Poolisii

Plaastikii waan miira guddaa qabudha. Inni ciccimaa, hin caalle, hin bu’u fi akka hin bu’amne kan taasise, kan ta’ee waan ta’eef nuyi hamma tokkof nu fayyadama, kan eegale sirriiwwan fayyaa irraa hanga paakitoota midhaanii, fi waan ta’eef rakkoo ta’eera. Akkasumas, wal-qabsitoota kimikaawwan kan wal-fakkaatan kan bu’aa bu’aa ta’e yoo hin fudhanne hanga waggaa hedduutti itti fufuu danda’a. Siitu enzimii hin qabu kan itti nyaatu.

Maaliif plastiikiin itti fufe

Plaastikiin baay’ee saffisaan dheeratu kaabaa fi idrogeenii irraa kan uumame yoo ta’u. Nageenya fi walqixxummaan isaaniis ni bu’a, garuu waan hin miidhuu ta’e: boola’aan immoo akka bu’aa tokkootti bu’a, bu’aawwan kunniin ammoo akka mikrooplastikii miliimeetara dhibba tokko irraa alatti, fi nanoplastii kan nama hin argine ta’an. Mikroplastiikiin yeroo ammaa kan argame yoo ta’u, kaabaa gadi fageenyaa irraa hanga dachii Arktikiitti, itti baasan, bishaan keessatti, fi dhiiga namaa keessatti.

Akkamitti baalee ga’a

Akkasumas, bakki tokko qofa kan addunyaa keessaa dabalataan lakkaa’ama. Akka OECD, addunyaan irratti godhame 460 miliyoonni tonne 2019 keessatti fiigicha plastikii fiigicha 353 miliyoonni tonne. Akkasumas, boqonnaa 9 qofa kan itti fufuu ta’e; boqonnaa 22 ammoo hin barbaachisu, kan jedhu immoo akka bakkeetti, bakka bu’aa fiigichaa keessatti yoo xiqqaate. Wallaggaas waajjiraalee gara garaa ti: Plaastikii kan baatii irratti dabree gara lafaatti deebi’ee, lafaa immoo waldaa fi waldaa baatii keessa.

Reeyyiin baay’ee jaalalli hin jiru. Mediteraanee keessatti boqonnaa 1 kan bishaaniifi bishaaniitti argamuu danda’a, garuu boqonnaa 7 kan mikroplastii fi plastii keessaa qaba. Plaastiin ammoo boqonnaa 43-51 ta’e kan lafaa fi bishaanii irratti argamtu (WWF, 2018). warri dhibee bishaanii ibsu keenya fuulawwan reefoota plaastikii baay’ee gara baatii fiduu fi akka itti fufuu kan agarsiisu.

Gaaffiin ittisa bakkee kan walfakkaatu dha. Jireenya, liiniiwwan fi foormulaawwan bu’aa hin qabnee fi lakkaa’aman itti fufuun kalluu, kakuu, reefii fi dachii baasiifii kan bara dheeraaf itti fufuu danda’an, rakkoon kun akka kalluu ghoost jedhamuun beekama, fi isaan keessaa tokko fakkaata guddaa plastaakiin wal-qabatee bakka baay’ee ozeaniin jirutti.


Dabalataan fayyadamuun waa’ee diqqaa ta’a. Kan jalqabaa, waan hin jirreef.

Akkasumas

Sababni isaas, wal’aantummaan isaanii kan hin milkoofne. Gamtootni plastisiishinii, daawwachuu fi daawwachiiftuu, fi stabbiliizers to’aachuu danda’u, fi kanneen biroon kan isaan irraa bu’an. Akkasumas, kanneen biroon, akka phthalates fi bisphenols, hormonii waliin walqabatee rakkoo uumuu danda’uuf sababa ta’uun isaanii biyya hedduu keessatti yakkameera. Saayinsi kan irratti hundaa’e haala itti fayyadama guyyaan akka ta’u waan itti fufuuf, kan inni isaas sababii wal-qunnamtii ta’uu qaba.

Fuula

Akkasumas, kan itti gaafatamaan kun akka jedhanitti, “barnoota kana keessatti, yeroon wal-qabatee, haalaan gaariin ni mul’ata.

1. Charge for single-use bags, or ban them. England’s charge on single-use carrier bags, introduced in 2015, has been one of the fastest behaviour changes on record: the main supermarkets handed out 7.6 billion single-use bags in 2014, and sold 126 million in 2025 to 2026, a fall of 98 percent (UK government). Iirlandiin 2002tti qaamolee plaasiikaa irratti 15 cents kan itti fayyadamu taasise, fi qabeenyan kun hojiilee miidhaa akka kabachiisuudhaaf kennama; gatiin qaamolee plaasiikaa keessaa bakki Iirlandii keessatti 92% ol ka’ee ture (Goverment of Ireland; Convery et al., 2007). Ruandaan bakkawwan plaasiikaa akka hin fayyadamne yakka baase bara 2008 fi yakka kana itti fufsiisuun waan gaarii ta’eef, akka hoogganaa naannootti ni beekama (Hagayya, 2021).
2. Deposit return. Deebii gadi fageenyaa kan itti deebi’u akka bilbilaa fi kansii irratti kennu, kontiineraa bakkeewwanii gara namaatti jijjiira, waan ta’eef wal ga’uu isaanii irraa kaasee hanga reefaatti deebi’u. Akkasumas, 92.4% ofiif galmeewwan plaasiikaa akka galmeewwan isaaniitti deebi’an kan ta’e bara 2025, fi 98.2% akka walfakkaatu ni argama (Infinitum annual report 2025). Liituaniyaan siyaasa isaa bara 2016 eegalte: kutaa tokko keessaa tokko bakka bu’iinsa bullaawwan plaastikii irratti hundaa’ee, fi boqonnaa 91.9 kan konteniirawwan deetaa hunda boodatti deebi’e bara 2017, bara lammaffaa ta’uun, akka gabaasa operatorii (Open Access Government, 2018). Jarman keessatti, boola’ii fi kanniin fayyadama tokkoof kan itti fayyadamanis akkasumaas akka hin lakkifamneef, kan bara 2006 irraa eegalee mana jireenyaa tokkollee kan isaan bahee akka hin lakkifamneef (DPG).

3. Make producers pay. Schemaalee barbaachisummaa ittisa-qabeessa kan firoota irratti dhiibbaa uumuu fi wal-dhabdeewwan isaanii akka wal-dhabdeen, kan isaan gargaaru akka wal-dhabdeen fayyadaman fi wal-dhabdeewwan akka wal-dhabdeen qopheessuun. The case is backed by data: a study of 1,576 brand audits by volunteers in 84 countries found that a company’s share of branded plastic pollution rises in direct proportion to its share of plastic production, and that half of all items carried no brand at all, a reason to make producers report what they sell (Cowger et al., 2024).
4. Haala hunda walitti qabdu. Biiliyoonaan lakkaa’amuf, akkasumaas namoota hedduuf, haalaa tokko malee miidhaa hin qabanne. Akkasumas, ijaarsa walitti qabiinsaa fi wal-qabsiisaa kan guddaan akka manneen jireenyaa dabalatee bakka hedduutti argamuu danda’a.

5. Garaafi addunyaa. Biyyoonni biyyatti kan Naannoo Ameerikaa ta’an marii karaa seeraan alaa akka godhan taasisaa jiru, akka rakkoolee plastikii dabalatee, yeroo jireenyaa plastikii keessatti, hanga wal-qabatee itti fayyadamuuf.

Akkasumas, kan ta’e ni mul’ata. Akkasumas, yeroo filannoon kan hin caalle fi salphaa ta’e tokkollee qulqulluu ta’u, namoota baay’een ni fudhatu, fi jijjiiramni ni dabre.

Organizeeshiniin hojii kana hojjatu

Akkasumas, kan kana hin qabne tarreeffama ummataa kan argataniidha. Akkasumas, yoo hojiin isaanii sitti hime, akka isaan gargaaruuf karaa websaayitii isaaniitiin ofirraa ittisu ni dandeessa. Local Solar System Foundation akka isaan tokko waliin wal hinqabne fi akka isaan irraa hin argatin. Kana booda, akkanumatti, ergaa fi abbootiin qabeenyaa jaarmiyaa tokko tokkoo dubbisuu qabdu.

• Ocean Conservancy) kan ta’e Organizeeshiniin Ameerikaa hin-gaafatamne (501(c)(3)) kan Naannoo Kibbaa Addunyaa gaggeessu. Since it began, more than 19 million volunteers have collected over 400 million pounds (about 180,000 tonnes) of rubbish, and recorded every item on standard data cards, building the world’s largest database of marine litter (Ocean Conservancy).
• 5 Gyres Institute) kan ta’e Organizeeshiniin Amerikaa (501(c)(3)) kan hin hojjenne yoo ta’u, kan ijaaranis Marcus Eriksen fi Anna Cummins. Eriksen led the study that made the first global estimate of floating ocean plastic, more than 5 trillion pieces (Eriksen et al., 2014), and the institute led the #BanTheBead campaign that helped pass the United States’ Microbead-Free Waters Act of 2015.
• Plastic Soup Foundation) kan ta’e miseensa mana barumsaa Dutch kan ta’e, kan bara 2011 ijaarame. It campaigns for EU and global rules on plastic, runs an app that lets shoppers scan cosmetics for microplastics, and helped start the first research into the health effects of microplastics in 2018.

Maal akka gargaartu

• Dhugumatti, itti fufu. Boqolaa, kophaa fi sadii galchi. Plaastiikiin kan gaariin kan hin taanee dha.
• Guyyaa tokkotti nuuf hin deebi’u. Gatiin fi midhaan yeroo tokkotti akka deebi’an, gara mana nyaataa ykn magaala itti fayyadamaa ta’uu qaba.
• Dhugumatti kan hin-ba’in: tarreewwan plaasiikaa, saffisaan lakkoofsi isaa baay’ee, poliistireenii fi wanti tokkollee kan akka compostable yoo naannoo kee keessatti kompostiingii industrijaa hin jiru.
• Mikroplastiikaa mana keessatti eeggata. Ga’eewwan sinteetikaa yeroo dheeraaf, baay’ee fi ciminaan saffisaa, fi maashinni saffisaan filtaraa itti fayyadama; koosmetiikaa mikoopilastiikaa hin qabdu.
• Iccitii sadii. Iccitii sadii gara reefii, parkii ykn fuula reebichaatti galchi yeroo hundaa yoo jiraatte. Akkasumas.
• Saga’a magaalaafi magaalota keessanii. Saga’a haala deemii-bu’iinsa, bu’aa bishaanii ummataa fi filannoowwan ittisa. Haaluma kanaan, qondaaltonni mootummaa akka ibsan gaafatan.
• Gara keenyatti galchi. Gargaarsa akka fakkaattu gargaara ykn dataa plastikii naannoo mappii irratti bordii hirmaannaa.

Fuula fi barreeffama dheeressuu

• OECD (2022), Plastikii Addunyaa: Dhimmii Ekonomiyaa, Dabalataan Deebii Fiila Poolisii
• Borelle et al. (2020), Dhugumatti, dargaggoonni akka hin dhiphinetti walqabatee, fuula duraan akka hin bu’u, Siineessaa 369
• Jambeck et al. (2015), Bakka bu’ii plastikaa gara baankiitti galchuu, Science 347
• NOAA Marine Debris Program, Marine debris
• UNEP, Komiitiin marii Intergovernmental kan ka’e poolisii plastikii
• WWF (2018), Bakka bu’iinsa plastikii: Mediteraaniyaa irraa qulqulleessuun
• Ministeera Deetaa, Biqiltoota fi Aadaa UK, Bakka-qabeessa bakkeewwan plaasiitii fayyadamuu: dataa Eertiraa, 2025–2026
• Gumii Irreechaa, Plastic bags
• Convery, McDonnell fi Ferreira (2007), [Tasaa guddaan Awurooppaa? [https://doi.org/10.1007/s10640-006-9059-2), Environmental and Resource Economics 38
• Behuria (2021), [Baan the (plastic) bag? [Afaan Oromoo] (Afaan Oromoo)https://doi.org/10.1177/2399654421994836), *Environment fi Qorannoo C * 39
• Infinitum, Rakkoo waggaa 2025 fi Fact and figures
• Gumii Akkaataa Furtuu (2018), Recycling: Lithuania deposit system exceeds all expectations, kan itti fayyadamu USAD
• Waan irratti DPG
• Cowger et al. (2024), Jaalala wal-qabatee kan wal-qabatee kan wal-qabatee, Science Advances 10
• Eriksen et al. (2014), Poolaansii Plaastikii Ojii Addunyaa: 5 triliyoonii fi alatti bu’aa Plaastikii miidhaa uumuu danda’u, kan midhaan isaa 250,000 tonneellaa ol ta’e baatii tokko keessatti itti dabalamu, PLOS ONE 9
• Oomishaan Konservaansi,