalt bolýar.

Bu işi edýän guramalar

Bu girdejisiz guramalaryň netijeleri barada halkyň maglumaty bar. Olaryň näme edýändigine bir seret, we eger olaryň işi size meňzese, olara öz web sahypalary arkaly gönükdirmek barada pikir ediň. Local Solar System Foundation hiç biri bilen gatnaşygy ýok we olardan hiç zat almaýar. Bermezden öň, her bir guramanyň soňky ýyllyk hasabatyny we hasaplaryny okaň, siz her bir haýyr-sahawat bilen edýäňiz ýaly.

  • Ocean Conservancy is a US non-profit (501(c)(3)) that runs the International Coastal Cleanup. Bu başlangyçdan bäri, 19 milliondan gowrak göwünlikliler 400 million funtdan (takmynan 180,000 tonna) köp çig mal ýygnadylar we her bir zady standart maglumat kartlaryna ýazdylar, dünýäniň iň uly deňiz çig malynyň maglumatlaryň bazasyny gurdular (Ocean Conservancy).
  • 5 Gyres Institute) a US non-profit (501(c)(3)) founded by researchers Marcus Eriksen and Anna Cummins. Eriksen okeanlarda ýüzýän plastikiň ilkinji global hasaplamasyny eden barlagy alyp bardy, 5 trilliondan gowrak parça (Eriksen et al., 2014), we institut Birleşen Ştatlaryň 2015-nji ýyldaky Mikrobead-Free Waters Act-ini geçirmäge kömek eden #BanTheBead kampaniýasyny alyp bardy.
  • Plastic Soup Foundation) bir holland haýyr-sahawat guramasy bolup, 2011-nji ýylda döredildi. Ol plastik barada Ýewropa Bileleşiginiň we dünýäniň düzgünlerini goldaýar, alyjylara kosmetiki serişdeleri mikroplastikler üçin skanirlemäge mümkinçilik berýän programmany işledýär we 2018-nji ýylda mikroplastikleriň saglygyna ýetirýän täsirleri boýunça ilkinji barlagy başlatmaga kömek etdi.
A sea turtle swimming beside a floating plastic bag.
Sea turtles can mistake floating bags for jellyfish, one of their natural foods.

Nädip kömek edip bilersiňiz

  • Reject, then reuse. A bottle, a cup and a bag carry En gowy plastik hiç haçan öndürilmedikdir.
  • Sat we doldur. Satyp we doldur, dükanlary we önümleriň gapdaly, metal ýa-da kagyzdan doluny saýla.
  • Öňki halyna dolanmagy mümkin bolmadyk zatlardan gaça dur: gara plastmassa, köp gatlagly poçta torbalary, polistirol we siziň sebitiňizde önümçiliklik kompostlama ýok bolsa, hernäme kompost ediji diýlip etiketlenipdir.
  • Eýniň içinde mikroplastiklerden saklanyň. Sintetik geýimleri azrak, köp we sowuk ýuwuň, we ýuwýan maşyn filtrini göz öňünde tutyň; plastik mikroplastikler bilen kosmetikalardan gaça duruň.
  • Pick up three. Her gezek barýaňda bir sahilden, parkdan ýa-da derýanyň kenaryndan üç bölek çöp al. Bu bir.
  • Siziň şäheriňizden we dükanyňyzdan soraň. Depozit-gaýdyş planlary, jemgyýetçilik suw çeşmeleri we täzeden doldurmak opsiýalary barada soraň. Neçe plastiki satýandyklaryny we neçesini ýygnaýandyklaryny çap etmek üçin markalardan soraň.
  • Bize goşuň. Bu düşündirişi terjime etmäge ýa-da contribution board-da ýerli plastik maglumatlaryny maplap geçirmäge kömek ediň.

Manbalar we başga okama