Sammuun guyyaa fi mul'innaan nuffii

Akka seenaa namaa guutuutti, namootaa fiigicha hin qabnee fi galaxiya keessa jirru arge. Har’a namni tokko keessaa tokkoon sadii Dhuunyaa hin dandeenye Wayyaana Jireenyaa irraa gara haadha isaaniitti argee. Kana jechuun, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa: “Inni kan hin beekneedha.

Samaa kitaaba kan duraanii ta’eedha. Dhukkubni nuffii itti dabre.

Akkaataa

Akkaataan, yoo sammuun isinitti dhufee, sitti hin argine, yoo itti hin argines, sitti hin argine. Akkasumas, gara bakka hin beeknetti, gara magaalaa tokkollee hin deebi’in, namoonni miliyoonaan lakkaa’aman ni arge, fi Galaaksii Wayyaana sammuu keessatti akka lafeetti itti fufuu danda’a.

Fakkeenyaaf qabsiisaa nuura: nuura artiifii kan gara ol ka’e fi samaa nuunquu. Kunis, ittisa xiqqaa fi ulfaataa ta’uu isaati.

Jijjiirrii galmee keessaa 1 (sa’aa hin-ga’iin) gara 9 (gochi innirra jiru). Kuulaa nuuf jiru: kan isaan kaatalaajii kuulaa 9,000 ykn baay’ee gammachuu qabu sammuu keessaa argatan. Akkam akka ta’e hin beekne.

Kunis kan itti fufnee fiinaalee irratti hundaa’e miti. Irraan guyyaas waa’ee dabballoota itti socho’an ykn baqaan itti socho’an kan ta’e, fi humna sammuu dabalatee lafaa irrati fayyadamuun barbaachisa. Kunniin Red Initiative fi Light Initiative isaa kan walqabatee dha.

Fakkaata

Astronomoonni gammachuu magnituudatiin yoo qindaa’an. Kunis skaala gara boodaatti: xiyyaarri ittin lakkaa’aman lakkoofsa guddaa qaban.

• Sirius, kuultiin jabaa fi jabaa, kan -1.5 ta’e.
• Wallaaleen cimaan kan namoota baay’ee irraa ittisuuf danda’an garaagarummaa 6 fi 7 qaba.
• Akka magaalaatti, fuula kan ta’e magnituuda 4 ykn guddaadha.

Akka Jijjiirama Bortle, kan bara 2001 astronomer amateur John Bortle maxxanse, sammuun gara sadii qabeessatti qoodama. Akkaataa tokko tokkoon isaa magnituuda kan mul’atu qaba:

Daandiin	Sirna	Qillaa
1	Sa’aa	7.6 fi 8.0
3	Galaana magaalaa	6.6 fi 7.0
5	Galaana Suburban	5.6 fi 6.0
7	Suburban/urban transition	4.6 fi 5.0
9	Galaana magaalaa inni keessaa	4.0 akka gaariitti

Sababa kutaalee daangessuu baay’ee hedduu akka ta’e kan agarsiisu, magnituudii tokko tokkoon kan lakkaa’amu isa hedduutti fakkaata. Akkataa Yale catalog, kutaa 5000 kuultoota gammachuu guddaa qabdu kan magnituuda 6, garuu 500 qofatu gammachuu guddaa kan qabu kan magnituuda 4.

Atlas addunyaa 2016’n argame akka 80% kan namootaa, fi 99% kan namootaa Ameerikaa fi Awurooppaa keessa jiraatan, caala cimina nuura.

Maastar

Magniitii logariimaati. Akka walqixxummaa F₁ fi F₂:

m₁ − m₂ = −2.5 · log₁₀(F₁ / F₂)

Fakkeenyaaf, walfakkaatuun magnituudii 5 waa’ee fakkiiwwan 100 ta’e, kan akka magnituudiin tokko waadaa galee fakkiiwwan 100^(1/5) ≈ 2.512.

Maaliif lakkoofsi ittisa xiqqaa akkasii jabaa? Yoo kuuleeni akka wal’aananiif gara isa tokkotti babal’atan, kan hundaa’e gammachuu tokkoon, lakkoofsi gammachuu guddaan m irraa kaasee yoo ta’e 10^(0.6m) ni hir’ata: kuuleen baay’ee sadii sadii kuullee gammachuu tokko tokkoof. Galaksii dhabni isaa hin wal’aanneef, kan itti fufe yoo ta’e, baay’ee cimina guddaan ni xiqqaata, yeroo sadii magnitudii tokkotti gara fuula duraatti. Akkasumas, karaa galmeewwan daataa tarree too’annoo keessatti fayyadamuun, sirreessa kanarratti yoo barbaadde fayyadami.

Jaalala samaa fooyyessuu dabalataa bakka bu’iinsa isaa. Galaan kan mul’atu yoo ta’e malee kan wal qabatee hin jiru, kan sammuu nurraa bu’u ammoo magnituuda caalu ni fide. Dhimmi Bortle waa’ee ogeessii kan hundaa’e, kan hin ta’in seeraan fiizikaa, fi deebii kee kan ka’e akka isiin, adda baasuu ciminaa fi yerootti.

Kan walqabatee poolisii nuuralgeeyyii, akka sirniin nuuralgeeyyii DarkSky International’s jedhutti: nuuralgeeyyiif kan barbaachisu, yeroo barbaachisu qofa, hin bu’u malee, gara gadiitti yoo ta’e, fi mallattoolee qabeessa (nuura buluu cimaan, kan atmoofirra dabalatu).